Parva.Adhyaya 9.49

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनःगार्हस्थ्यं धर्ममास्थाय असितो देवलः पुरा

tasminneva tu dharmātmā vasati sma tapodhanaḥgārhasthyaṃ dharmamāsthāya asito devalaḥ purā

धर्मनित्यः शुचिर्दान्तो न्यस्तदण्डो महातपाःकर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु

dharmanityaḥ śucirdānto nyastadaṇḍo mahātapāḥkarmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu

अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दाप्रियाप्रियःकाञ्चने लोष्टके चैव समदर्शी महातपाः

akrodhano mahārāja tulyanindāpriyāpriyaḥkāñcane loṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ

देवताः पूजयन्नित्यमतिथींश्च द्विजैः सहब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः

devatāḥ pūjayannityamatithīṃśca dvijaiḥ sahabrahmacaryarato nityaṃ sadā dharmaparāyaṇaḥ

ततोऽभ्येत्य महाराज योगमास्थाय भिक्षुकःजैगीषव्यो मुनिर्धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः

tato'bhyetya mahārāja yogamāsthāya bhikṣukaḥjaigīṣavyo munirdhīmāṃstasmiṃstīrthe samāhitaḥ

देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत्स महाद्युतिःयोगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः

devalasyāśrame rājannyavasatsa mahādyutiḥyoganityo mahārāja siddhiṃ prāpto mahātapāḥ

तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम्देवलो दर्शयन्नेव नैवायुञ्जत धर्मतः

taṃ tatra vasamānaṃ tu jaigīṣavyaṃ mahāmunimdevalo darśayanneva naivāyuñjata dharmataḥ

एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत्जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः

evaṃ tayormahārāja dīrghakālo vyatikramatjaigīṣavyaṃ muniṃ caiva na dadarśātha devalaḥ

आहारकाले मतिमान्परिव्राड्जनमेजयउपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम्

āhārakāle matimānparivrāḍjanamejayaupātiṣṭhata dharmajño bhaikṣakāle sa devalam

स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण प्राप्तं तत्र महामुनिम्गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा

sa dṛṣṭvā bhikṣurūpeṇa prāptaṃ tatra mahāmunimgauravaṃ paramaṃ cakre prītiṃ ca vipulāṃ tathā

देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारतऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः

devalastu yathāśakti pūjayāmāsa bhārataṛṣidṛṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ

कदाचित्तस्य नृपते देवलस्य महात्मनःचिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम्

kadācittasya nṛpate devalasya mahātmanaḥcintā sumahatī jātā muniṃ dṛṣṭvā mahādyutim

समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो ममन चायमलसो भिक्षुरभ्यभाषत किंचन

samāstu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayato mamana cāyamalaso bhikṣurabhyabhāṣata kiṃcana

एवं विगणयन्नेव स जगाम महोदधिम्अन्तरिक्षचरः श्रीमान्कलशं गृह्य देवलः

evaṃ vigaṇayanneva sa jagāma mahodadhimantarikṣacaraḥ śrīmānkalaśaṃ gṛhya devalaḥ

गच्छन्नेव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम्जैगीषव्यं ततोऽपश्यद्गतं प्रागेव भारत

gacchanneva sa dharmātmā samudraṃ saritāṃ patimjaigīṣavyaṃ tato'paśyadgataṃ prāgeva bhārata

ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथासितः प्रभुःकथं भिक्षुरयं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च

tataḥ savismayaścintāṃ jagāmāthāsitaḥ prabhuḥkathaṃ bhikṣurayaṃ prāptaḥ samudre snāta eva ca

इत्येवं चिन्तयामास महर्षिरसितस्तदास्नात्वा समुद्रे विधिवच्छुचिर्जप्यं जजाप ह

ityevaṃ cintayāmāsa maharṣirasitastadāsnātvā samudre vidhivacchucirjapyaṃ jajāpa ha

कृतजप्याह्निकः श्रीमानाश्रमं च जगाम हकलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय

kṛtajapyāhnikaḥ śrīmānāśramaṃ ca jagāma hakalaśaṃ jalapūrṇaṃ vai gṛhītvā janamejaya

ततः स प्रविशन्नेव स्वमाश्रमपदं मुनिःआसीनमाश्रमे तत्र जैगीषव्यमपश्यत

tataḥ sa praviśanneva svamāśramapadaṃ muniḥāsīnamāśrame tatra jaigīṣavyamapaśyata

न व्याहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथंचनकाष्ठभूतोऽऽश्रमपदे वसति स्म महातपाः

na vyāharati caivainaṃ jaigīṣavyaḥ kathaṃcanakāṣṭhabhūto''śramapade vasati sma mahātapāḥ

तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सागरे सागरोपमम्प्रविष्टमाश्रमं चापि पूर्वमेव ददर्श सः

taṃ dṛṣṭvā cāplutaṃ toye sāgare sāgaropamampraviṣṭamāśramaṃ cāpi pūrvameva dadarśa saḥ

असितो देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान्दृष्टः प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम्

asito devalo rājaṃścintayāmāsa buddhimāndṛṣṭaḥ prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam

चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमःमया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं त्वयम्

cintayāmāsa rājendra tadā sa munisattamaḥmayā dṛṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṃ tvayam

एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगःउत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरिक्षं विशां पतेजिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर्जैगीषव्यस्य देवलः

evaṃ vigaṇayanneva sa munirmantrapāragaḥutpapātāśramāttasmādantarikṣaṃ viśāṃ patejijñāsārthaṃ tadā bhikṣorjaigīṣavyasya devalaḥ

सोऽन्तरिक्षचरान्सिद्धान्समपश्यत्समाहितान्जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत

so'ntarikṣacarānsiddhānsamapaśyatsamāhitānjaigīṣavyaṃ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānamapaśyata

ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतःअपश्यद्वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः

tato'sitaḥ susaṃrabdho vyavasāyī dṛḍhavrataḥapaśyadvai divaṃ yāntaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यतपितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकमपश्यत

tasmācca pitṛlokaṃ taṃ vrajantaṃ so'nvapaśyatapitṛlokācca taṃ yāntaṃ yāmyaṃ lokamapaśyata

तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिष्टुतम्व्रजन्तमन्वपश्यत्स जैगीषव्यं महामुनिम्

tasmādapi samutpatya somalokamabhiṣṭutamvrajantamanvapaśyatsa jaigīṣavyaṃ mahāmunim

लोकान्समुत्पतन्तं च शुभानेकान्तयाजिनाम्ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्तेभ्यश्चाप्युत्पपात ह

lokānsamutpatantaṃ ca śubhānekāntayājināmtato'gnihotriṇāṃ lokāṃstebhyaścāpyutpapāta ha

दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाःतेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशुयाजिनाम्व्रजन्तं लोकममलमपश्यद्देवपूजितम्

darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca ye yajanti tapodhanāḥtebhyaḥ sa dadṛśe dhīmām̐llokebhyaḥ paśuyājināmvrajantaṃ lokamamalamapaśyaddevapūjitam

चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाःतेषां स्थानं तथा यान्तं तथाग्निष्टोमयाजिनाम्

cāturmāsyairbahuvidhairyajante ye tapodhanāḥteṣāṃ sthānaṃ tathā yāntaṃ tathāgniṣṭomayājinām

अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाःतत्स्थानमनुसंप्राप्तमन्वपश्यत देवलः

agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapodhanāḥtatsthānamanusaṃprāptamanvapaśyata devalaḥ

वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम्आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत

vājapeyaṃ kratuvaraṃ tathā bahusuvarṇakamāharanti mahāprājñāsteṣāṃ lokeṣvapaśyata

यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव येतेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः

yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva yeteṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव चआहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत

aśvamedhaṃ kratuvaraṃ naramedhaṃ tathaiva caāharanti naraśreṣṭhāsteṣāṃ lokeṣvapaśyata

सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च येतेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः

sarvamedhaṃ ca duṣprāpaṃ tathā sautrāmaṇiṃ ca yeteṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

द्वादशाहैश्च सत्रैर्ये यजन्ते विविधैर्नृपतेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः

dvādaśāhaiśca satrairye yajante vividhairnṛpateṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

मित्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव चसलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः

mitrāvaruṇayorlokānādityānāṃ tathaiva casalokatāmanuprāptamapaśyata tato'sitaḥ

रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेःतानि सर्वाण्यतीतं च समपश्यत्ततोऽसितः

rudrāṇāṃ ca vasūnāṃ ca sthānaṃ yacca bṛhaspateḥtāni sarvāṇyatītaṃ ca samapaśyattato'sitaḥ

आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम्लोकानपश्यद्गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः

āruhya ca gavāṃ lokaṃ prayāntaṃ brahmasatriṇāmlokānapaśyadgacchantaṃ jaigīṣavyaṃ tato'sitaḥ

त्रीँल्लोकानपरान्विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसापतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत

trīm̐llokānaparānvipramutpatantaṃ svatejasāpativratānāṃ lokāṃśca vrajantaṃ so'nvapaśyata

ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितःनान्वपश्यत योगस्थमन्तर्हितमरिंदम

tato munivaraṃ bhūyo jaigīṣavyamathāsitaḥnānvapaśyata yogasthamantarhitamariṃdama

सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलःप्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम्

so'cintayanmahābhāgo jaigīṣavyasya devalaḥprabhāvaṃ suvratatvaṃ ca siddhiṃ yogasya cātulām

असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान्प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान्ब्रह्मसत्रिणः

asito'pṛcchata tadā siddhām̐llokeṣu sattamānprayataḥ prāñjalirbhūtvā dhīrastānbrahmasatriṇaḥ

जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम्एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे

jaigīṣavyaṃ na paśyāmi taṃ śaṃsata mahaujasametadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

सिद्धा ऊचुःशृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रतजैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणोऽव्ययम्

siddhā ūcuḥśṛṇu devala bhūtārthaṃ śaṃsatāṃ no dṛḍhavratajaigīṣavyo gato lokaṃ śāśvataṃ brahmaṇo'vyayam

स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम्असितो देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च

sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ siddhānāṃ brahmasatriṇāmasito devalastūrṇamutpapāta papāta ca

ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव हन देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधनब्रह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान्

tataḥ siddhāsta ūcurhi devalaṃ punareva hana devala gatistatra tava gantuṃ tapodhanabrahmaṇaḥ sadanaṃ vipra jaigīṣavyo yadāptavān

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनःआनुपूर्व्येण लोकांस्तान्सर्वानवततार ह

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā siddhānāṃ devalaḥ punaḥānupūrvyeṇa lokāṃstānsarvānavatatāra ha

स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतंगवत्प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः

svamāśramapadaṃ puṇyamājagāma pataṃgavatpraviśanneva cāpaśyajjaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

ततो बुद्ध्या व्यगणयद्देवलो धर्मयुक्तयादृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम्

tato buddhyā vyagaṇayaddevalo dharmayuktayādṛṣṭvā prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam

ततोऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलःविनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम्मोक्षधर्मं समास्थातुमिच्छेयं भगवन्नहम्

tato'bravīnmahātmānaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥvinayāvanato rājannupasarpya mahāmunimmokṣadharmaṃ samāsthātumiccheyaṃ bhagavannaham

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सःविधिं च योगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः

tasya tadvacanaṃ śrutvā upadeśaṃ cakāra saḥvidhiṃ ca yogasya paraṃ kāryākāryaṃ ca śāstrataḥ

संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाःसर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा

saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ tato dṛṣṭvā mahātapāḥsarvāścāsya kriyāścakre vidhidṛṣṭena karmaṇā

संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सहततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान्संविभजिष्यति

saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ bhūtāni pitṛbhiḥ sahatato dṛṣṭvā praruruduḥ ko'smānsaṃvibhajiṣyati

देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथादिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे

devalastu vacaḥ śrutvā bhūtānāṃ karuṇaṃ tathādiśo daśa vyāharatāṃ mokṣaṃ tyaktuṃ mano dadhe

ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारतपुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः

tatastu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhāratapuṣpāṇyoṣadhayaścaiva rorūyante sahasraśaḥ

पुनर्नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिःअभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते

punarno devalaḥ kṣudro nūnaṃ chetsyati durmatiḥabhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā nāvabudhyate

ततो भूयो व्यगणयत्स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमःमोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत्

tato bhūyo vyagaṇayatsvabuddhyā munisattamaḥmokṣe gārhasthyadharme vā kiṃ nu śreyaskaraṃ bhavet

इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तमत्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत्

iti niścitya manasā devalo rājasattamatyaktvā gārhasthyadharmaṃ sa mokṣadharmamarocayat

एवमादीनि संचिन्त्य देवलो निश्चयात्ततःप्राप्तवान्परमां सिद्धिं परं योगं च भारत

evamādīni saṃcintya devalo niścayāttataḥprāptavānparamāṃ siddhiṃ paraṃ yogaṃ ca bhārata

ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाःजैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः

tato devāḥ samāgamya bṛhaspatipurogamāḥjaigīṣavyaṃ tapaścāsya praśaṃsanti tapasvinaḥ

अथाब्रवीदृषिवरो देवान्वै नारदस्तदाजैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम्

athābravīdṛṣivaro devānvai nāradastadājaigīṣavye tapo nāsti vismāpayati yo'sitam

तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसःमैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम्

tamevaṃvādinaṃ dhīraṃ pratyūcuste divaukasaḥmaivamityeva śaṃsanto jaigīṣavyaṃ mahāmunim

तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा; दत्त्वा च वित्तं हलभृद्द्विजेभ्यःअवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा; जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम्

tatrāpyupaspṛśya tato mahātmā; dattvā ca vittaṃ halabhṛddvijebhyaḥavāpya dharmaṃ paramāryakarmā; jagāma somasya mahatsa tīrtham