Parva.Adhyaya 9.64

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

वातिकानां सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम्हतशिष्टास्ततो राजन्कौरवाणां महारथाः

vātikānāṃ sakāśāttu śrutvā duryodhanaṃ hatamhataśiṣṭāstato rājankauravāṇāṃ mahārathāḥ

विनिर्भिन्नाः शितैर्बाणैर्गदातोमरशक्तिभिःअश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतःत्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन्

vinirbhinnāḥ śitairbāṇairgadātomaraśaktibhiḥaśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥtvaritā javanairaśvairāyodhanamupāgaman

तत्रापश्यन्महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम्प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने

tatrāpaśyanmahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitamprabhagnaṃ vāyuvegena mahāśālaṃ yathā vane

भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम्महागजमिवारण्ये व्याधेन विनिपातितम्

bhūmau viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitammahāgajamivāraṇye vyādhena vinipātitam

विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम्यदृच्छया निपतितं चक्रमादित्यगोचरम्

vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutamyadṛcchayā nipatitaṃ cakramādityagocaram

महावातसमुत्थेन संशुष्कमिव सागरम्पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम्

mahāvātasamutthena saṃśuṣkamiva sāgarampūrṇacandramiva vyomni tuṣārāvṛtamaṇḍalam

रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम्वृतं भूतगणैर्घोरैः क्रव्यादैश्च समन्ततःयथा धनं लिप्समानैर्भृत्यैर्नृपतिसत्तमम्

reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgasamavikramamvṛtaṃ bhūtagaṇairghoraiḥ kravyādaiśca samantataḥyathā dhanaṃ lipsamānairbhṛtyairnṛpatisattamam

भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम्सामर्षं तं नरव्याघ्रं व्याघ्रं निपतितं यथा

bhrukuṭīkṛtavaktrāntaṃ krodhādudvṛttacakṣuṣamsāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ vyāghraṃ nipatitaṃ yathā

ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम्मोहमभ्यागमन्सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः

te tu dṛṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṃ nṛpammohamabhyāgamansarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ

अवतीर्य रथेभ्यस्तु प्राद्रवन्राजसंनिधौदुर्योधनं च संप्रेक्ष्य सर्वे भूमावुपाविशन्

avatīrya rathebhyastu prādravanrājasaṃnidhauduryodhanaṃ ca saṃprekṣya sarve bhūmāvupāviśan

ततो द्रौणिर्महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन्उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम्

tato drauṇirmahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasanuvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram

न नूनं विद्यतेऽसह्यं मानुष्ये किंचिदेव हियत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः

na nūnaṃ vidyate'sahyaṃ mānuṣye kiṃcideva hiyatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ

भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम्कथमेकोऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने

bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīmkathameko'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane

दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम्नापि तान्सुहृदः सर्वान्किमिदं भरतर्षभ

duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahārathamnāpi tānsuhṛdaḥ sarvānkimidaṃ bharatarṣabha

दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचनलोकानां च भवान्यत्र शेते पांसुषु रूषितः

duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathaṃcanalokānāṃ ca bhavānyatra śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ

एष मूर्धावसिक्तानामग्रे गत्वा परंतपःसतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम्

eṣa mūrdhāvasiktānāmagre gatvā paraṃtapaḥsatṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam

क्व ते तदमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिवसा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम

kva te tadamalaṃ chatraṃ vyajanaṃ kva ca pārthivasā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama

दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरेयद्वै लोकगुरुर्भूत्वा भवानेतां दशां गतः

durvijñeyā gatirnūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntareyadvai lokagururbhūtvā bhavānetāṃ daśāṃ gataḥ

अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवं श्रीरुपलक्ष्यतेभवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम्

adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaṃ śrīrupalakṣyatebhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakravispardhino bhṛśam

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतःउवाच राजन्पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वचः

tasya tadvacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥuvāca rājanputraste prāptakālamidaṃ vacaḥ

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सृजन्कृपादीन्स तदा वीरान्सर्वानेव नराधिपः

vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpamutsṛjankṛpādīnsa tadā vīrānsarvāneva narādhipaḥ

ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यतेविनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः

īdṛśo martyadharmo'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyatevināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāyakāritaḥ

सोऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षं भवतां हि यःपृथिवीं पालयित्वाहमेतां निष्ठामुपागतः

so'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣaṃ bhavatāṃ hi yaḥpṛthivīṃ pālayitvāhametāṃ niṣṭhāmupāgataḥ

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदिदिष्ट्याहं निहतः पापैश्छलेनैव विशेषतः

diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃcidāpadidiṣṭyāhaṃ nihataḥ pāpaiśchalenaiva viśeṣataḥ

उत्साहश्च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सतादिष्ट्या चास्मि हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः

utsāhaśca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatādiṣṭyā cāsmi hato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ

दिष्ट्या च वोऽहं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात्स्वस्तियुक्तांश्च कल्यांश्च तन्मे प्रियमनुत्तमम्

diṣṭyā ca vo'haṃ paśyāmi muktānasmājjanakṣayātsvastiyuktāṃśca kalyāṃśca tanme priyamanuttamam

मा भवन्तोऽनुतप्यन्तां सौहृदान्निधनेन मेयदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षयाः

mā bhavanto'nutapyantāṃ sauhṛdānnidhanena meyadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayākṣayāḥ

मन्यमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसःतेन न च्यावितश्चाहं क्षत्रधर्मात्स्वनुष्ठितात्

manyamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥtena na cyāvitaścāhaṃ kṣatradharmātsvanuṣṭhitāt

स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथंचनकृतं भवद्भिः सदृशमनुरूपमिवात्मनःयतितं विजये नित्यं दैवं तु दुरतिक्रमम्

sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathaṃcanakṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśamanurūpamivātmanaḥyatitaṃ vijaye nityaṃ daivaṃ tu duratikramam

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनःतूष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विह्वलो भृशम्

etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalocanaḥtūṣṇīṃ babhūva rājendra rujāsau vihvalo bhṛśam

तथा तु दृष्ट्वा राजानं बाष्पशोकसमन्वितम्द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर्जगत्क्षये

tathā tu dṛṣṭvā rājānaṃ bāṣpaśokasamanvitamdrauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnirjagatkṣaye

स तु क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य चबाष्पविह्वलया वाचा राजानमिदमब्रवीत्

sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya cabāṣpavihvalayā vācā rājānamidamabravīt

पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणान तथा तेन तप्यामि यथा राजंस्त्वयाद्य वै

pitā me nihataḥ kṣudraiḥ sunṛśaṃsena karmaṇāna tathā tena tapyāmi yathā rājaṃstvayādya vai

शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभोइष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च

śṛṇu cedaṃ vaco mahyaṃ satyena vadataḥ prabhoiṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्वासुदेवस्य पश्यतःसर्वोपायैर्हि नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनम्अनुज्ञां तु महाराज भवान्मे दातुमर्हति

adyāhaṃ sarvapāñcālānvāsudevasya paśyataḥsarvopāyairhi neṣyāmi pretarājaniveśanamanujñāṃ tu mahārāja bhavānme dātumarhati

इति श्रुत्वा तु वचनं द्रोणपुत्रस्य कौरवःमनसः प्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत्आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय

iti śrutvā tu vacanaṃ droṇaputrasya kauravaḥmanasaḥ prītijananaṃ kṛpaṃ vacanamabravītācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya

स तद्वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमःकलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिकमुपागमत्

sa tadvacanamājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥkalaśaṃ pūrṇamādāya rājño'ntikamupāgamat

तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशां पतेममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोऽभिषिच्यताम्सेनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम्

tamabravīnmahārāja putrastava viśāṃ patemamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro'bhiṣicyatāmsenāpatyena bhadraṃ te mama cedicchasi priyam

राज्ञो नियोगाद्योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतःवर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः

rājño niyogādyoddhavyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥvartatā kṣatradharmeṇa hyevaṃ dharmavido viduḥ

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस्ततःद्रौणिं राज्ञो नियोगेन सेनापत्येऽभ्यषेचयत्

rājñastu vacanaṃ śrutvā kṛpaḥ śāradvatastataḥdrauṇiṃ rājño niyogena senāpatye'bhyaṣecayat

सोऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम्प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन्

so'bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nṛpottamamprayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayan

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितौघपरिप्लुतःतां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावहाम्

duryodhano'pi rājendra śoṇitaughapariplutaḥtāṃ niśāṃ pratipede'tha sarvabhūtabhayāvahām

अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्मादायोधनान्नृपशोकसंविग्नमनसश्चिन्ताध्यानपराभवन्

apakramya tu te tūrṇaṃ tasmādāyodhanānnṛpaśokasaṃvignamanasaścintādhyānaparābhavan