Parva.Adhyaya 9.63

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतःशौटीरमानी पुत्रो मे कान्यभाषत संजय

adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥśauṭīramānī putro me kānyabhāṣata saṃjaya

अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश्च पाण्डुषुव्यसनं परमं प्राप्तः किमाह परमाहवे

atyarthaṃ kopano rājā jātavairaśca pāṇḍuṣuvyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kimāha paramāhave

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिपराज्ञा यदुक्तं भग्नेन तस्मिन्व्यसन आगते

śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhiparājñā yaduktaṃ bhagnena tasminvyasana āgate

भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सोऽवगुण्ठितःयमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश

bhagnasaktho nṛpo rājanpāṃsunā so'vaguṇṭhitaḥyamayanmūrdhajāṃstatra vīkṣya caiva diśo daśa

केशान्नियम्य यत्नेन निःश्वसन्नुरगो यथासंरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्

keśānniyamya yatnena niḥśvasannurago yathāsaṃrambhāśruparītābhyāṃ netrābhyāmabhivīkṣya mām

बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर्मत्त इव द्विपःप्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदमथाब्रवीत्

bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhurmatta iva dvipaḥprakīrṇānmūrdhajāndhunvandantairdantānupaspṛśangarhayanpāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedamathābravīt

भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरेगौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे

bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ varegautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare

अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणिइमामवस्थां प्राप्तोऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः

aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇiimāmavasthāṃ prāpto'smi kālo hi duratikramaḥ

एकादशचमूभर्ता सोऽहमेतां दशां गतःकालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिदतिवर्तते

ekādaśacamūbhartā so'hametāṃ daśāṃ gataḥkālaṃ prāpya mahābāho na kaścidativartate

आख्यातव्यं मदीयानां येऽस्मिञ्जीवन्ति संगरेयथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः

ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye'smiñjīvanti saṃgareyathāhaṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैःभूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति

bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥbhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम्येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः

idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtamyena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ

का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुमर्हति

kā prītiḥ sattvayuktasya kṛtvopadhikṛtaṃ jayamko vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantumarhati

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितःयथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः

adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥyathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ

किं नु चित्रमतस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्ममक्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः

kiṃ nu citramatastvadya bhagnasakthasya yanmamakruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषुएवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजितः

pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣuevaṃ kuryānnaro yo hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ

अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मेतौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान्मम

abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca metau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanānmama

इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरामूर्ध्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय

iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyagbhūḥ praśāstā sasāgarāmūrdhni sthitamamitrāṇāṃ jīvatāmeva saṃjaya

दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया

dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtamamitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā

यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत्प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया

yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāśca dāsavatpriyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā

मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः संपूजितो जनःत्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया

mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṃpūjito janaḥtritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā

आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभःआजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया

ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥājāneyaistathā yātaṃ ko nu svantataro mayā

अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया

adhītaṃ vidhivaddattaṃ prāptamāyurnirāmayamsvadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā

दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान्प्रेष्यवदाश्रितःदिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यं गता विभो

diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parānpreṣyavadāśritaḥdiṣṭyā me vipulā lakṣmīrmṛte tvanyaṃ gatā vibho

यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया

yadiṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmamanutiṣṭhatāmnidhanaṃ tanmayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवज्जितःदिष्ट्या न विमतिं कांचिद्भजित्वा तु पराजितः

diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairātprākṛtavajjitaḥdiṣṭyā na vimatiṃ kāṃcidbhajitvā tu parājitaḥ

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वाएवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः

suptaṃ vātha pramattaṃ vā yathā hanyādviṣeṇa vāevaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ

अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतःकृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम

aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥkṛpaḥ śāradvataścaiva vaktavyā vacanānmama

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकशःविश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुमर्हथ

adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānāmanekaśaḥviśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantumarhatha

वातिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमःअधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽहं यथा रणे

vātikāṃścābravīdrājā putraste satyavikramaḥadharmādbhīmasenena nihato'haṃ yathā raṇe

सोऽहं द्रोणं स्वर्गगतं शल्यकर्णावुभौ तथावृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम्

so'haṃ droṇaṃ svargagataṃ śalyakarṇāvubhau tathāvṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam

जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम्सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्

jalasaṃdhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivamsaumadattiṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham

दुःशासनपुरोगांश्च भ्रातॄनात्मसमांस्तथादौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ

duḥśāsanapurogāṃśca bhrātṝnātmasamāṃstathādauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāvubhau

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्मदीयांश्च सहस्रशःपृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः

etāṃścānyāṃśca subahūnmadīyāṃśca sahasraśaḥpṛṣṭhato'nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ

कथं भ्रातॄन्हताञ्श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा ममरोरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति

kathaṃ bhrātṝnhatāñśrutvā bhartāraṃ ca svasā mamarorūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati

स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश्च वृद्धो राजा पिता ममगान्धारीसहितः क्रोशन्कां गतिं प्रतिपत्स्यते

snuṣābhiḥ prasnuṣābhiśca vṛddho rājā pitā mamagāndhārīsahitaḥ krośankāṃ gatiṃ pratipatsyate

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वराविनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना

nūnaṃ lakṣmaṇamātāpi hataputrā hateśvarāvināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā

यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड्वाग्विशारदःकरिष्यति महाभागो ध्रुवं सोऽपचितिं मम

yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍvāgviśāradaḥkariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ so'pacitiṃ mama

समन्तपञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुतेअहं निधनमासाद्य लोकान्प्राप्स्यामि शाश्वतान्

samantapañcake puṇye triṣu lokeṣu viśruteahaṃ nidhanamāsādya lokānprāpsyāmi śāśvatān

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिषप्रलापं नृपतेः श्रुत्वा विद्रवन्ति दिशो दश

tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣapralāpaṃ nṛpateḥ śrutvā vidravanti diśo daśa

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचराचचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश्चैवाविलाभवन्

sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarācacālātha sanirhrādā diśaścaivāvilābhavan

ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन्व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम्

te droṇaputramāsādya yathāvṛttaṃ nyavedayanvyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanam

तदाख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारतध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुरार्ता यथागतम्

tadākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhāratadhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmurārtā yathāgatam