Kanda.Sarga 1.14

अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन् प्राप्ते तुरंगमे ।सरय्वाः च उत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञो अभ्यवर्तत॥

atha saṃvatsare pūrṇe tasmin prāpte turaṃgame |sarayvāḥ ca uttare tīre rājño yajño abhyavartata ||

ऋष्यशृंगम् पुरस्कृत्य कर्म चक्रुः द्विजर्षभाः ।अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः॥

ṛṣyaśṛṃgam puraskṛtya karma cakruḥ dvijarṣabhāḥ |aśvamedhe mahāyajñe rājño'sya sumahātmanaḥ ||

कर्म कुर्वंति विधिवत् याजका वेदपारगाः ।यथा विधि यथा न्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः॥

karma kurvaṃti vidhivat yājakā vedapāragāḥ |yathā vidhi yathā nyāyaṃ parikrāmanti śāstrataḥ ||

प्रवर्ग्यम् शास्त्रतः कृत्वा तथा एव उपसदम् द्विजाः ।चक्रुः च विधिवत् सर्वम् अधिकम् कर्म शास्त्रतः॥

pravargyam śāstrataḥ kṛtvā tathā eva upasadam dvijāḥ |cakruḥ ca vidhivat sarvam adhikam karma śāstrataḥ ||

अभिपूज्य तदा हृष्टाः सर्वे चक्रुः यथा विधि ।प्रातः सवन पूर्वाणि कर्माणि मुनिपुंगवाः॥

abhipūjya tadā hṛṣṭāḥ sarve cakruḥ yathā vidhi |prātaḥ savana pūrvāṇi karmāṇi munipuṃgavāḥ ||

ऐन्द्रश्च विधिवत् दत्तो राजा च अभिषुतोऽनघः ।मध्यंदिनम् च सवनम् प्रावर्तत यथा क्रमम्॥

aindraśca vidhivat datto rājā ca abhiṣuto'naghaḥ |madhyaṃdinam ca savanam prāvartata yathā kramam ||

तृतीय सवनम् चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ।चक्रुः ते शाश्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मण पुंगवाः॥

tṛtīya savanam caiva rājño'sya sumahātmanaḥ |cakruḥ te śāśtrato dṛṣṭvā tathā brāhmaṇa puṃgavāḥ ||

आह्वान् चक्रिरे तत्र शक्रादीन् विबुधोत्तमान् ।ऋष्यशृङ्गाअदौ मन्त्रैः शिक्षाक्षर समन्वितौ॥

āhvān cakrire tatra śakrādīn vibudhottamān |ṛṣyaśṛṅgāadau mantraiḥ śikṣākṣara samanvitau ||

गीतिभिः मधुरैः स्निग्धैः मन्त्र आह्वानैः यथार्हतः ।होतारो ददुरावाह्य हविर्भागान् दिवौकसाम्॥

gītibhiḥ madhuraiḥ snigdhaiḥ mantra āhvānaiḥ yathārhataḥ |hotāro dadurāvāhya havirbhāgān divaukasām ||

न च अहुतं आभूत् तत्र स्खलितम् वा न किंचन ।दृश्यते ब्रह्मवत् सर्वम् क्षेमयुक्तम् हि चक्रिरे॥

na ca ahutaṃ ābhūt tatra skhalitam vā na kiṃcana |dṛśyate brahmavat sarvam kṣemayuktam hi cakrire ||

न तेषु अहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वा न दृश्यते ।न अविद्वान् ब्राह्मणः कश्चिन् न अशत अनुचरः तथा॥

na teṣu ahassu śrānto vā kṣudhito vā na dṛśyate |na avidvān brāhmaṇaḥ kaścin na aśata anucaraḥ tathā ||

ब्राह्मणा भुंजते नित्यम् नाथवन्तः च भुंजते ।तापसा भुंजते च अपि श्रमणाः चैव भुंजते॥

brāhmaṇā bhuṃjate nityam nāthavantaḥ ca bhuṃjate |tāpasā bhuṃjate ca api śramaṇāḥ caiva bhuṃjate ||

वृद्धाः च व्याधिताः च एव स्त्री बालाः तथा एव च ।अनिशं भुंजमानानां न तृप्तिः उपलभ्यते॥

vṛddhāḥ ca vyādhitāḥ ca eva strī bālāḥ tathā eva ca |aniśaṃ bhuṃjamānānāṃ na tṛptiḥ upalabhyate ||

दीयताम् दीयताम् अन्नम् वासांसि विविधानि च ।इति संचोदिताः तत्र तथा चक्रुः अनेकशः॥

dīyatām dīyatām annam vāsāṃsi vividhāni ca |iti saṃcoditāḥ tatra tathā cakruḥ anekaśaḥ ||

अन्न कूटाः च दृश्यन्ते बहवः पर्वत उपमाः ।दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत् तदा॥

anna kūṭāḥ ca dṛśyante bahavaḥ parvata upamāḥ |divase divase tatra siddhasya vidhivat tadā ||

नाना देशात् अनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्री गणाः तथा ।अन्न पानैः सुविहिताः तस्मिन् यज्ञे महात्मनः॥

nānā deśāt anuprāptāḥ puruṣāḥ strī gaṇāḥ tathā |anna pānaiḥ suvihitāḥ tasmin yajñe mahātmanaḥ ||

अन्नम् हि विधिवत् स्वादु प्रशन्सन्ति द्विजर्षभाः ।अहो तृप्ताः स्म भद्रम् ते इति शुश्राव राघवः॥

annam hi vidhivat svādu praśansanti dvijarṣabhāḥ |aho tṛptāḥ sma bhadram te iti śuśrāva rāghavaḥ ||

स्वलंकृताः च पुरुषा ब्राह्मणान् पर्यवेषयन् ।उपासन्ते च तान् अन्ये सुमृष्ट मणि कुण्डलाः॥

svalaṃkṛtāḥ ca puruṣā brāhmaṇān paryaveṣayan |upāsante ca tān anye sumṛṣṭa maṇi kuṇḍalāḥ ||

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान् बहूनपि ।प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्पर जिगीषया॥

karmāntare tadā viprā hetuvādān bahūnapi |prāhuḥ suvāgmino dhīrāḥ paraspara jigīṣayā ||

दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः ।सर्व कर्माणि चक्रुः ते यथा शास्त्रं प्रचोदिताः॥

divase divase tatra saṃstare kuśalā dvijāḥ |sarva karmāṇi cakruḥ te yathā śāstraṃ pracoditāḥ ||

न अषडङ्ग वित् अत्र आसीत् न अव्रतो न अबहुश्रुतः ।सदस्यः तस्य वै राज्ञो न अवाद कुशला द्विजाः॥

na aṣaḍaṅga vit atra āsīt na avrato na abahuśrutaḥ |sadasyaḥ tasya vai rājño na avāda kuśalā dvijāḥ ||

प्राप्ते यूपः उच्छ्रये तस्मिन् षड् बैल्वाः खादिराः तथा ।तावन्तो बिल्व सहिताः पर्णिनः च तथा अपरे॥

prāpte yūpaḥ ucchraye tasmin ṣaḍ bailvāḥ khādirāḥ tathā |tāvanto bilva sahitāḥ parṇinaḥ ca tathā apare ||

श्लेष्मातकमयः दिष्टो देवदारुमयः तथा ।द्वावेव तत्र विहितौ बाहु व्यस्त परिग्रहौ॥

śleṣmātakamayaḥ diṣṭo devadārumayaḥ tathā |dvāveva tatra vihitau bāhu vyasta parigrahau ||

कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैः यज्ञकोविदैः ।शोभाअर्थम् तस्य यज्ञस्य कांचन अलंकृत अभवन्॥

kāritāḥ sarva evaite śāstrajñaiḥ yajñakovidaiḥ |śobhāartham tasya yajñasya kāṃcana alaṃkṛta abhavan ||

