Parva.Adhyaya 9.55

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो वाग्युद्धमभवत्तुमुलं जनमेजययत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

tato vāgyuddhamabhavattumulaṃ janamejayayatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

धिगस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयमीदृशीएकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममाभिभूः

dhigastu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyamīdṛśīekādaśacamūbhartā yatra putro mamābhibhūḥ

आज्ञाप्य सर्वान्नृपतीन्भुक्त्वा चेमां वसुंधराम्गदामादाय वेगेन पदातिः प्रस्थितो रणम्

ājñāpya sarvānnṛpatīnbhuktvā cemāṃ vasuṃdharāmgadāmādāya vegena padātiḥ prasthito raṇam

भूत्वा हि जगतो नाथो ह्यनाथ इव मे सुतःगदामुद्यम्य यो याति किमन्यद्भागधेयतः

bhūtvā hi jagato nātho hyanātha iva me sutaḥgadāmudyamya yo yāti kimanyadbhāgadheyataḥ

अहो दुःखं महत्प्राप्तं पुत्रेण मम संजयएवमुक्त्वा स दुःखार्तो विरराम जनाधिपः

aho duḥkhaṃ mahatprāptaṃ putreṇa mama saṃjayaevamuktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

स मेघनिनदो हर्षाद्विनदन्निव गोवृषःआजुहाव ततः पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान्

sa meghaninado harṣādvinadanniva govṛṣaḥājuhāva tataḥ pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavān

भीममाह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनिप्रादुरासन्सुघोराणि रूपाणि विविधान्युत

bhīmamāhvayamāne tu kururāje mahātmaniprādurāsansughorāṇi rūpāṇi vividhānyuta

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात चबभूवुश्च दिशः सर्वास्तिमिरेण समावृताः

vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta cababhūvuśca diśaḥ sarvāstimireṇa samāvṛtāḥ

महास्वनाः सनिर्घातास्तुमुला रोमहर्षणाःपेतुस्तथोल्काः शतशः स्फोटयन्त्यो नभस्तलम्

mahāsvanāḥ sanirghātāstumulā romaharṣaṇāḥpetustatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalam

राहुश्चाग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पतेचकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा

rāhuścāgrasadādityamaparvaṇi viśāṃ patecakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā

रूक्षाश्च वाताः प्रववुर्नीचैः शर्करवर्षिणःगिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले

rūkṣāśca vātāḥ pravavurnīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥgirīṇāṃ śikharāṇyeva nyapatanta mahītale

मृगा बहुविधाकाराः संपतन्ति दिशो दशदीप्ताः शिवाश्चाप्यनदन्घोररूपाः सुदारुणाः

mṛgā bahuvidhākārāḥ saṃpatanti diśo daśadīptāḥ śivāścāpyanadanghorarūpāḥ sudāruṇāḥ

निर्घाताश्च महाघोरा बभूवू रोमहर्षणाःदीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्चाशुभवादिनः

nirghātāśca mahāghorā babhūvū romaharṣaṇāḥdīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāścāśubhavādinaḥ

उदपानगताश्चापो व्यवर्धन्त समन्ततःअशरीरा महानादाः श्रूयन्ते स्म तदा नृप

udapānagatāścāpo vyavardhanta samantataḥaśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma tadā nṛpa

एवमादीनि दृष्ट्वाथ निमित्तानि वृकोदरःउवाच भ्रातरं ज्येष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम्

evamādīni dṛṣṭvātha nimittāni vṛkodaraḥuvāca bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

नैष शक्तो रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयोधनःअद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निगूढं हृदये चिरम्सुयोधने कौरवेन्द्रे खाण्डवे पावको यथा

naiṣa śakto raṇe jetuṃ mandātmā māṃ suyodhanaḥadya krodhaṃ vimokṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdaye ciramsuyodhane kauravendre khāṇḍave pāvako yathā

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम्निहत्य गदया पापमिमं कुरुकुलाधमम्

śalyamadyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayamnihatya gadayā pāpamimaṃ kurukulādhamam

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयिहत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि

adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣyāmyahaṃ tvayihatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani

अद्यास्य शतधा देहं भिनद्मि गदयानयानायं प्रवेष्टा नगरं पुनर्वारणसाह्वयम्

adyāsya śatadhā dehaṃ bhinadmi gadayānayānāyaṃ praveṣṭā nagaraṃ punarvāraṇasāhvayam

सर्पोत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भोजनेप्रमाणकोट्यां पातस्य दाहस्य जतुवेश्मनि

sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojanepramāṇakoṭyāṃ pātasya dāhasya jatuveśmani

सभायामवहासस्य सर्वस्वहरणस्य चवर्षमज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ

sabhāyāmavahāsasya sarvasvaharaṇasya cavarṣamajñātavāsasya vanavāsasya cānagha

अद्यान्तमेषां दुःखानां गन्ता भरतसत्तमएकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्यात्मनोऽनृणः

adyāntameṣāṃ duḥkhānāṃ gantā bharatasattamaekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmyātmano'nṛṇaḥ

अद्यायुर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेरकृतात्मनःसमाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रोश्च दर्शनम्

adyāyurdhārtarāṣṭrasya durmaterakṛtātmanaḥsamāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitrośca darśanam

अद्यायं कुरुराजस्य शंतनोः कुलपांसनःप्राणाञ्श्रियं च राज्यं च त्यक्त्वा शेष्यति भूतले

adyāyaṃ kururājasya śaṃtanoḥ kulapāṃsanaḥprāṇāñśriyaṃ ca rājyaṃ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम्स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम्

rājā ca dhṛtarāṣṭro'dya śrutvā putraṃ mayā hatamsmariṣyatyaśubhaṃ karma yattacchakunibuddhijam

इत्युक्त्वा राजशार्दूल गदामादाय वीर्यवान्अवातिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन्

ityuktvā rājaśārdūla gadāmādāya vīryavānavātiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtramivāhvayan

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्भीमसेनः पुनः क्रुद्धो दुर्योधनमुवाच ह

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇambhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanamuvāca ha

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य तथा त्वमपि चात्मनःस्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते

rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya tathā tvamapi cātmanaḥsmara tadduṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभायां यद्रजस्वलाद्यूते च वञ्चितो राजा यत्त्वया सौबलेन च

draupadī ca parikliṣṭā sabhāyāṃ yadrajasvalādyūte ca vañcito rājā yattvayā saubalena ca

वने दुःखं च यत्प्राप्तमस्माभिस्त्वत्कृतं महत्विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतैरिवतत्सर्वं यातयाम्यद्य दिष्ट्या दृष्टोऽसि दुर्मते

vane duḥkhaṃ ca yatprāptamasmābhistvatkṛtaṃ mahatvirāṭanagare caiva yonyantaragatairivatatsarvaṃ yātayāmyadya diṣṭyā dṛṣṭo'si durmate

त्वत्कृतेऽसौ हतः शेते शरतल्पे प्रतापवान्गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठो निहतो याज्ञसेनिना

tvatkṛte'sau hataḥ śete śaratalpe pratāpavāngāṅgeyo rathināṃ śreṣṭho nihato yājñaseninā

हतो द्रोणश्च कर्णश्च तथा शल्यः प्रतापवान्वैराग्नेरादिकर्ता च शकुनिः सौबलो हतः

hato droṇaśca karṇaśca tathā śalyaḥ pratāpavānvairāgnerādikartā ca śakuniḥ saubalo hataḥ

प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतःभ्रातरस्ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयोधिनः

prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛddhataḥbhrātaraste hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ

एते चान्ये च बहवो निहतास्त्वत्कृते नृपाःत्वामद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः

ete cānye ca bahavo nihatāstvatkṛte nṛpāḥtvāmadya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ

इत्येवमुच्चै राजेन्द्र भाषमाणं वृकोदरम्उवाच वीतभी राजन्पुत्रस्ते सत्यविक्रमः

ityevamuccai rājendra bhāṣamāṇaṃ vṛkodaramuvāca vītabhī rājanputraste satyavikramaḥ

किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्व त्वं वृकोदरअद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम

kiṃ katthitena bahudhā yudhyasva tvaṃ vṛkodaraadya te'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama

नैव दुर्योधनः क्षुद्र केनचित्त्वद्विधेन वैशक्यस्त्रासयितुं वाचा यथान्यः प्राकृतो नरः

naiva duryodhanaḥ kṣudra kenacittvadvidhena vaiśakyastrāsayituṃ vācā yathānyaḥ prākṛto naraḥ

चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थमिदं ममत्वया सह गदायुद्धं त्रिदशैरुपपादितम्

cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayasthamidaṃ mamatvayā saha gadāyuddhaṃ tridaśairupapāditam

किं वाचा बहुनोक्तेन कत्थितेन च दुर्मतेवाणी संपद्यतामेषा कर्मणा मा चिरं कृथाः

kiṃ vācā bahunoktena katthitena ca durmatevāṇī saṃpadyatāmeṣā karmaṇā mā ciraṃ kṛthāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन्राजानः सोमकाश्चैव ये तत्रासन्समागताः

tasya tadvacanaṃ śrutvā sarva evābhyapūjayanrājānaḥ somakāścaiva ye tatrāsansamāgatāḥ

ततः संपूजितः सर्वैः संप्रहृष्टतनूरुहःभूयो धीरं मनश्चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः

tataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥbhūyo dhīraṃ manaścakre yuddhāya kurunandanaḥ

तं मत्तमिव मातङ्गं तलतालैर्नराधिपाःभूयः संहर्षयां चक्रुर्दुर्योधनममर्षणम्

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ talatālairnarādhipāḥbhūyaḥ saṃharṣayāṃ cakrurduryodhanamamarṣaṇam

तं महात्मा महात्मानं गदामुद्यम्य पाण्डवःअभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकोदरः

taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadāmudyamya pāṇḍavaḥabhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkodaraḥ

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत्शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणाम्

bṛṃhanti kuñjarāstatra hayā heṣanti cāsakṛtśastrāṇi cāpyadīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām