Kanda.Sarga 1.2

नारदस्य तु तद्वाक्यम् श्रुत्वा वाक्य विशारदः ।पूजयामास धर्मात्मा सह शिष्यो महामुनिः॥

nāradasya tu tadvākyam śrutvā vākya viśāradaḥ |pūjayāmāsa dharmātmā saha śiṣyo mahāmuniḥ ||

यथावत् पूजितः तेन देवर्षिः नारदः तथा ।आपृच्छैव अभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम्॥

yathāvat pūjitaḥ tena devarṣiḥ nāradaḥ tathā |āpṛcchaiva abhyanujñātaḥ sa jagāma vihāyasam ||

स मुहूर्तं गते तस्मिन् देवलोकम् मुनिः तदा ।जगाम तमसा तीरम् जाह्नव्यात् अविदूरतः॥

sa muhūrtaṃ gate tasmin devalokam muniḥ tadā |jagāma tamasā tīram jāhnavyāt avidūrataḥ ||

स तु तीरम् समासाद्य तमसाया मुनिः तदा ।शिष्यम् आह स्थितम् पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थम् अकर्दमम्॥

sa tu tīram samāsādya tamasāyā muniḥ tadā |śiṣyam āha sthitam pārśve dṛṣṭvā tīrtham akardamam ||

अकर्दमम् इदम् तीर्थम् भरद्वाज निशामय ।रमणीयम् प्रसन्न अम्बु सन् मनुष्य मनो यथा॥

akardamam idam tīrtham bharadvāja niśāmaya |ramaṇīyam prasanna ambu san manuṣya mano yathā ||

न्यस्यताम् कलशः तात दीयताम् वल्कलम् मम ।इदम् एव अवगाहिष्ये तमसा तीर्थम् उत्तमम्॥

nyasyatām kalaśaḥ tāta dīyatām valkalam mama |idam eva avagāhiṣye tamasā tīrtham uttamam ||

एवम् उक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।प्रयच्छत मुनेः तस्य वल्कलम् नियतः गुरोः॥

evam ukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |prayacchata muneḥ tasya valkalam niyataḥ guroḥ ||

स शिष्य हस्तात् आदाय वल्कलम् नियतेन्द्रियः ।विचचार ह पश्यन् तत् सर्वतो विपुलम् वनम्॥

sa śiṣya hastāt ādāya valkalam niyatendriyaḥ |vicacāra ha paśyan tat sarvato vipulam vanam ||

तस्य अभ्याशे तु मिथुनम् चरन्तम् अनपायिनम् ।ददर्श भगवान् तत्र क्रौङ्चयोः चारु निस्वनम्॥

tasya abhyāśe tu mithunam carantam anapāyinam |dadarśa bhagavān tatra krauṅcayoḥ cāru nisvanam ||

तस्मात् तु मिथुनात् एकम् पुमांसम् पाप निश्चयः ।जघान वैरनिलयो निषादः तस्य पश्यतः॥

tasmāt tu mithunāt ekam pumāṃsam pāpa niścayaḥ |jaghāna vairanilayo niṣādaḥ tasya paśyataḥ ||

तम् शोणित परीताङ्गम् चेष्टमानम् महीतले ।भार्या तु निहतम् दृष्ट्वा रुराव करुणाम् गिरम्॥

tam śoṇita parītāṅgam ceṣṭamānam mahītale |bhāryā tu nihatam dṛṣṭvā rurāva karuṇām giram ||

वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्र शीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै॥

viyuktā patinā tena dvijena sahacāriṇā |tāmra śīrṣeṇa mattena patriṇā sahitena vai ||

तथा विधिम् द्विजम् दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋशेः धर्मात्मानः तस्य कारुण्यम् समपद्यत॥

tathā vidhim dvijam dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |ṛśeḥ dharmātmānaḥ tasya kāruṇyam samapadyata ||

ततः करुण वेदित्वात् अधर्मो अयम् इति द्विजः ।निशाम्य रुदतीम् क्रौन्चीम् इदम् वचनम् अब्रैइत्॥

tataḥ karuṇa veditvāt adharmo ayam iti dvijaḥ |niśāmya rudatīm krauncīm idam vacanam abraiit ||

मा निषाद प्रतिष्ठाम्त्व ।मगमः शाश्वतीः समाः ।यत् क्रौङ्च मिथुनात् एक ।मवधीः काम मोहितम्॥

mā niṣāda pratiṣṭhāmtva |magamaḥ śāśvatīḥ samāḥ |yat krauṅca mithunāt eka |mavadhīḥ kāma mohitam ||

तस्य एवम् ब्रुवतः चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।शोकार्तेन अस्य शकुनेः किम् इदम् व्याहृतम् मया॥

tasya evam bruvataḥ cintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |śokārtena asya śakuneḥ kim idam vyāhṛtam mayā ||

चिन्तयन् स महाप्राज्ञः चकार मतिमान् मतिम् ।शिश्यम् च एव अब्रवीत् वाक्यम् इदम् स मुनिपुङ्गवः॥

cintayan sa mahāprājñaḥ cakāra matimān matim |śiśyam ca eva abravīt vākyam idam sa munipuṅgavaḥ ||

पाद बद्धः अक्षर समः तन्त्री लय समन्वितः ।शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु न अन्यथा॥

pāda baddhaḥ akṣara samaḥ tantrī laya samanvitaḥ |śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu na anyathā ||

शिष्यः तु तस्य ब्रुवतो मुनेर् वाक्यम् अनुत्तमम् ।प्रति जग्राह संतुष्टः तस्य तुष्टोअः अभवत् मुनिः॥

śiṣyaḥ tu tasya bruvato muner vākyam anuttamam |prati jagrāha saṃtuṣṭaḥ tasya tuṣṭoaḥ abhavat muniḥ ||

सोऽभिषेकम् ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन् यथाविधि ।तम् एव चिन्तयन् अर्थम् उपावर्तत वै मुनिः॥

so'bhiṣekam tataḥ kṛtvā tīrthe tasmin yathāvidhi |tam eva cintayan artham upāvartata vai muniḥ ||

भरद्वाजः ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः ।कलशम् पूर्णमादाय पृष्ठतः अनुजगाम ह॥

bharadvājaḥ tataḥ śiṣyo vinītaḥ śrutavān guroḥ |kalaśam pūrṇamādāya pṛṣṭhataḥ anujagāma ha ||

स प्रविश्य आश्रम पदम् शिष्येण सह धर्मवित् ।उपविष्टः कथाः च अन्याः चकार ध्यानमास्थितः॥

sa praviśya āśrama padam śiṣyeṇa saha dharmavit |upaviṣṭaḥ kathāḥ ca anyāḥ cakāra dhyānamāsthitaḥ ||

आजगाम ततः ब्रह्मो लोककर्ता स्वयम् प्रभुः ।चतुर् मुखो महातेजा द्रष्टुम् तम् मुनिपुङ्गवम्॥

ājagāma tataḥ brahmo lokakartā svayam prabhuḥ |catur mukho mahātejā draṣṭum tam munipuṅgavam ||

वाल्मीकिः अथ तम् दृष्ट्वा सहसा उत्थाय वाग्यतः ।प्रान्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परम विस्मितः॥

vālmīkiḥ atha tam dṛṣṭvā sahasā utthāya vāgyataḥ |prānjaliḥ prayato bhūtvā tasthau parama vismitaḥ ||

पूजयामास तम् देवम् पाद्य अर्घ्य आसन वन्दनैः ।प्रणम्य विधिवत् च एनम् पृष्ट्वा च एव निरामयम्॥

pūjayāmāsa tam devam pādya arghya āsana vandanaiḥ |praṇamya vidhivat ca enam pṛṣṭvā ca eva nirāmayam ||

अथ उपविश्य भगवान् आसने परम अर्चिते ।वाल्मीकये च ऋषये सन्दिदेश आसनम् ततः॥

atha upaviśya bhagavān āsane parama arcite |vālmīkaye ca ṛṣaye sandideśa āsanam tataḥ ||

ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽपि उपाविशत् आसने ।उपविष्टे तदा तस्मिन् साक्षात् लोक पितामहे॥

brahmaṇā samanujñātaḥ so'pi upāviśat āsane |upaviṣṭe tadā tasmin sākṣāt loka pitāmahe ||

तत् गतेन एव मनसा वाल्मीकिः ध्यानम् आस्थितः।पापात्मना कृतम् कष्टम् वैर ग्रहण बुद्धिना॥

tat gatena eva manasā vālmīkiḥ dhyānam āsthitaḥ |pāpātmanā kṛtam kaṣṭam vaira grahaṇa buddhinā ||

यत् तादृशम् चारुरवम् क्रौन्चम् हन्यात् अकारणात्।शोचन् एव पुनः क्रौन्चीम् उप श्लोकम् इमम् जगौ॥

yat tādṛśam cāruravam krauncam hanyāt akāraṇāt |śocan eva punaḥ krauncīm upa ślokam imam jagau ||

पुनर् अन्तर्गत मना भूत्वा शोक परायणः।तम् उवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन् मुनिपुंगवम्॥

punar antargata manā bhūtvā śoka parāyaṇaḥ |tam uvāca tato brahmā prahasan munipuṃgavam ||

श्लोक एवास्त्वयाम् बद्धो न अत्र कार्या विचारणा।मत् च्छन्दात् एव ते ब्रह्मन् प्रवृत्ते अयम् सरस्वती॥

śloka evāstvayām baddho na atra kāryā vicāraṇā |mat cchandāt eva te brahman pravṛtte ayam sarasvatī ||

रामस्य चरितम् कृत्स्नम् कुरु त्वम् ऋषिसत्तम ।धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः॥

rāmasya caritam kṛtsnam kuru tvam ṛṣisattama |dharmātmano bhagavato loke rāmasya dhīmataḥ ||

वृत्तम् कथय धीरस्य यथा ते नारदात् श्रुतम् ।रहस्यम् च प्रकाशम् च यद् वृत्तम् तस्य धीमतः॥

vṛttam kathaya dhīrasya yathā te nāradāt śrutam |rahasyam ca prakāśam ca yad vṛttam tasya dhīmataḥ ||

रामस्य सह सौमित्रे राक्षसानाम् च सर्वशः ।वैदेह्याः च एव यद् वृत्तम् प्रकाशम् यदि वा रहः॥

rāmasya saha saumitre rākṣasānām ca sarvaśaḥ |vaidehyāḥ ca eva yad vṛttam prakāśam yadi vā rahaḥ ||

तत् च अपि अविदितम् सर्वम् विदितम् ते भविष्यति ।न ते वाक् अनृता काव्ये काचित् अत्र भविष्यति॥

tat ca api aviditam sarvam viditam te bhaviṣyati |na te vāk anṛtā kāvye kācit atra bhaviṣyati ||

कुरु राम कथाम् पुण्याम् श्लोक बद्धाम् मनोरमाम् ।यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितः च महीतले॥

kuru rāma kathām puṇyām śloka baddhām manoramām |yāvat sthāsyanti girayaḥ saritaḥ ca mahītale ||

तावत् रामायण कथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।यावत् रामस्य च कथा त्वत् कृता प्रचरिष्यति॥

tāvat rāmāyaṇa kathā lokeṣu pracariṣyati |yāvat rāmasya ca kathā tvat kṛtā pracariṣyati ||

तावत् ऊर्ध्वम् अधः च त्वम् मत् लोकेषु निवत्स्यसि ।इति उक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्र एव अन्तरधीयत ।ततः स शिष्यो भगवान् मुनिः विस्मयम् आययौ॥

tāvat ūrdhvam adhaḥ ca tvam mat lokeṣu nivatsyasi |iti uktvā bhagavān brahmā tatra eva antaradhīyata |tataḥ sa śiṣyo bhagavān muniḥ vismayam āyayau ||

तस्य शिष्याः ततः सर्वे जगुः श्लोकम् इमम् पुनः ।मुहुर् मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुः च भृश विस्मिताः॥

tasya śiṣyāḥ tataḥ sarve jaguḥ ślokam imam punaḥ |muhur muhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuḥ ca bhṛśa vismitāḥ ||

समाक्षरैः चतुर्भिः यः पादैः गीतो महर्षिणा ।सः अनुव्याहरणात् भूयः शोकः श्लोकत्वम् आगतः॥

samākṣaraiḥ caturbhiḥ yaḥ pādaiḥ gīto maharṣiṇā |saḥ anuvyāharaṇāt bhūyaḥ śokaḥ ślokatvam āgataḥ ||

तस्य बुद्धिः इयम् जाता महर्षेः भावितात्मनः ।कृत्स्नम् रामायणम् काव्यम् ईदृशैः करवाण्यहम्॥

tasya buddhiḥ iyam jātā maharṣeḥ bhāvitātmanaḥ |kṛtsnam rāmāyaṇam kāvyam īdṛśaiḥ karavāṇyaham ||

उदार वृत्त अर्थ पदैः मनोरमैःतदा अस्य रामस्य चकार कीर्तिमान् ।सम अक्षरैः श्लोक शतैः यशस्विनोयशस्करम् काव्यम् उदार दर्शनः॥

udāra vṛtta artha padaiḥ manoramaiḥtadā asya rāmasya cakāra kīrtimān |sama akṣaraiḥ śloka śataiḥ yaśasvinoyaśaskaram kāvyam udāra darśanaḥ ||

तद् उपगत समास सन्धि योगम्सम मधुरोपनत अर्थ वाक्य बद्धम् ।रघुवर चरितम् मुनिप्रणीतम्दश शिरसः च वधम् निशामय अध्वम्॥

tad upagata samāsa sandhi yogamsama madhuropanata artha vākya baddham |raghuvara caritam munipraṇītamdaśa śirasaḥ ca vadham niśāmaya adhvam ||