Parva.Adhyaya 9.8

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम्सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanamsṛñjayaiḥ saha rājendra ghoraṃ devāsuropamam

नरा रथा गजौघाश्च सादिनश्च सहस्रशःवाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम्

narā rathā gajaughāśca sādinaśca sahasraśaḥvājinaśca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam

नागानां भीमरूपाणां द्रवतां निस्वनो महान्अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले

nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ dravatāṃ nisvano mahānaśrūyata yathā kāle jaladānāṃ nabhastale

नागैरभ्याहताः केचित्सरथा रथिनोऽपतन्व्यद्रवन्त रणे वीरा द्राव्यमाणा मदोत्कटैः

nāgairabhyāhatāḥ kecitsarathā rathino'patanvyadravanta raṇe vīrā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ

हयौघान्पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताःशरैः संप्रेषयामासुः परलोकाय भारत

hayaughānpādarakṣāṃśca rathinastatra śikṣitāḥśaraiḥ saṃpreṣayāmāsuḥ paralokāya bhārata

सादिनः शिक्षिता राजन्परिवार्य महारथान्विचरन्तो रणेऽभ्यघ्नन्प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा

sādinaḥ śikṣitā rājanparivārya mahārathānvicaranto raṇe'bhyaghnanprāsaśaktyṛṣṭibhistathā

धन्विनः पुरुषाः केचित्संनिवार्य महारथान्एकं बहव आसाद्य प्रेषयेयुर्यमक्षयम्

dhanvinaḥ puruṣāḥ kecitsaṃnivārya mahārathānekaṃ bahava āsādya preṣayeyuryamakṣayam

नागं रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाःसोत्तरायुधिनं जघ्नुर्द्रवमाणा महारवम्

nāgaṃ rathavarāṃścānye parivārya mahārathāḥsottarāyudhinaṃ jaghnurdravamāṇā mahāravam

तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान्बहून्नागा जघ्नुर्महाराज परिवार्य समन्ततः

tathā ca rathinaṃ kruddhaṃ vikirantaṃ śarānbahūnnāgā jaghnurmahārāja parivārya samantataḥ

नागो नागमभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणेशक्तितोमरनाराचैर्निजघ्नुस्तत्र तत्र ह

nāgo nāgamabhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇeśaktitomaranārācairnijaghnustatra tatra ha

पादातानवमृद्नन्तो रथवारणवाजिनःरणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महदाकुलम्

pādātānavamṛdnanto rathavāraṇavājinaḥraṇamadhye vyadṛśyanta kurvanto mahadākulam

हयाश्च पर्यधावन्त चामरैरुपशोभिताःहंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम्

hayāśca paryadhāvanta cāmarairupaśobhitāḥhaṃsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm

तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशां पतेअशोभत यथा नारी करजक्षतविक्षता

teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiścitrā viśāṃ pateaśobhata yathā nārī karajakṣatavikṣatā

वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन चपत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च

vājināṃ khuraśabdena rathanemisvanena capattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛṃhitena ca

वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निस्वनेन चअभवन्नादिता भूमिर्निर्घातैरिव भारत

vāditrāṇāṃ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṃ nisvanena caabhavannāditā bhūmirnirghātairiva bhārata

धनुषां कूजमानानां निस्त्रिंशानां च दीप्यताम्कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किंचन

dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ nistriṃśānāṃ ca dīpyatāmkavacānāṃ prabhābhiśca na prājñāyata kiṃcana

बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाःउद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम्

bahavo bāhavaśchinnā nāgarājakaropamāḥudveṣṭante viveṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇam

शिरसां च महाराज पततां वसुधातलेच्युतानामिव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः

śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ vasudhātalecyutānāmiva tālebhyaḥ phalānāṃ śrūyate svanaḥ

शिरोभिः पतितैर्भाति रुधिरार्द्रैर्वसुंधरातपनीयनिभैः काले नलिनैरिव भारत

śirobhiḥ patitairbhāti rudhirārdrairvasuṃdharātapanīyanibhaiḥ kāle nalinairiva bhārata

उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्त्वैः सुविक्षतैःव्यभ्राजत महाराज पुण्डरीकैरिवावृता

udvṛttanayanaistaistu gatasattvaiḥ suvikṣataiḥvyabhrājata mahārāja puṇḍarīkairivāvṛtā

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर्महाधनैःपतितैर्भाति राजेन्द्र मही शक्रध्वजैरिव

bāhubhiścandanādigdhaiḥ sakeyūrairmahādhanaiḥpatitairbhāti rājendra mahī śakradhvajairiva

ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर्महाहवेहस्तिहस्तोपमैरन्यैः संवृतं तद्रणाङ्गणम्

ūrubhiśca narendrāṇāṃ vinikṛttairmahāhavehastihastopamairanyaiḥ saṃvṛtaṃ tadraṇāṅgaṇam

कबन्धशतसंकीर्णं छत्रचामरशोभितम्सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा

kabandhaśatasaṃkīrṇaṃ chatracāmaraśobhitamsenāvanaṃ tacchuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā

तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्यभीतवत्दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः

tatra yodhā mahārāja vicaranto hyabhītavatdṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ

मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताःपतन्तस्तत्र तत्रैव छिन्नाभ्रसदृशा रणे

mātaṅgāścāpyadṛśyanta śaratomarapīḍitāḥpatantastatra tatraiva chinnābhrasadṛśā raṇe

गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिःव्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना घना इव

gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥvyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā ghanā iva

ते गजा घनसंकाशाः पेतुरुर्व्यां समन्ततःवज्ररुग्णा इव बभुः पर्वता युगसंक्षये

te gajā ghanasaṃkāśāḥ petururvyāṃ samantataḥvajrarugṇā iva babhuḥ parvatā yugasaṃkṣaye

हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतलेराशयः संप्रदृश्यन्ते गिरिमात्रास्ततस्ततः

hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītalerāśayaḥ saṃpradṛśyante girimātrāstatastataḥ

संजज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदीशोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा

saṃjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadīśoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā

भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपलामेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा

bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalāmedomajjākardaminī chatrahaṃsā gadoḍupā

कवचोष्णीषसंछन्ना पताकारुचिरद्रुमाचक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूदण्डकावृता

kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumācakracakrāvalījuṣṭā triveṇūdaṇḍakāvṛtā

शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनीप्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुसृञ्जयसंकुला

śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhinīprāvartata nadī raudrā kurusṛñjayasaṃkulā

तां नदीं पितृलोकाय वहन्तीमतिभैरवाम्तेरुर्वाहननौभिस्ते शूराः परिघबाहवः

tāṃ nadīṃ pitṛlokāya vahantīmatibhairavāmterurvāhananaubhiste śūrāḥ parighabāhavaḥ

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पतेचतुरङ्गक्षये घोरे पूर्वं देवासुरोपमे

vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṃ patecaturaṅgakṣaye ghore pūrvaṃ devāsuropame

अक्रोशन्बान्धवानन्ये तत्र तत्र परंतपक्रोशद्भिर्बान्धवैश्चान्ये भयार्ता न निवर्तिरे

akrośanbāndhavānanye tatra tatra paraṃtapakrośadbhirbāndhavaiścānye bhayārtā na nivartire

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानकेअर्जुनो भीमसेनश्च मोहयां चक्रतुः परान्

nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānakearjuno bhīmasenaśca mohayāṃ cakratuḥ parān

सा वध्यमाना महती सेना तव जनाधिपअमुह्यत्तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव

sā vadhyamānā mahatī senā tava janādhipaamuhyattatra tatraiva yoṣinmadavaśādiva

मोहयित्वा च तां सेनां भीमसेनधनंजयौदध्मतुर्वारिजौ तत्र सिंहनादं च नेदतुः

mohayitvā ca tāṃ senāṃ bhīmasenadhanaṃjayaudadhmaturvārijau tatra siṃhanādaṃ ca nedatuḥ

श्रुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौधर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजमभिद्रुतौ

śrutvaiva tu mahāśabdaṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinaudharmarājaṃ puraskṛtya madrarājamabhidrutau

तत्राश्चर्यमपश्याम घोररूपं विशां पतेशल्येन संगताः शूरा यदयुध्यन्त भागशः

tatrāścaryamapaśyāma ghorarūpaṃ viśāṃ pateśalyena saṃgatāḥ śūrā yadayudhyanta bhāgaśaḥ

माद्रीपुत्रौ सरभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौअभ्ययातां त्वरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव

mādrīputrau sarabhasau kṛtāstrau yuddhadurmadauabhyayātāṃ tvarāyuktau jigīṣantau balaṃ tava

ततो न्यवर्तत बलं तावकं भरतर्षभशरैः प्रणुन्नं बहुधा पाण्डवैर्जितकाशिभिः

tato nyavartata balaṃ tāvakaṃ bharatarṣabhaśaraiḥ praṇunnaṃ bahudhā pāṇḍavairjitakāśibhiḥ

वध्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां प्रेक्षतां तवभेजे दिशो महाराज प्रणुन्ना दृढधन्विभिःहाहाकारो महाञ्जज्ञे योधानां तव भारत

vadhyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṃ prekṣatāṃ tavabheje diśo mahārāja praṇunnā dṛḍhadhanvibhiḥhāhākāro mahāñjajñe yodhānāṃ tava bhārata

तिष्ठ तिष्ठेति वागासीद्द्रावितानां महात्मनाम्क्षत्रियाणां तदान्योन्यं संयुगे जयमिच्छताम्आद्रवन्नेव भग्नास्ते पाण्डवैस्तव सैनिकाः

tiṣṭha tiṣṭheti vāgāsīddrāvitānāṃ mahātmanāmkṣatriyāṇāṃ tadānyonyaṃ saṃyuge jayamicchatāmādravanneva bhagnāste pāṇḍavaistava sainikāḥ

त्यक्त्वा युद्धे प्रियान्पुत्रान्भ्रातॄनथ पितामहान्मातुलान्भागिनेयांश्च तथा संबन्धिबान्धवान्

tyaktvā yuddhe priyānputrānbhrātṝnatha pitāmahānmātulānbhāgineyāṃśca tathā saṃbandhibāndhavān

हयान्द्विपांस्त्वरयन्तो योधा जग्मुः समन्ततःआत्मत्राणकृतोत्साहास्तावका भरतर्षभ

hayāndvipāṃstvarayanto yodhā jagmuḥ samantataḥātmatrāṇakṛtotsāhāstāvakā bharatarṣabha