Parva.Adhyaya 9.7

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदाअब्रवीत्तावकान्सर्वान्संनह्यन्तां महारथाः

vyatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanastadāabravīttāvakānsarvānsaṃnahyantāṃ mahārathāḥ

राज्ञस्तु मतमाज्ञाय समनह्यत सा चमूःअयोजयन्रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथापरे

rājñastu matamājñāya samanahyata sā camūḥayojayanrathāṃstūrṇaṃ paryadhāvaṃstathāpare

अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयःहयानास्तरणोपेतांश्चक्रुरन्ये सहस्रशः

akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥhayānāstaraṇopetāṃścakruranye sahasraśaḥ

वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद्विशां पतेबोधनार्थं हि योधानां सैन्यानां चाप्युदीर्यताम्

vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ prādurāsīdviśāṃ patebodhanārthaṃ hi yodhānāṃ sainyānāṃ cāpyudīryatām

ततो बलानि सर्वाणि सेनाशिष्टानि भारतसंनद्धान्येव ददृशुर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

tato balāni sarvāṇi senāśiṣṭāni bhāratasaṃnaddhānyeva dadṛśurmṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाःप्रविभज्य बलं सर्वमनीकेषु व्यवस्थिताः

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥpravibhajya balaṃ sarvamanīkeṣu vyavasthitāḥ

ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाःकृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्योऽथ सौबलः

tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥkṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiḥ śalyo'tha saubalaḥ

अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रिरे तदान न एकेन योद्धव्यं कथंचिदपि पाण्डवैः

anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrire tadāna na ekena yoddhavyaṃ kathaṃcidapi pāṇḍavaiḥ

यो ह्येकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तमुत्सृजेत्स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातकैः सोपपातकैःअन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च नः

yo hyekaḥ pāṇḍavairyudhyedyo vā yudhyantamutsṛjetsa pañcabhirbhavedyuktaḥ pātakaiḥ sopapātakaiḥanyonyaṃ parirakṣadbhiryoddhavyaṃ sahitaiśca naḥ

एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाःमद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्परान्

evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥmadrarājaṃ puraskṛtya tūrṇamabhyadravanparān

तथैव पाण्डवा राजन्व्यूह्य सैन्यं महारणेअभ्ययुः कौरवान्सर्वान्योत्स्यमानाः समन्ततः

tathaiva pāṇḍavā rājanvyūhya sainyaṃ mahāraṇeabhyayuḥ kauravānsarvānyotsyamānāḥ samantataḥ

तद्बलं भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम्समुद्धूतार्णवाकारमुद्धूतरथकुञ्जरम्

tadbalaṃ bharataśreṣṭha kṣubdhārṇavasamasvanamsamuddhūtārṇavākāramuddhūtarathakuñjaram

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

द्रोणस्य भीष्मस्य च वै राधेयस्य च मे श्रुतम्पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे

droṇasya bhīṣmasya ca vai rādheyasya ca me śrutampātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me

कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन संजयभीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम

kathaṃ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena saṃjayabhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

क्षयं मनुष्यदेहानां रथनागाश्वसंक्षयम्शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम

kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ rathanāgāśvasaṃkṣayamśṛṇu rājansthiro bhūtvā saṃgrāmaṃ śaṃsato mama

आशा बलवती राजन्पुत्राणां तेऽभवत्तदाहते भीष्मे च द्रोणे च सूतपुत्रे च पातितेशल्यः पार्थान्रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष

āśā balavatī rājanputrāṇāṃ te'bhavattadāhate bhīṣme ca droṇe ca sūtaputre ca pātiteśalyaḥ pārthānraṇe sarvānnihaniṣyati māriṣa

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वास्य च भारतमद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम्नाथवन्तमथात्मानममन्यत सुतस्तव

tāmāśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvāsya ca bhāratamadrarājaṃ ca samare samāśritya mahārathamnāthavantamathātmānamamanyata sutastava

यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरेतदा राजन्धार्तराष्ट्रानाविवेश महद्भयम्

yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ pracakriretadā rājandhārtarāṣṭrānāviveśa mahadbhayam

तान्समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान्व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रमृद्धिमत्

tānsamāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavānvyūhya vyūhaṃ mahārāja sarvatobhadramṛddhimat

प्रत्युद्यातो रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान्विधुन्वन्कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम्

pratyudyāto raṇe pārthānmadrarājaḥ pratāpavānvidhunvankārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram

रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वं महारथःतस्य सीता महाराज रथस्थाशोभयद्रथम्

rathapravaramāsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥtasya sītā mahārāja rathasthāśobhayadratham

स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनःतस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत्

sa tena saṃvṛto vīro rathenāmitrakarśanaḥtasthau śūro mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇut

प्रयाणे मद्रराजोऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितःमद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः

prayāṇe madrarājo'bhūnmukhaṃ vyūhasya daṃśitaḥmadrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiśca durjayaiḥ

सव्येऽभूत्कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितःगौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह

savye'bhūtkṛtavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥgautamo dakṣiṇe pārśve śakaiśca yavanaiḥ saha

अश्वत्थामा पृष्ठतोऽभूत्काम्बोजैः परिवारितःदुर्योधनोऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुंगवैः

aśvatthāmā pṛṣṭhato'bhūtkāmbojaiḥ parivāritaḥduryodhano'bhavanmadhye rakṣitaḥ kurupuṃgavaiḥ

हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतःप्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः

hayānīkena mahatā saubalaścāpi saṃvṛtaḥprayayau sarvasainyena kaitavyaśca mahārathaḥ

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यमरिंदमाःत्रिधा भूत्वा महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन्

pāṇḍavāśca maheṣvāsā vyūhya sainyamariṃdamāḥtridhā bhūtvā mahārāja tava sainyamupādravan

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथःशल्यस्य वाहिनीं तूर्णमभिदुद्रुवुराहवे

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥśalyasya vāhinīṃ tūrṇamabhidudruvurāhave

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतःशल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभ

tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṃvṛtaḥśalyamevābhidudrāva jighāṃsurbharatarṣabha

हार्दिक्यं तु महेष्वासमर्जुनः शत्रुपूगहासंशप्तकगणांश्चैव वेगतोऽभिविदुद्रुवे

hārdikyaṃ tu maheṣvāsamarjunaḥ śatrupūgahāsaṃśaptakagaṇāṃścaiva vegato'bhividudruve

गौतमं भीमसेनो वै सोमकाश्च महारथाःअभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्तः परान्युधि

gautamaṃ bhīmaseno vai somakāśca mahārathāḥabhyadravanta rājendra jighāṃsantaḥ parānyudhi

माद्रीपुत्रौ तु शकुनिमुलूकं च महारथौससैन्यौ सहसेनौ तावुपतस्थतुराहवे

mādrīputrau tu śakunimulūkaṃ ca mahārathausasainyau sahasenau tāvupatasthaturāhave

तथैवायुतशो योधास्तावकाः पाण्डवान्रणेअभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः

tathaivāyutaśo yodhāstāvakāḥ pāṇḍavānraṇeabhyadravanta saṃkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

हते भीष्मे महेष्वासे द्रोणे कर्णे महारथेकुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे

hate bhīṣme maheṣvāse droṇe karṇe mahārathekuruṣvalpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṃyuge

सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजयमामकानां परेषां च किं शिष्टमभवद्बलम्

susaṃrabdheṣu pārtheṣu parākrānteṣu saṃjayamāmakānāṃ pareṣāṃ ca kiṃ śiṣṭamabhavadbalam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

यथा वयं परे राजन्युद्धाय समवस्थिताःयावच्चासीद्बलं शिष्टं संग्रामे तन्निबोध मे

yathā vayaṃ pare rājanyuddhāya samavasthitāḥyāvaccāsīdbalaṃ śiṣṭaṃ saṃgrāme tannibodha me

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभदश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च

ekādaśa sahasrāṇi rathānāṃ bharatarṣabhadaśa dantisahasrāṇi sapta caiva śatāni ca

पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां भरतर्षभनरकोट्यस्तथा तिस्रो बलमेतत्तवाभवत्

pūrṇe śatasahasre dve hayānāṃ bharatarṣabhanarakoṭyastathā tisro balametattavābhavat

रथानां षट्सहस्राणि षट्सहस्राश्च कुञ्जराःदश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत

rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi ṣaṭsahasrāśca kuñjarāḥdaśa cāśvasahasrāṇi pattikoṭī ca bhārata

एतद्बलं पाण्डवानामभवच्छेषमाहवेएत एव समाजग्मुर्युद्धाय भरतर्षभ

etadbalaṃ pāṇḍavānāmabhavaccheṣamāhaveeta eva samājagmuryuddhāya bharatarṣabha

एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताःपाण्डवान्प्रत्युदीयाम जयगृद्धाः प्रमन्यवः

evaṃ vibhajya rājendra madrarājamate sthitāḥpāṇḍavānpratyudīyāma jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

तथैव पाण्डवाः शूराः समरे जितकाशिनःउपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश्च यशस्विनः

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥupayātā naravyāghrāḥ pāñcālāśca yaśasvinaḥ

एवमेते बलौघेन परस्परवधैषिणःउपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां संध्यां प्रति प्रभो

evamete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥupayātā naravyāghrāḥ pūrvāṃ saṃdhyāṃ prati prabho

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम्तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakamtāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram