Parva.Adhyaya 9.54

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवं तदभवद्युद्धं तुमुलं जनमेजययत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

evaṃ tadabhavadyuddhaṃ tumulaṃ janamejayayatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थितेमम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत संजय

rāmaṃ saṃnihitaṃ dṛṣṭvā gadāyuddha upasthitemama putraḥ kathaṃ bhīmaṃ pratyayudhyata saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तवयुद्धकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान्

rāmasāṃnidhyamāsādya putro duryodhanastavayuddhakāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān

दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारतप्रीत्या परमया युक्तो युधिष्ठिरमथाब्रवीत्

dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārataprītyā paramayā yukto yudhiṣṭhiramathābravīt

समन्तपञ्चकं क्षिप्रमितो याम विशां पतेप्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः

samantapañcakaṃ kṣipramito yāma viśāṃ pateprathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ

तस्मिन्महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातनेसंग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गो भविष्यति

tasminmahāpuṇyatame trailokyasya sanātanesaṃgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargo bhaviṣyati

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःसमन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः

tathetyuktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥsamantapañcakaṃ vīraḥ prāyādabhimukhaḥ prabhuḥ

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम्पद्भ्याममर्षाद्द्युतिमानगच्छत्पाण्डवैः सह

tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadāmpadbhyāmamarṣāddyutimānagacchatpāṇḍavaiḥ saha

तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम्अन्तरिक्षगता देवाः साधु साध्वित्यपूजयन्वातिकाश्च नरा येऽत्र दृष्ट्वा ते हर्षमागताः

tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitamantarikṣagatā devāḥ sādhu sādhvityapūjayanvātikāśca narā ye'tra dṛṣṭvā te harṣamāgatāḥ

स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजःमत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत्

sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājastavātmajaḥmattasyeva gajendrasya gatimāsthāya so'vrajat

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैःसिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः

tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥsiṃhanādaiśca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ

प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन तेगत्वा च तैः परिक्षिप्तं समन्तात्सर्वतोदिशम्

pratīcyabhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena tegatvā ca taiḥ parikṣiptaṃ samantātsarvatodiśam

दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम्तस्मिन्देशे त्वनिरिणे तत्र युद्धमरोचयन्

dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrthamuttamamtasmindeśe tvaniriṇe tatra yuddhamarocayan

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत्बिभ्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः

tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varmabhṛtbibhradrūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ

अवबद्धशिरस्त्राणः संख्ये काञ्चनवर्मभृत्रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव

avabaddhaśirastrāṇaḥ saṃkhye kāñcanavarmabhṛtrarāja rājanputraste kāñcanaḥ śailarāḍiva

वर्मभ्यां संवृतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौसंयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरौ

varmabhyāṃ saṃvṛtau vīrau bhīmaduryodhanāvubhausaṃyuge ca prakāśete saṃrabdhāviva kuñjarau

रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौअशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ

raṇamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhauaśobhetāṃ mahārāja candrasūryāvivoditau

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौदहन्तौ लोचनै राजन्परस्परवधैषिणौ

tāvanyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāviva mahādvipaudahantau locanai rājanparasparavadhaiṣiṇau

संप्रहृष्टमना राजन्गदामादाय कौरवःसृक्किणी संलिहन्राजन्क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्

saṃprahṛṣṭamanā rājangadāmādāya kauravaḥsṛkkiṇī saṃlihanrājankrodharaktekṣaṇaḥ śvasan

ततो दुर्योधनो राजा गदामादाय वीर्यवान्भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवाह्वयत्

tato duryodhano rājā gadāmādāya vīryavānbhīmasenamabhiprekṣya gajo gajamivāhvayat

अद्रिसारमयीं भीमस्तथैवादाय वीर्यवान्आह्वयामास नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने

adrisāramayīṃ bhīmastathaivādāya vīryavānāhvayāmāsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौसंयुगे स्म प्रकाशेते गिरी सशिखराविव

tāvudyatagadāpāṇī duryodhanavṛkodarausaṃyuge sma prakāśete girī saśikharāviva

तावुभावभिसंक्रुद्धावुभौ भीमपराक्रमौउभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः

tāvubhāvabhisaṃkruddhāvubhau bhīmaparākramauubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ

उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिवतथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ

ubhau sadṛśakarmāṇau yamavāsavayorivatathā sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau

वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य चसदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि

vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya casadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayoryudhi

उभौ सदृशकर्माणौ रणे सुन्दोपसुन्दयोःतथैव कालस्य समौ मृत्योश्चैव परंतपौ

ubhau sadṛśakarmāṇau raṇe sundopasundayoḥtathaiva kālasya samau mṛtyoścaiva paraṃtapau

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौवाशितासंगमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ

anyonyamabhidhāvantau mattāviva mahādvipauvāśitāsaṃgame dṛptau śaradīva madotkaṭau

मत्ताविव जिगीषन्तौ मातङ्गौ भरतर्षभौउभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव

mattāviva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhauubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāvuragāviva

अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौउभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ

anyonyamabhisaṃrabdhau prekṣamāṇāvariṃdamauubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau

सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धे परंतपौनखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राविव दुरुत्सहौ

siṃhāviva durādharṣau gadāyuddhe paraṃtapaunakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāviva durutsahau

प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौलोहिताङ्गाविव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ

prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāviva dustaraulohitāṅgāviva kruddhau pratapantau mahārathau

रश्मिमन्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याविवोदितौ

raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalaudadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāvivoditau

व्याघ्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौजहृषाते महाबाहू सिंहौ केसरिणाविव

vyāghrāviva susaṃrabdhau garjantāviva toyadaujahṛṣāte mahābāhū siṃhau kesariṇāviva

गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौददृशुस्तौ महात्मानौ सशृङ्गाविव पर्वतौ

gajāviva susaṃrabdhau jvalitāviva pāvakaudadṛśustau mahātmānau saśṛṅgāviva parvatau

रोषात्प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम्तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ

roṣātprasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparamtau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau

उभौ परमसंहृष्टावुभौ परमसंमतौसदश्वाविव हेषन्तौ बृंहन्ताविव कुञ्जरौ

ubhau paramasaṃhṛṣṭāvubhau paramasaṃmatausadaśvāviva heṣantau bṛṃhantāviva kuñjarau

वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौदैत्याविव बलोन्मत्तौ रेजतुस्तौ नरोत्तमौ

vṛṣabhāviva garjantau duryodhanavṛkodaraudaityāviva balonmattau rejatustau narottamau

ततो दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम्सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम्

tato duryodhano rājannidamāha yudhiṣṭhiramsṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantamiva bhāskaram

इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोःउपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः

idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥupopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ

ततः समुपविष्टं तत्सुमहद्राजमण्डलम्विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्

tataḥ samupaviṣṭaṃ tatsumahadrājamaṇḍalamvirājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान्केशवपूर्वजःउपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः

teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmānkeśavapūrvajaḥupaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभःनक्षत्रैरिव संपूर्णो वृतो निशि निशाकरः

śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥnakṣatrairiva saṃpūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ

तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ दुरासदौअन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ

tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadauanyonyaṃ vāgbhirugrābhistakṣamāṇau vyavasthitau

अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुपुंगवौउदीक्षन्तौ स्थितौ वीरौ वृत्रशक्राविवाहवे

apriyāṇi tato'nyonyamuktvā tau kurupuṃgavauudīkṣantau sthitau vīrau vṛtraśakrāvivāhave