Parva.Adhyaya 9.57

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययोःअथाब्रवीदर्जुनस्तु वासुदेवं यशस्विनम्

samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā saṃgrāmaṃ kurumukhyayoḥathābravīdarjunastu vāsudevaṃ yaśasvinam

अनयोर्वीरयोर्युद्धे को ज्यायान्भवतो मतःकस्य वा को गुणो भूयानेतद्वद जनार्दन

anayorvīrayoryuddhe ko jyāyānbhavato mataḥkasya vā ko guṇo bhūyānetadvada janārdana

वासुदेव उवाच · vāsudeva uvāca

उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरःकृतयत्नतरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात्

upadeśo'nayostulyo bhīmastu balavattaraḥkṛtayatnatarastveṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt

भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यतिअन्यायेन तु युध्यन्वै हन्यादेष सुयोधनम्

bhīmasenastu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyatianyāyena tu yudhyanvai hanyādeṣa suyodhanam

मायया निर्जिता देवैरसुरा इति नः श्रुतम्विरोचनश्च शक्रेण मायया निर्जितः सखेमायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य बलसूदनः

māyayā nirjitā devairasurā iti naḥ śrutamvirocanaśca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhemāyayā cākṣipattejo vṛtrasya balasūdanaḥ

प्रतिज्ञातं तु भीमेन द्यूतकाले धनंजयऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम्

pratijñātaṃ tu bhīmena dyūtakāle dhanaṃjayaūrū bhetsyāmi te saṃkhye gadayeti suyodhanam

सोऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयित्वारिकर्शनःमायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु

so'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayitvārikarśanaḥmāyāvinaṃ ca rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu

यद्येष बलमास्थाय न्यायेन प्रहरिष्यतिविषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः

yadyeṣa balamāsthāya nyāyena prahariṣyativiṣamasthastato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ

पुनरेव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबोध मेधर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम्

punareva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṃ nibodha medharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam

कृत्वा हि सुमहत्कर्म हत्वा भीष्ममुखान्कुरून्जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं वैरं च प्रतियातितम्तदेवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः

kṛtvā hi sumahatkarma hatvā bhīṣmamukhānkurūnjayaḥ prāpto yaśaścāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitamtadevaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ

अबुद्धिरेषा महती धर्मराजस्य पाण्डवयदेकविजये युद्धं पणितं कृतमीदृशम्सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा

abuddhireṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍavayadekavijaye yuddhaṃ paṇitaṃ kṛtamīdṛśamsuyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatastathā

अपि चोशनसा गीतः श्रूयतेऽयं पुरातनःश्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु

api cośanasā gītaḥ śrūyate'yaṃ purātanaḥślokastattvārthasahitastanme nigadataḥ śṛṇu

पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम्भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हि ते

punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇāmbhetavyamariśeṣāṇāmekāyanagatā hi te

सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं ह्रदं गतम्पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने

suyodhanamimaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hradaṃ gatamparājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane

को न्वेष संयुगे प्राज्ञः पुनर्द्वंद्वे समाह्वयेत्अपि वो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः

ko nveṣa saṃyuge prājñaḥ punardvaṃdve samāhvayetapi vo nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ

यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमःचरत्यूर्ध्वं च तिर्यक्च भीमसेनजिघांसया

yastrayodaśavarṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥcaratyūrdhvaṃ ca tiryakca bhīmasenajighāṃsayā

एवं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यतिएष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति

evaṃ cenna mahābāhuranyāyena haniṣyatieṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati

धनंजयस्तु श्रुत्वैतत्केशवस्य महात्मनःप्रेक्षतो भीमसेनस्य हस्तेनोरुमताडयत्

dhanaṃjayastu śrutvaitatkeśavasya mahātmanaḥprekṣato bhīmasenasya hastenorumatāḍayat

गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्रणेमण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च

gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacaradraṇemaṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca

दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकमथापि चव्यचरत्पाण्डवो राजन्नरिं संमोहयन्निव

dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrakamathāpi cavyacaratpāṇḍavo rājannariṃ saṃmohayanniva

तथैव तव पुत्रोऽपि गदामार्गविशारदःव्यचरल्लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया

tathaiva tava putro'pi gadāmārgaviśāradaḥvyacarallaghu citraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā

आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषितेवैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ

ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣitevairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāvivāntakau

अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौयुयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ

anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhauyuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau

मण्डलानि विचित्राणि चरतोर्नृपभीमयोःगदासंपातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः

maṇḍalāni vicitrāṇi caratornṛpabhīmayoḥgadāsaṃpātajāstatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ

समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मृधेक्षुब्धयोर्वायुना राजन्द्वयोरिव समुद्रयोः

samaṃ praharatostatra śūrayorbalinormṛdhekṣubdhayorvāyunā rājandvayoriva samudrayoḥ

तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोरिवगदानिर्घातसंह्रादः प्रहाराणामजायत

tayoḥ praharatostulyaṃ mattakuñjarayorivagadānirghātasaṃhrādaḥ prahārāṇāmajāyata

तस्मिंस्तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम्उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ

tasmiṃstadā saṃprahāre dāruṇe saṃkule bhṛśamubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvariṃdamau

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौअभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे

tau muhūrtaṃ samāśvasya punareva paraṃtapauabhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade

तयोः समभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम्गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम्

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpamasaṃvṛtamgadānipātai rājendra takṣatorvai parasparam

व्यायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौअन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव

vyāyāmapradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinauanyonyaṃ jaghnaturvīrau paṅkasthau mahiṣāviva

जर्जरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ

jarjarīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutaudadṛśāte himavati puṣpitāviva kiṃśukau

दुर्योधनेन पार्थस्तु विवरे संप्रदर्शितेईषदुत्स्मयमानस्तु सहसा प्रससार ह

duryodhanena pārthastu vivare saṃpradarśiteīṣadutsmayamānastu sahasā prasasāra ha

तमभ्याशगतं प्राज्ञो रणे प्रेक्ष्य वृकोदरःअवाक्षिपद्गदां तस्मै वेगेन महता बली

tamabhyāśagataṃ prājño raṇe prekṣya vṛkodaraḥavākṣipadgadāṃ tasmai vegena mahatā balī

अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पतेअपासर्पत्ततः स्थानात्सा मोघा न्यपतद्भुवि

avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrastava viśāṃ pateapāsarpattataḥ sthānātsā moghā nyapatadbhuvi

मोक्षयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव स संभ्रमात्भीमसेनं च गदया प्राहरत्कुरुसत्तमः

mokṣayitvā prahāraṃ taṃ sutastava sa saṃbhramātbhīmasenaṃ ca gadayā prāharatkurusattamaḥ

तस्य विष्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसःप्रहारगुरुपाताच्च मूर्छेव समजायत

tasya viṣyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥprahāragurupātācca mūrcheva samajāyata

दुर्योधनस्तं च वेद पीडितं पाण्डवं रणेधारयामास भीमोऽपि शरीरमतिपीडितम्

duryodhanastaṃ ca veda pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇedhārayāmāsa bhīmo'pi śarīramatipīḍitam

अमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिष्यन्तमाहवेअतो न प्राहरत्तस्मै पुनरेव तवात्मजः

amanyata sthitaṃ hyenaṃ prahariṣyantamāhaveato na prāharattasmai punareva tavātmajaḥ

ततो मुहूर्तमाश्वस्य दुर्योधनमवस्थितम्वेगेनाभ्यद्रवद्राजन्भीमसेनः प्रतापवान्

tato muhūrtamāśvasya duryodhanamavasthitamvegenābhyadravadrājanbhīmasenaḥ pratāpavān

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संरब्धममितौजसम्मोघमस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर्भरतर्षभ

tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃrabdhamamitaujasammoghamasya prahāraṃ taṃ cikīrṣurbharatarṣabha

अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस्तव महामनाःइयेषोत्पतितुं राजंश्छलयिष्यन्वृकोदरम्

avasthāne matiṃ kṛtvā putrastava mahāmanāḥiyeṣotpatituṃ rājaṃśchalayiṣyanvṛkodaram

