Parva.Adhyaya 9.50

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारततस्मिन्वृत्ते महानासीत्संग्रामस्तारकामयः

yatrejivānuḍupatī rājasūyena bhāratatasminvṛtte mahānāsītsaṃgrāmastārakāmayaḥ

तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान्सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह

tatrāpyupaspṛśya balo dattvā dānāni cātmavānsārasvatasya dharmātmā munestīrthaṃ jagāma ha

यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान्वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः

yatra dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijottamānvedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां तपोधनःवेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः

kathaṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ tapodhanaḥvedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाःदधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः

āsītpūrvaṃ mahārāja munirdhīmānmahātapāḥdadhīca iti vikhyāto brahmacārī jitendriyaḥ

तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभोन स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि

tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṃ vibhona sa lobhayituṃ śakyaḥ phalairbahuvidhairapi

प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनःदिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम्

pralobhanārthaṃ tasyātha prāhiṇotpākaśāsanaḥdivyāmapsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyāmalambusām

तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनःसमीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी

tasya tarpayato devānsarasvatyāṃ mahātmanaḥsamīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī

तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनःरेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत्सा जग्राह निम्नगा

tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyarṣerbhāvitātmanaḥretaḥ skannaṃ sarasvatyāṃ tatsā jagrāha nimnagā

कुक्षौ चाप्यदधद्दृष्ट्वा तद्रेतः पुरुषर्षभसा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महानदी

kukṣau cāpyadadhaddṛṣṭvā tadretaḥ puruṣarṣabhasā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putrahetormahānadī

सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सरितां वराजगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो

suṣuve cāpi samaye putraṃ sā saritāṃ varājagāma putramādāya tamṛṣiṃ prati ca prabho

ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम्ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम्ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया

ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamamtataḥ provāca rājendra dadatī putramasya tambrahmarṣe tava putro'yaṃ tvadbhaktyā dhārito mayā

दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम्तत्कुक्षिणा वै ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम्

dṛṣṭvā te'psarasaṃ reto yatskannaṃ prāgalambusāmtatkukṣiṇā vai brahmarṣe tvadbhaktyā dhṛtavatyaham

न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात्प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम्

na vināśamidaṃ gacchettvatteja iti niścayātpratigṛhṇīṣva putraṃ svaṃ mayā dattamaninditam

इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप उत्तमाम्मन्त्रवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः

ityuktaḥ pratijagrāha prītiṃ cāvāpa uttamāmmantravaccopajighrattaṃ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ

परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तमसरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः

pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattamasarasvatyai varaṃ prādātprīyamāṇo mahāmuniḥ

विश्वे देवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाःतृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा

viśve devāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥtṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇāstavāmbhasā

इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम्प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव

ityuktvā sa tu tuṣṭāva vacobhirvai mahānadīmprītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvacchṛṇu pārthiva

प्रसृतासि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुराजानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः

prasṛtāsi mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purājānanti tvāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ

मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शनेतस्मात्सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि

mama priyakarī cāpi satataṃ priyadarśanetasmātsārasvataḥ putro mahāṃste varavarṇini

तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनःसारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः

tavaiva nāmnā prathitaḥ putraste lokabhāvanaḥsārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ

एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान्सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति

eṣa dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijarṣabhānsārasvato mahābhāge vedānadhyāpayiṣyati

पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभेभविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति

puṇyābhyaśca saridbhyastvaṃ sadā puṇyatamā śubhebhaviṣyasi mahābhāge matprasādātsarasvati

एवं सा संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदीपुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ

evaṃ sā saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadīputramādāya muditā jagāma bharatarṣabha

एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैःशक्रः प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह

etasminneva kāle tu virodhe devadānavaiḥśakraḥ praharaṇānveṣī lokāṃstrīnvicacāra ha

न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदायद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम्

na copalebhe bhagavāñśakraḥ praharaṇaṃ tadāyadvai teṣāṃ bhavedyogyaṃ vadhāya vibudhadviṣām

ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्या महासुराःऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः

tato'bravītsurāñśakro na me śakyā mahāsurāḥṛte'sthibhirdadhīcasya nihantuṃ tridaśadviṣaḥ

तस्माद्गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाःदधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून्

tasmādgatvā ṛṣiśreṣṭho yācyatāṃ surasattamāḥdadhīcāsthīni dehīti tairvadhiṣyāmahe ripūn

स देवैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदाप्राणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन्स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा

sa devairyācito'sthīni yatnādṛṣivarastadāprāṇatyāgaṃ kuruṣveti cakāraivāvicārayansa lokānakṣayānprāpto devapriyakarastadā

तस्यास्थिभिरथो शक्रः संप्रहृष्टमनास्तदाकारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युतवज्राणि चक्राणि गदा गुरुदण्डांश्च पुष्कलान्

tasyāsthibhiratho śakraḥ saṃprahṛṣṭamanāstadākārayāmāsa divyāni nānāpraharaṇānyutavajrāṇi cakrāṇi gadā gurudaṇḍāṃśca puṣkalān

स हि तीव्रेण तपसा संभृतः परमर्षिणाप्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः

sa hi tīvreṇa tapasā saṃbhṛtaḥ paramarṣiṇāprajāpatisutenātha bhṛguṇā lokabhāvanaḥ

अतिकायः स तेजस्वी लोकसारविनिर्मितःजज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुःनित्यमुद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः

atikāyaḥ sa tejasvī lokasāravinirmitaḥjajñe śailaguruḥ prāṃśurmahimnā prathitaḥ prabhuḥnityamudvijate cāsya tejasā pākaśāsanaḥ

तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारतभृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोभवेन चदैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव

tena vajreṇa bhagavānmantrayuktena bhāratabhṛśaṃ krodhavisṛṣṭena brahmatejobhavena cadaityadānavavīrāṇāṃ jaghāna navatīrnava

अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयंकरेअनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी

atha kāle vyatikrānte mahatyatibhayaṃkareanāvṛṣṭiranuprāptā rājandvādaśavārṣikī

तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयःवृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम्

tasyāṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥvṛttyarthaṃ prādravanrājankṣudhārtāḥ sarvatodiśam

दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदागमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती

digbhyastānpradrutāndṛṣṭvā muniḥ sārasvatastadāgamanāya matiṃ cakre taṃ provāca sarasvatī

न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदादास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत

na gantavyamitaḥ putra tavāhāramahaṃ sadādāsyāmi matsyapravarānuṣyatāmiha bhārata

इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथाआहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन्

ityuktastarpayāmāsa sa pitṝndevatāstathāāhāramakaronnityaṃ prāṇānvedāṃśca dhārayan

अथ तस्यामतीतायामनावृष्ट्यां महर्षयःअन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात्

atha tasyāmatītāyāmanāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥanyonyaṃ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt

तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदा विधावताम्सर्वेषामेव राजेन्द्र न कश्चित्प्रतिभानवान्

teṣāṃ kṣudhāparītānāṃ naṣṭā vedā vidhāvatāmsarveṣāmeva rājendra na kaścitpratibhānavān

अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान्कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम्

atha kaścidṛṣisteṣāṃ sārasvatamupeyivānkurvāṇaṃ saṃśitātmānaṃ svādhyāyamṛṣisattamam

स गत्वाचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमतिप्रभम्स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने

sa gatvācaṣṭa tebhyaśca sārasvatamatiprabhamsvādhyāyamamaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane jane

ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयःसारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः

tataḥ sarve samājagmustatra rājanmaharṣayaḥsārasvataṃ muniśreṣṭhamidamūcuḥ samāgatāḥ

अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिःशिष्यत्वमुपगच्छध्वं विधिवद्भो ममेत्युत

asmānadhyāpayasveti tānuvāca tato muniḥśiṣyatvamupagacchadhvaṃ vidhivadbho mametyuta

ततोऽब्रवीदृषिगणो बालस्त्वमसि पुत्रकस तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन्

tato'bravīdṛṣigaṇo bālastvamasi putrakasa tānāha na me dharmo naśyediti punarmunīn

यो ह्यधर्मेण विब्रूयाद्गृह्णीयाद्वाप्यधर्मतःम्रियतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ

yo hyadharmeṇa vibrūyādgṛhṇīyādvāpyadharmataḥmriyatāṃ tāvubhau kṣipraṃ syātāṃ vā vairiṇāvubhau

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिःऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनयस्ते विधानतःतस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे

etacchrutvā vacastasya munayaste vidhānataḥtasmādvedānanuprāpya punardharmaṃ pracakrire

षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरेसारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात्

ṣaṣṭirmunisahasrāṇi śiṣyatvaṃ pratipediresārasvatasya viprarṣervedasvādhyāyakāraṇāt

मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां तेऽभ्युपाहरन्तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः

muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te'bhyupāharantasyāsanārthaṃ viprarṣerbālasyāpi vaśe sthitāḥ

तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो; महाबलः केशवपूर्वजोऽथजगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण; ख्यातं महद्वृद्धकन्या स्म यत्र

tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo; mahābalaḥ keśavapūrvajo'thajagāma tīrthaṃ muditaḥ krameṇa; khyātaṃ mahadvṛddhakanyā sma yatra