एक विंशति यूपाः ते एक विंशत् अरत्नयः ।वासोभिः एक विंशद्भिः एकैकम् समलंकृताः॥

eka viṃśati yūpāḥ te eka viṃśat aratnayaḥ |vāsobhiḥ eka viṃśadbhiḥ ekaikam samalaṃkṛtāḥ ||

विन्यस्ता विधिवत् सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः ।अष्ट आस्रयः सर्व एव श्लक्ष्ण रूप समन्विताः॥

vinyastā vidhivat sarve śilpibhiḥ sukṛtā dṛḍhāḥ |aṣṭa āsrayaḥ sarva eva ślakṣṇa rūpa samanvitāḥ ||

आच्छादिताः ते वासोभिः पुष्पैः गन्धैः च पूजिताः ।सप्त ऋषयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि॥

ācchāditāḥ te vāsobhiḥ puṣpaiḥ gandhaiḥ ca pūjitāḥ |sapta ṛṣayo dīptimanto virājante yathā divi ||

इष्टकाः च यथा न्यायम् कारिताः च प्रमाणतः ।चितोऽग्निः ब्राह्मणैः तत्र कुशलैः शिप्लकर्मणि॥

iṣṭakāḥ ca yathā nyāyam kāritāḥ ca pramāṇataḥ |cito'gniḥ brāhmaṇaiḥ tatra kuśalaiḥ śiplakarmaṇi ||

सचित्यो राज सिंहस्य संचितः कुशलैः द्विजैः ।गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणो अष्टा दशात्मकः॥

sacityo rāja siṃhasya saṃcitaḥ kuśalaiḥ dvijaiḥ |garuḍo rukmapakṣo vai triguṇo aṣṭā daśātmakaḥ ||

नियुक्ताः तत्र पशवः तत् तत् उद्दिश्य दैवतम् ।उरगाः पक्षिणः च एव यथा शास्त्रम् प्रचोदिताः॥

niyuktāḥ tatra paśavaḥ tat tat uddiśya daivatam |uragāḥ pakṣiṇaḥ ca eva yathā śāstram pracoditāḥ ||

शामित्रे तु हयः तत्र तथा जलचराः च ये ।ऋषिभिः सर्वम् एवै तन् नियुक्तम् शास्त्रतः तदा॥

śāmitre tu hayaḥ tatra tathā jalacarāḥ ca ye |ṛṣibhiḥ sarvam evai tan niyuktam śāstrataḥ tadā ||

पशूनाम् त्रिशतम् तत्र यूपेषु नियतम् तदा ।अश्व रत्नः उत्तमम् तस्य राज्ञो दशरथस्य ह॥

paśūnām triśatam tatra yūpeṣu niyatam tadā |aśva ratnaḥ uttamam tasya rājño daśarathasya ha ||

कौसल्या तम् हयम् तत्र परिचर्य समंततः ।कृपाणैः विशशासः एनम् त्रिभिः परमया मुदा॥

kausalyā tam hayam tatra paricarya samaṃtataḥ |kṛpāṇaiḥ viśaśāsaḥ enam tribhiḥ paramayā mudā ||

पतत्रिणा तदा सार्धम् सुस्थितेन च चेतसा ।अवसत् रजनीम् एकाम् कौसल्या धर्म काम्यया॥

patatriṇā tadā sārdham susthitena ca cetasā |avasat rajanīm ekām kausalyā dharma kāmyayā ||

होता अध्वर्युः तथ उद्गाता हस्तेन समयोजयन् ।महिष्या परिवृत्त्या अथ वावाताम् अपराम् तथा॥

hotā adhvaryuḥ tatha udgātā hastena samayojayan |mahiṣyā parivṛttyā atha vāvātām aparām tathā ||

पतत्रिणः तस्य वपाम् उद्धृत्य नियतेइन्द्रियः ।ऋत्विक् परम संपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः॥

patatriṇaḥ tasya vapām uddhṛtya niyateindriyaḥ |ṛtvik parama saṃpannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ ||

धूम गन्धम् वपायाः तु जिघ्रति स्म नराधिपः ।यथा कालम् यथा न्यायम् निर्णुदन् पापम् आत्मनः॥

dhūma gandham vapāyāḥ tu jighrati sma narādhipaḥ |yathā kālam yathā nyāyam nirṇudan pāpam ātmanaḥ ||

हयस्य यानि च अंगानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत् समस्ताः षोडश ऋत्विजः॥

hayasya yāni ca aṃgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇāḥ |agnau prāsyanti vidhivat samastāḥ ṣoḍaśa ṛtvijaḥ ||

प्लक्ष शाखासु यज्ञानाम् अन्येषाम् क्रियते हविः ।अश्व मेधस्य यज्ञस्य वैतसो भागः इष्यते॥

plakṣa śākhāsu yajñānām anyeṣām kriyate haviḥ |aśva medhasya yajñasya vaitaso bhāgaḥ iṣyate ||

त्र्यहोऽश्व मेधः संख्यातः कल्प सूत्रेण ब्राह्मणैः ।चतुष्टोमम् अहः तस्य प्रथमम् परिकल्पितम्॥

tryaho'śva medhaḥ saṃkhyātaḥ kalpa sūtreṇa brāhmaṇaiḥ |catuṣṭomam ahaḥ tasya prathamam parikalpitam ||

उक्थ्यम् द्वितीयम् संख्यातम् अतिरात्रम् तथोत्तरम् ।कारिताः तत्र बहवो विहिताः शास्त्र दर्शनात्॥

ukthyam dvitīyam saṃkhyātam atirātram tathottaram |kāritāḥ tatra bahavo vihitāḥ śāstra darśanāt ||

ज्योतिष्टोम आयुषी च एवम् अतिरात्रौ विनिर्मितौ ।अभिजित् विश्वजित् च एवम् अप्तोर्यामो महाक्रतुः॥

jyotiṣṭoma āyuṣī ca evam atirātrau vinirmitau |abhijit viśvajit ca evam aptoryāmo mahākratuḥ ||

प्राचीम् होत्रे ददौ राजा दिशम् स्वकुल वर्धनःअध्वर्यवे प्रतीचीम् तु ब्रह्मणे दक्षिणाम् दिशम्॥

prācīm hotre dadau rājā diśam svakula vardhanaḥadhvaryave pratīcīm tu brahmaṇe dakṣiṇām diśam ||

उद्गात्रे च तथा उदीचीम् दक्षिणैएषा विनिर्मिता ।अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभु विहिते पुरा॥

udgātre ca tathā udīcīm dakṣiṇaieṣā vinirmitā |aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhu vihite purā ||

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धराम् ताम् कुलवर्धनः॥

kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ |ṛtvigbhyo hi dadau rājā dharām tām kulavardhanaḥ ||

एवम् दत्त्वा प्रहृष्टो अभूत् श्रीमान् इक्ष्वाकु नन्दन ।ऋत्विजः तु अब्रुवन् सर्वे राजानम् गत किल्बिषम्॥

evam dattvā prahṛṣṭo abhūt śrīmān ikṣvāku nandana |ṛtvijaḥ tu abruvan sarve rājānam gata kilbiṣam ||

भवान् एव महीम् कृत्स्नाम् एको रक्षितुम् अर्हति ।न भूम्या कार्यम् अस्माकम् न हि शक्ताः स्म पालने॥

bhavān eva mahīm kṛtsnām eko rakṣitum arhati |na bhūmyā kāryam asmākam na hi śaktāḥ sma pālane ||

रताः स्वाध्याय करणे वयम् नित्यम् हि भूमिप ।निष्क्रयम् किंचित् एव इह प्रयच्छतु भवान् इति॥

ratāḥ svādhyāya karaṇe vayam nityam hi bhūmipa |niṣkrayam kiṃcit eva iha prayacchatu bhavān iti ||