अबुध्यद्भीमसेनस्तद्राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम्अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्रम्य च सिंहवत्

abudhyadbhīmasenastadrājñastasya cikīrṣitamathāsya samabhidrutya samutkramya ca siṃhavat

सृत्या वञ्चयतो राजन्पुनरेवोत्पतिष्यतःऊरुभ्यां प्राहिणोद्राजन्गदां वेगेन पाण्डवः

sṛtyā vañcayato rājanpunarevotpatiṣyataḥūrubhyāṃ prāhiṇodrājangadāṃ vegena pāṇḍavaḥ

सा वज्रनिष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणाऊरू दुर्योधनस्याथ बभञ्ज प्रियदर्शनौ

sā vajraniṣpeṣasamā prahitā bhīmakarmaṇāūrū duryodhanasyātha babhañja priyadarśanau

स पपात नरव्याघ्रो वसुधामनुनादयन्भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते

sa papāta naravyāghro vasudhāmanunādayanbhagnorurbhīmasenena putrastava mahīpate

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात चचचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता

vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta cacacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupaparvatā

तस्मिन्निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम्महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयंकरीपपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ

tasminnipatite vīre patyau sarvamahīkṣitāmmahāsvanā punardīptā sanirghātā bhayaṃkarīpapāta colkā mahatī patite pṛthivīpatau

तथा शोणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारतववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते

tathā śoṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhāratavavarṣa maghavāṃstatra tava putre nipātite

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव चअन्तरिक्षे महानादः श्रूयते भरतर्षभ

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva caantarikṣe mahānādaḥ śrūyate bharatarṣabha

तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम्जज्ञे घोरतमः शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम्

tena śabdena ghoreṇa mṛgāṇāmatha pakṣiṇāmjajñe ghoratamaḥ śabdo bahūnāṃ sarvatodiśam

ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश्च मनुजैः सहमुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते

ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāśca manujaiḥ sahamumucuste mahānādaṃ tava putre nipātite

भेरीशङ्खमृदङ्गानामभवच्च स्वनो महान्अन्तर्भूमिगतश्चैव तव पुत्रे निपातिते

bherīśaṅkhamṛdaṅgānāmabhavacca svano mahānantarbhūmigataścaiva tava putre nipātite

बहुपादैर्बहुभुजैः कबन्धैर्घोरदर्शनैःनृत्यद्भिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्राभवन्नृप

bahupādairbahubhujaiḥ kabandhairghoradarśanaiḥnṛtyadbhirbhayadairvyāptā diśastatrābhavannṛpa

ध्वजवन्तोऽस्त्रवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव चप्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते

dhvajavanto'stravantaśca śastravantastathaiva caprākampanta tato rājaṃstava putre nipātite

ह्रदाः कूपाश्च रुधिरमुद्वेमुर्नृपसत्तमनद्यश्च सुमहावेगाः प्रतिस्रोतोवहाभवन्

hradāḥ kūpāśca rudhiramudvemurnṛpasattamanadyaśca sumahāvegāḥ pratisrotovahābhavan

पुल्लिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाभवन्दुर्योधने तदा राजन्पतिते तनये तव

pulliṅgā iva nāryastu strīliṅgāḥ puruṣābhavanduryodhane tadā rājanpatite tanaye tava

दृष्ट्वा तानद्भुतोत्पातान्पाञ्चालाः पाण्डवैः सहआविग्नमनसः सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ

dṛṣṭvā tānadbhutotpātānpāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sahaāvignamanasaḥ sarve babhūvurbharatarṣabha

ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथाकथयन्तोऽद्भुतं युद्धं सुतयोस्तव भारत

yayurdevā yathākāmaṃ gandharvāpsarasastathākathayanto'dbhutaṃ yuddhaṃ sutayostava bhārata

तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाःनरसिंहौ प्रशंसन्तौ विप्रजग्मुर्यथागतम्

tathaiva siddhā rājendra tathā vātikacāraṇāḥnarasiṃhau praśaṃsantau viprajagmuryathāgatam