Parva.Adhyaya 9.56

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम्प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन्

tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatampratyudyayāvadīnātmā vegena mahatā nadan

समापेततुरानद्य शृङ्गिणौ वृषभाविवमहानिर्घातघोषश्च संप्रहारस्तयोरभूत्

samāpetaturānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāvivamahānirghātaghoṣaśca saṃprahārastayorabhūt

अभवच्च तयोर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्जिगीषतोर्युधान्योन्यमिन्द्रप्रह्रादयोरिव

abhavacca tayoryuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇamjigīṣatoryudhānyonyamindraprahrādayoriva

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ

rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinaudadṛśāte mahātmānau puṣpitāviva kiṃśukau

तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणेखद्योतसंघैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत

tathā tasminmahāyuddhe vartamāne sudāruṇekhadyotasaṃghairiva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata

तथा तस्मिन्वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम्उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ

tathā tasminvartamāne saṃkule tumule bhṛśamubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvariṃdamau

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौअभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गदे शुभे

tau muhūrtaṃ samāśvasya punareva paraṃtapauabhyahārayatāṃ tatra saṃpragṛhya gade śubhe

तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौबलिनौ वारणौ यद्वद्वाशितार्थे मदोत्कटौ

tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhaubalinau vāraṇau yadvadvāśitārthe madotkaṭau

अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौविस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः

apāravīryau saṃprekṣya pragṛhītagadāvubhauvismayaṃ paramaṃ jagmurdevagandharvadānavāḥ

प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौसंशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत

pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhanavṛkodarausaṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata

समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौअन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्रातेऽन्तरं प्रति

samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varauanyonyasyāntaraprepsū pracakrāte'ntaraṃ prati

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम्ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम्

yamadaṇḍopamāṃ gurvīmindrāśanimivodyatāmdadṛśuḥ prekṣakā rājanraudrīṃ viśasanīṃ gadām

आविध्यतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगेशब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत

āvidhyato gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyugeśabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata

आविध्यन्तमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डवम्गदामलघुवेगां तां विस्मितः संबभूव ह

āvidhyantamabhiprekṣya dhārtarāṣṭro'tha pāṇḍavamgadāmalaghuvegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha

चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारतअशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः

caraṃśca vividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhārataaśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ

तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यरक्षणेमार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः

tau parasparamāsādya yattāvanyonyarakṣaṇemārjārāviva bhakṣārthe tatakṣāte muhurmuhuḥ

अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथामण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च

acaradbhīmasenastu mārgānbahuvidhāṃstathāmaṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca

गोमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि चपरिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्

gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni caparimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam

अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम्परावर्तनसंवर्तमवप्लुतमथाप्लुतम्उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ

abhidravaṇamākṣepamavasthānaṃ savigrahamparāvartanasaṃvartamavaplutamathāplutamupanyastamapanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau

एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम्वञ्चयन्तौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ

evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparamvañcayantau punaścaiva ceratuḥ kurusattamau

विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि प्रचेरतुःगदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली

vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥgadāhastau tatastau tu maṇḍalāvasthitau balī

दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रोऽभ्यवर्ततसव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनोऽभ्यवर्तत

dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājandhārtarāṣṭro'bhyavartatasavyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno'bhyavartata

तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनिदुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशेऽभ्यताडयत्

tathā tu caratastasya bhīmasya raṇamūrdhaniduryodhano mahārāja pārśvadeśe'bhyatāḍayat

आहतस्तु तदा भीमस्तव पुत्रेण भारतआविध्यत गदां गुर्वीं प्रहारं तमचिन्तयन्

āhatastu tadā bhīmastava putreṇa bhārataāvidhyata gadāṃ gurvīṃ prahāraṃ tamacintayan

इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम्ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम्

indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍamivodyatāmdadṛśuste mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām

आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजःसमुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यदरिंदमः

āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥsamudyamya gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyadariṃdamaḥ

गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारतशब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत

gadāmārutavegena tava putrasya bhārataśabda āsītsutumulastejaśca samajāyata

स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशःसमशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः

sa caranvividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhāgaśaḥsamaśobhata tejasvī bhūyo bhīmātsuyodhanaḥ

आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदासधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रा महास्वना

āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadāsadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogrā mahāsvanā

आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनःअद्रिसारमयीं गुर्वीमाविध्यन्बह्वशोभत

ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥadrisāramayīṃ gurvīmāvidhyanbahvaśobhata

गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनःभयं विवेश पाण्डून्वै सर्वानेव ससोमकान्

gadāmārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥbhayaṃ viveśa pāṇḍūnvai sarvāneva sasomakān

तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततःगदाभ्यां सहसान्योन्यमाजघ्नतुररिंदमौ

tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥgadābhyāṃ sahasānyonyamājaghnaturariṃdamau

तौ परस्परमासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथाअशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ

tau parasparamāsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathāaśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau

एवं तदभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम्परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव

evaṃ tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpamasaṃvṛtamparivṛtte'hani krūraṃ vṛtravāsavayoriva

दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलःचरंश्चित्रतरान्मार्गान्कौन्तेयमभिदुद्रुवे

dṛṣṭvā vyavasthitaṃ bhīmaṃ tava putro mahābalaḥcaraṃścitratarānmārgānkaunteyamabhidudruve

तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम्अभिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम्

tasya bhīmo mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtāmabhikruddhasya kruddhastu tāḍayāmāsa tāṃ gadām

सविस्फुलिङ्गो निर्ह्रादस्तयोस्तत्राभिघातजःप्रादुरासीन्महाराज सृष्टयोर्वज्रयोरिव

savisphuliṅgo nirhrādastayostatrābhighātajaḥprādurāsīnmahārāja sṛṣṭayorvajrayoriva

वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तयानिपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत

vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayānipatantyā mahārāja pṛthivī samakampata

तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणेमत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात्

tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇematto dvipa iva kruddhaḥ pratikuñjaradarśanāt

स सव्यं मण्डलं राजन्नुद्भ्राम्य कृतनिश्चयःआजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया

sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājannudbhrāmya kṛtaniścayaḥājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā

तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवःनाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्

tayā tvabhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥnākampata mahārāja tadadbhutamivābhavat

आश्चर्यं चापि तद्राजन्सर्वसैन्यान्यपूजयन्यद्गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात्पदम्

āścaryaṃ cāpi tadrājansarvasainyānyapūjayanyadgadābhihato bhīmo nākampata padātpadam

ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम्दुर्योधनाय व्यसृजद्भीमो भीमपराक्रमः

tato gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtāmduryodhanāya vyasṛjadbhīmo bhīmaparākramaḥ

तं प्रहारमसंभ्रान्तो लाघवेन महाबलःमोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद्विस्मयो महान्

taṃ prahāramasaṃbhrānto lāghavena mahābalaḥmoghaṃ duryodhanaścakre tatrābhūdvismayo mahān

सा तु मोघा गदा राजन्पतन्ती भीमचोदिताचालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिस्वना

sā tu moghā gadā rājanpatantī bhīmacoditācālayāmāsa pṛthivīṃ mahānirghātanisvanā

आस्थाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन्स पुनः पुनःगदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनमवञ्चयत्

āsthāya kauśikānmārgānutpatansa punaḥ punaḥgadānipātaṃ prajñāya bhīmasenamavañcayat

वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमःताडयामास संक्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः

vañcayitvā tathā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥtāḍayāmāsa saṃkruddho vakṣodeśe mahābalaḥ

गदयाभिहतो भीमो मुह्यमानो महारणेनाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव

gadayābhihato bhīmo muhyamāno mahāraṇenābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatastava

तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन्सोमकपाण्डवाःभृशोपहतसंकल्पा नहृष्टमनसोऽभवन्

tasmiṃstathā vartamāne rājansomakapāṇḍavāḥbhṛśopahatasaṃkalpā nahṛṣṭamanaso'bhavan

स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितःहस्तिवद्धस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम्

sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥhastivaddhastisaṃkāśamabhidudrāva te sutam

ततस्तु रभसो भीमो गदया तनयं तवअभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा

tatastu rabhaso bhīmo gadayā tanayaṃ tavaabhidudrāva vegena siṃho vanagajaṃ yathā

उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदःआविध्यत गदां राजन्समुद्दिश्य सुतं तव

upasṛtya tu rājānaṃ gadāmokṣaviśāradaḥāvidhyata gadāṃ rājansamuddiśya sutaṃ tava

अताडयद्भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदास विह्वलः प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम्

atāḍayadbhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṃ tadāsa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyāmagamanmahīm

तस्मिंस्तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्यामवनीं गतेउदतिष्ठत्ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते

tasmiṃstu bharataśreṣṭhe jānubhyāmavanīṃ gateudatiṣṭhattato nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate

तेषां तु निनदं श्रुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभःअमर्षाद्भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत

teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā sṛñjayānāṃ nararṣabhaḥamarṣādbharataśreṣṭha putraste samakupyata

उत्थाय तु महाबाहुः क्रुद्धो नाग इव श्वसन्दिधक्षन्निव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत

utthāya tu mahābāhuḥ kruddho nāga iva śvasandidhakṣanniva netrābhyāṃ bhīmasenamavaikṣata

ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिद्रवत्प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे

tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇirabhidravatpramathiṣyanniva śiro bhīmasenasya saṃyuge

स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमःअताडयच्छङ्खदेशे स चचालाचलोपमः

sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥatāḍayacchaṅkhadeśe sa cacālācalopamaḥ

स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणेउद्भिन्नरुधिरो राजन्प्रभिन्न इव कुञ्जरः

sa bhūyaḥ śuśubhe pārthastāḍito gadayā raṇeudbhinnarudhiro rājanprabhinna iva kuñjaraḥ

ततो गदां वीरहणीमयस्मयीं; प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम्अताडयच्छत्रुममित्रकर्शनो; बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः

tato gadāṃ vīrahaṇīmayasmayīṃ; pragṛhya vajrāśanitulyanisvanāmatāḍayacchatrumamitrakarśano; balena vikramya dhanaṃjayāgrajaḥ

स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः; पपात संकम्पितदेहबन्धनःसुपुष्पितो मारुतवेगताडितो; महावने साल इवावघूर्णितः

sa bhīmasenābhihatastavātmajaḥ; papāta saṃkampitadehabandhanaḥsupuṣpito mārutavegatāḍito; mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ

ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च पाण्डवाः; समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तवततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां; समुत्पपात द्विरदो यथा ह्रदात्

tataḥ praṇedurjahṛṣuśca pāṇḍavāḥ; samīkṣya putraṃ patitaṃ kṣitau tavatataḥ sutaste pratilabhya cetanāṃ; samutpapāta dvirado yathā hradāt

स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा; महारथः शिक्षितवत्परिभ्रमन्अताडयत्पाण्डवमग्रतः स्थितं; स विह्वलाङ्गो जगतीमुपास्पृशत्

sa pārthivo nityamamarṣitastadā; mahārathaḥ śikṣitavatparibhramanatāḍayatpāṇḍavamagrataḥ sthitaṃ; sa vihvalāṅgo jagatīmupāspṛśat

स सिंहनादान्विननाद कौरवो; निपात्य भूमौ युधि भीममोजसाबिभेद चैवाशनितुल्यतेजसा; गदानिपातेन शरीररक्षणम्

sa siṃhanādānvinanāda kauravo; nipātya bhūmau yudhi bhīmamojasābibheda caivāśanitulyatejasā; gadānipātena śarīrarakṣaṇam

ततोऽन्तरिक्षे निनदो महानभू;द्दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम्पपात चोच्चैरमरप्रवेरितं; विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम्

tato'ntarikṣe ninado mahānabhū;ddivaukasāmapsarasāṃ ca neduṣāmpapāta coccairamarapraveritaṃ; vicitrapuṣpotkaravarṣamuttamam

ततः परानाविशदुत्तमं भयं; समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम्अहीयमानं च बलेन कौरवं; निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः

tataḥ parānāviśaduttamaṃ bhayaṃ; samīkṣya bhūmau patitaṃ narottamamahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ; niśamya bhedaṃ ca dṛḍhasya varmaṇaḥ

ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां; प्रमृज्य वक्त्रं रुधिरार्द्रमात्मनःधृतिं समालम्ब्य विवृत्तलोचनो; बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः

tato muhūrtādupalabhya cetanāṃ; pramṛjya vaktraṃ rudhirārdramātmanaḥdhṛtiṃ samālambya vivṛttalocano; balena saṃstabhya vṛkodaraḥ sthitaḥ