मणि रत्नम् सुवर्णम् वा गावो यद् वा समुद्यतम् ।तत् प्रयच्छ नरश्रेष्ट धरण्या न प्रयोजनम्॥

maṇi ratnam suvarṇam vā gāvo yad vā samudyatam |tat prayaccha naraśreṣṭa dharaṇyā na prayojanam ||

एवम् उक्तो नरपतिः ब्राह्मणैः वेद पारगैः ।गवाम् शत सहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः॥

evam ukto narapatiḥ brāhmaṇaiḥ veda pāragaiḥ |gavām śata sahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ ||

दश कोटि सुवर्णस्य रजतस्य चतुर् गुणम् ।ऋत्विजः च ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु॥

daśa koṭi suvarṇasya rajatasya catur guṇam |ṛtvijaḥ ca tataḥ sarve pradaduḥ sahitā vasu ||

ऋष्यशृन्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ।ततः ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागम् द्विजोत्तमाः॥

ṛṣyaśṛngāya munaye vasiṣṭhāya ca dhīmate |tataḥ te nyāyataḥ kṛtvā pravibhāgam dvijottamāḥ ||

सुप्रीत मनसः सर्वे प्रत्यूचुः मुदिता भृशम् ।ततः प्रसर्पकेभ्यस्तु हिरण्यम् सुसमाहितः॥

suprīta manasaḥ sarve pratyūcuḥ muditā bhṛśam |tataḥ prasarpakebhyastu hiraṇyam susamāhitaḥ ||

जांबूनदम् कोओटि संख्यम् ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ।दरिद्राय द्विजाय अथ हस्त आभरणम् उत्तमम्॥

jāṃbūnadam kooṭi saṃkhyam brāhmaṇebhyo dadau tadā |daridrāya dvijāya atha hasta ābharaṇam uttamam ||

कस्मै चित् याचमानाय ददौ राघव नंदनः ।ततः प्रीतेषु विधिवत् द्विजेषु द्विज वत्सलः॥

kasmai cit yācamānāya dadau rāghava naṃdanaḥ |tataḥ prīteṣu vidhivat dvijeṣu dvija vatsalaḥ ||

प्रणामम् अकरोत् तेषाम् हर्ष व्याकुलित इन्द्रियः ।तस्य आशिषोऽथ विविधा ब्राह्मणैः समुदाहृताः॥

praṇāmam akarot teṣām harṣa vyākulita indriyaḥ |tasya āśiṣo'tha vividhā brāhmaṇaiḥ samudāhṛtāḥ ||

उदारस्य नृवीरस्य धरण्याम् पतितस्य च ।ततः प्रीत मना रजाअ प्राप्य यज्ञम् अनुत्तमम्॥

udārasya nṛvīrasya dharaṇyām patitasya ca |tataḥ prīta manā rajāa prāpya yajñam anuttamam ||

पाप अपहम् स्वर् नयनम् दुस्तरम् पार्थिवर्षभैः ।ततोऽब्रवीत् ऋश्य्शृंगम् राजा दशरथः तदा॥

pāpa apaham svar nayanam dustaram pārthivarṣabhaiḥ |tato'bravīt ṛśyśṛṃgam rājā daśarathaḥ tadā ||

कुलस्य वर्धनम् त्वम् तु कर्तुम् अर्हसि सुव्रत ।तथेति च स राजानम् उवाच द्विजसत्तमः ।भविष्यन्ति सुता राजन् चत्वारः ते कुलोद्वहाः॥

kulasya vardhanam tvam tu kartum arhasi suvrata |tatheti ca sa rājānam uvāca dvijasattamaḥ |bhaviṣyanti sutā rājan catvāraḥ te kulodvahāḥ ||

स तस्य वाक्यम् मधुरम् निशम्यप्रणम्य तस्मै प्रयतो नृपेन्द्र ।जगाम हर्षम् परमम् महात्मातम् ऋष्यश्R^ङ्गम् पुनरपि उवाच॥

sa tasya vākyam madhuram niśamyapraṇamya tasmai prayato nṛpendra |jagāma harṣam paramam mahātmātam ṛṣyaśR^ṅgam punarapi uvāca ||