काण्ड.सर्ग 1.1

तपस्स्वाध्याय निरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् ।नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवम्॥

tapassvādhyāya nirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṃgavam ||

कोन्वस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान् ।धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो धृढव्रतः॥

konvasmin sāmprataṃ loke guṇavān kaśca vīryavān |dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dhṛḍhavrataḥ ||

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः ।विद्वान् कः कः समर्थश्च कश्च एक प्रियदर्शनः॥

cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ |vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaśca eka priyadarśanaḥ ||

आत्मवान् को जित क्रोधो द्युतिमान् कः अनसूयकः ।कस्य बिभ्यति देवाः च जात रोषस्य संयुगे॥

ātmavān ko jita krodho dyutimān kaḥ anasūyakaḥ |kasya bibhyati devāḥ ca jāta roṣasya saṃyuge ||

एतत् इच्छामि अहम् श्रोतुम् परम् कौतूहलम् हि मे ।महर्षे त्वम् समर्थोऽसि ज्ञातुम् एवम् विधम् नरम्॥

etat icchāmi aham śrotum param kautūhalam hi me |maharṣe tvam samartho'si jñātum evam vidham naram ||

श्रुत्वा च एतत् त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेः नारदो वचः ।श्रूयताम् इति च आमंत्र्य प्रहृष्टो वाक्यम् अब्रवीत्॥

śrutvā ca etat trilokajño vālmīkeḥ nārado vacaḥ |śrūyatām iti ca āmaṃtrya prahṛṣṭo vākyam abravīt ||

बहवो दुर्लभाः च एव ये त्वया कीर्तिता गुणाः ।मुने वक्ष्ष्यामि अहम् बुद्ध्वा तैः उक्तः श्रूयताम् नरः॥

bahavo durlabhāḥ ca eva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |mune vakṣṣyāmi aham buddhvā taiḥ uktaḥ śrūyatām naraḥ ||

इक्ष्वाकु वंश प्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः ।नियत आत्मा महावीर्यो द्युतिमान् धृतिमान् वशी॥

ikṣvāku vaṃśa prabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |niyata ātmā mahāvīryo dyutimān dhṛtimān vaśī ||

बुद्धिमान् नीतिमान् वाङ्ग्मी श्रीमान् शत्रु निबर्हणः ।विपुलांसो महाबाहुः कंबु ग्रीवो महाहनुः॥

buddhimān nītimān vāṅgmī śrīmān śatru nibarhaṇaḥ |vipulāṃso mahābāhuḥ kaṃbu grīvo mahāhanuḥ ||

महोरस्को महेष्वासो गूढ जत्रुः अरिन्दमः ।आजानु बाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः॥

mahorasko maheṣvāso gūḍha jatruḥ arindamaḥ |ājānu bāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ ||

समः सम विभक्त अंगः स्निग्ध वर्णः प्रतापवान् ।पीन वक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुभ लक्षणः॥

samaḥ sama vibhakta aṃgaḥ snigdha varṇaḥ pratāpavān |pīna vakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubha lakṣaṇaḥ ||

धर्मज्ञः सत्यसन्धः च प्रजानाम् च हिते रतः ।यशस्वी ज्ञानसंपन्नः शुचिः वश्यः समाधिमान्॥

dharmajñaḥ satyasandhaḥ ca prajānām ca hite rataḥ |yaśasvī jñānasaṃpannaḥ śuciḥ vaśyaḥ samādhimān ||

प्रजापति समः श्रीमान् धता रिपु निषूदनः ।रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परि रक्षिता॥

prajāpati samaḥ śrīmān dhatā ripu niṣūdanaḥ |rakṣitā jīvalokasya dharmasya pari rakṣitā ||

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्व जनस्य च रक्षिता ।वेद वेदाङ्ग तत्त्वज्ञो धनुर् वेदे च निष्ठितः॥

rakṣitā svasya dharmasya sva janasya ca rakṣitā |veda vedāṅga tattvajño dhanur vede ca niṣṭhitaḥ ||

सर्व शास्त्र अर्थ तत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।सर्वलोक प्रियः साधुः अदीनाअत्मा विचक्षणः॥

sarva śāstra artha tattvajño smṛtimān pratibhānavān |sarvaloka priyaḥ sādhuḥ adīnāatmā vicakṣaṇaḥ ||

सर्वदा अभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः ।अर्यः सर्वसमः च एव सदैव प्रिय दर्शनः॥

sarvadā abhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ |aryaḥ sarvasamaḥ ca eva sadaiva priya darśanaḥ ||

स च सर्व गुणोपेतः कौसल्य आनंद वर्धनः ।समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवान् इव॥

sa ca sarva guṇopetaḥ kausalya ānaṃda vardhanaḥ |samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavān iva ||

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत् प्रिय दर्शनः ।काल अग्नि सदृशः क्रोधे क्षमया पृथ्वी समः॥

viṣṇunā sadṛśo vīrye somavat priya darśanaḥ |kāla agni sadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthvī samaḥ ||

धनदेन समः त्यागे सत्ये धर्म इव अपरः ।तम् एवम् गुण संपन्नम् रामम् सत्य पराक्रमम्॥

dhanadena samaḥ tyāge satye dharma iva aparaḥ |tam evam guṇa saṃpannam rāmam satya parākramam ||

ज्येष्टम् श्रेष्ट गुणैः युक्तम् प्रियम् दशरथः सुतम् ।प्रकृतीनाम् हितैः युक्तम् प्रकृति प्रिय काम्यया॥

jyeṣṭam śreṣṭa guṇaiḥ yuktam priyam daśarathaḥ sutam |prakṛtīnām hitaiḥ yuktam prakṛti priya kāmyayā ||

यौव राज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत् प्रीत्या महीपतिः ।तस्य अभिषेक संभारान् दृष्ट्वा भार्या अथ कैकयी॥

yauva rājyena saṃyoktum aicchat prītyā mahīpatiḥ |tasya abhiṣeka saṃbhārān dṛṣṭvā bhāryā atha kaikayī ||

पूर्वम् दत्त वरा देवी वरम् एनम् अयाचत ।विवासनम् च रामस्य भरतस्य अभिषेचनम्॥

pūrvam datta varā devī varam enam ayācata |vivāsanam ca rāmasya bharatasya abhiṣecanam ||

स सत्य वचनात् राजा धर्म पाशेन संयतः ।विवासयामास सुतम् रामम् दशरथः प्रियम्॥

sa satya vacanāt rājā dharma pāśena saṃyataḥ |vivāsayāmāsa sutam rāmam daśarathaḥ priyam ||

स जगाम वनम् वीरः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ।पितुर् वचन निर्देशात् कैकेय्याः प्रिय कारणात्॥

sa jagāma vanam vīraḥ pratijñām anupālayan |pitur vacana nirdeśāt kaikeyyāḥ priya kāraṇāt ||

तम् व्रजंतम् प्रियो भ्राता लक्ष्मणः अनुजगाम ह ।स्नेहात् विनय संपन्नः सुमित्र आनंद वर्धनः॥

tam vrajaṃtam priyo bhrātā lakṣmaṇaḥ anujagāma ha |snehāt vinaya saṃpannaḥ sumitra ānaṃda vardhanaḥ ||

भ्रातरम् दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रम् अनु दर्शयन् ।रामस्य दयिता भार्या नित्यम् प्राण समा हिता॥

bhrātaram dayito bhrātuḥ saubhrātram anu darśayan |rāmasya dayitā bhāryā nityam prāṇa samā hitā ||

जनकस्य कुले जाता देव मायेव निर्मिता ।सर्व लक्षण संपन्ना नारीणाम् उत्तमा वधूः॥

janakasya kule jātā deva māyeva nirmitā |sarva lakṣaṇa saṃpannā nārīṇām uttamā vadhūḥ ||

सीताप्य अनुगता रामम् शशिनम् रोहिणी यथा ।पौरैः अनुगतो दूरम् पित्रा दशरथेन च॥

sītāpya anugatā rāmam śaśinam rohiṇī yathā |pauraiḥ anugato dūram pitrā daśarathena ca ||

शृन्गिबेर पुरे सूतम् गंगा कूले व्यसर्जयत् ।गुहम् आसाद्य धर्मात्मा निषाद अधिपतिम् प्रियम्॥

śṛngibera pure sūtam gaṃgā kūle vyasarjayat |guham āsādya dharmātmā niṣāda adhipatim priyam ||

गुहेअन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया ।ते वनेन वनम् गत्वा नदीः तीर्त्वा बहु उदकाः॥

guheana sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā |te vanena vanam gatvā nadīḥ tīrtvā bahu udakāḥ ||

चित्रकूटम् अनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ।रम्यम् आवसथम् कृत्वा रममाणा वने त्रयः॥

citrakūṭam anuprāpya bharadvājasya śāsanāt |ramyam āvasatham kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ ||

देव गन्धर्व संकाशाः तत्र ते न्यवसन् सुखम् ।चित्रकूटम् गते रामे पुत्र शोक आतुरः तथा॥

deva gandharva saṃkāśāḥ tatra te nyavasan sukham |citrakūṭam gate rāme putra śoka āturaḥ tathā ||

राजा दशरथः स्वर्गम् जगाम विलपन् सुतम् ।गते तु तस्मिन् भरतो वसिष्ठ प्रमुखैः द्विजैः॥

rājā daśarathaḥ svargam jagāma vilapan sutam |gate tu tasmin bharato vasiṣṭha pramukhaiḥ dvijaiḥ ||

नियुज्यमानो राज्याय न इच्छत् राज्यम् महाबलः ।स जगाम वनम् वीरो राम पाद प्रसादकः॥

niyujyamāno rājyāya na icchat rājyam mahābalaḥ |sa jagāma vanam vīro rāma pāda prasādakaḥ ||

गत्वा तु स महात्मानम् रामम् सत्य पराक्रमम् ।अयाचत् भ्रातरम् रामम् आर्य भाव पुरस्कृतः॥

gatvā tu sa mahātmānam rāmam satya parākramam |ayācat bhrātaram rāmam ārya bhāva puraskṛtaḥ ||

त्वम् एव राजा धर्मज्ञ इति रामम् वचः अब्रवीत् ।रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः॥

tvam eva rājā dharmajña iti rāmam vacaḥ abravīt |rāmo'pi paramodāraḥ sumukhaḥ sumahāyaśāḥ ||

न च इच्छत् पितुर् आदेशात् राज्यम् रामो महाबलः ।पादुके च अस्य राज्याय न्यासम् दत्त्वा पुनः पुनः॥

na ca icchat pitur ādeśāt rājyam rāmo mahābalaḥ |pāduke ca asya rājyāya nyāsam dattvā punaḥ punaḥ ||

निवर्तयामास ततो भरतम् भरत अग्रजः ।स कामम् अनवाप्य एव राम पादा उपस्पृशन्॥

nivartayāmāsa tato bharatam bharata agrajaḥ |sa kāmam anavāpya eva rāma pādā upaspṛśan ||

नन्दि ग्रामे अकरोत् राज्यम् राम आगमन कांक्षया ।गते तु भरते श्रीमान् सत्य सन्धो जितेन्द्रियः॥

nandi grāme akarot rājyam rāma āgamana kāṃkṣayā |gate tu bharate śrīmān satya sandho jitendriyaḥ ||

रामः तु पुनः आलक्ष्य नागरस्य जनस्य च ।तत्र आगमनम् एकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह॥

rāmaḥ tu punaḥ ālakṣya nāgarasya janasya ca |tatra āgamanam ekāgro daṇḍakān praviveśa ha ||

प्रविश्य तु महाअरण्यम् रामो राजीव लोचनः ।विराधम् राक्षसम् हत्वा शरभंगम् ददर्श ह॥

praviśya tu mahāaraṇyam rāmo rājīva locanaḥ |virādham rākṣasam hatvā śarabhaṃgam dadarśa ha ||

सुतीक्ष्णम् च अपि अगस्त्यम् च अगस्त्य भ्रातरम् तथा ।अगस्त्य वचनात् च एव जग्राह ऐन्द्रम् शरासनम्॥

sutīkṣṇam ca api agastyam ca agastya bhrātaram tathā |agastya vacanāt ca eva jagrāha aindram śarāsanam ||

खड्गम् च परम प्रीतः तूणी च अक्षय सायकौ ।वसतः तस्य रामस्य वने वन चरैः सह॥

khaḍgam ca parama prītaḥ tūṇī ca akṣaya sāyakau |vasataḥ tasya rāmasya vane vana caraiḥ saha ||

ऋषयः अभ्यागमन् सर्वे वधाय असुर रक्षसाम् ।स तेषाम् प्रति शुश्राव राक्षसानाम् तथा वने॥

ṛṣayaḥ abhyāgaman sarve vadhāya asura rakṣasām |sa teṣām prati śuśrāva rākṣasānām tathā vane ||

प्रतिज्ञातः च रामेण वधः संयति रक्षसाम् ।ऋषीणाम् अग्नि कल्पानाम् दंडकारण्य वासीनाम्॥

pratijñātaḥ ca rāmeṇa vadhaḥ saṃyati rakṣasām |ṛṣīṇām agni kalpānām daṃḍakāraṇya vāsīnām ||

तेन तत्र एव वसता जनस्थान निवासिनी ।विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी काम रूपिणी॥

tena tatra eva vasatā janasthāna nivāsinī |virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāma rūpiṇī ||

ततः शूर्पणखा वाक्यात् उद्युक्तान् सर्व राक्षसान् ।खरम् त्रिशिरसम् च एव दूषणम् च एव राक्षसम्॥

tataḥ śūrpaṇakhā vākyāt udyuktān sarva rākṣasān |kharam triśirasam ca eva dūṣaṇam ca eva rākṣasam ||

निजघान रणे रामः तेषाम् च एव पद अनुगान् ।वने तस्मिन् निवसता जनस्थान निवासिनाम्॥

nijaghāna raṇe rāmaḥ teṣām ca eva pada anugān |vane tasmin nivasatā janasthāna nivāsinām ||

रक्षसाम् निहतानि असन् सहस्राणि चतुर् दश ।ततो ज्ञाति वधम् श्रुत्वा रावणः क्रोध मूर्छितः॥

rakṣasām nihatāni asan sahasrāṇi catur daśa |tato jñāti vadham śrutvā rāvaṇaḥ krodha mūrchitaḥ ||

सहायम् वरयामास मारीचम् नाम राक्षसम् ।वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः॥

sahāyam varayāmāsa mārīcam nāma rākṣasam |vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ ||

न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ।अनादृत्य तु तत् वाक्यम् रावणः काल चोदितः॥

na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te |anādṛtya tu tat vākyam rāvaṇaḥ kāla coditaḥ ||

जगाम सह मारीचः तस्य आश्रम पदम् तदा ।तेन मायाविना दूरम् अपवाह्य नृप आत्मजौ॥

jagāma saha mārīcaḥ tasya āśrama padam tadā |tena māyāvinā dūram apavāhya nṛpa ātmajau ||

जहार भार्याम् रामस्य गृध्रम् हत्वा जटायुषम् ।गृध्रम् च निहतम् दृष्ट्वा हृताम् श्रुत्वा च मैथिलीम्॥

jahāra bhāryām rāmasya gṛdhram hatvā jaṭāyuṣam |gṛdhram ca nihatam dṛṣṭvā hṛtām śrutvā ca maithilīm ||

राघवः शोक संतप्तो विललाप आकुल इन्द्रियः ।ततः तेन एव शोकेन गृध्रम् दग्ध्वा जटायुषम्॥

rāghavaḥ śoka saṃtapto vilalāpa ākula indriyaḥ |tataḥ tena eva śokena gṛdhram dagdhvā jaṭāyuṣam ||

मार्गमाणो वने सीताम् राक्षसम् संददर्श ह ।कबंधम् नाम रूपेण विकृतम् घोर दर्शनम्॥

mārgamāṇo vane sītām rākṣasam saṃdadarśa ha |kabaṃdham nāma rūpeṇa vikṛtam ghora darśanam ||

तम् निहत्य महाबाहुः ददाह स्वर्गतः च सः ।स च अस्य कथयामास शबरीम् धर्म चारिणीम्॥

tam nihatya mahābāhuḥ dadāha svargataḥ ca saḥ |sa ca asya kathayāmāsa śabarīm dharma cāriṇīm ||

श्रमणाम् धर्म निपुणाम् अभिगच्छ इति राघव ।सः अभ्य गच्छन् महातेजाः शबरीम् शत्रु सूदनः॥

śramaṇām dharma nipuṇām abhigaccha iti rāghava |saḥ abhya gacchan mahātejāḥ śabarīm śatru sūdanaḥ ||

शबर्या पूजितः सम्यक् रामो दशरथ आत्मजः ।पंपा तीरे हनुमता संगतो वानरेण ह॥

śabaryā pūjitaḥ samyak rāmo daśaratha ātmajaḥ |paṃpā tīre hanumatā saṃgato vānareṇa ha ||

हनुमत् वचनात् च एव सुग्रीवेण समागतः ।सुग्रीवाय च तत् सर्वम् शंसत् रामो महाबलः॥

hanumat vacanāt ca eva sugrīveṇa samāgataḥ |sugrīvāya ca tat sarvam śaṃsat rāmo mahābalaḥ ||

आदितः तत् यथा वृत्तम् सीतायाः च विशेषतः ।सुग्रीवः च अपि तत् सर्वम् श्रुत्वा रामस्य वानरः॥

āditaḥ tat yathā vṛttam sītāyāḥ ca viśeṣataḥ |sugrīvaḥ ca api tat sarvam śrutvā rāmasya vānaraḥ ||

चकार सख्यम् रामेण प्रीतः च एव अग्नि साक्षिकम् ।ततो वानर राजेन वैर अनुकथनम् प्रति॥

cakāra sakhyam rāmeṇa prītaḥ ca eva agni sākṣikam |tato vānara rājena vaira anukathanam prati ||

रामाय आवेदितम् सर्वम् प्रणयात् दुःखितेन च ।प्रतिज्ञातम् च रामेण तदा वालि वधम् प्रति॥

rāmāya āveditam sarvam praṇayāt duḥkhitena ca |pratijñātam ca rāmeṇa tadā vāli vadham prati ||

वालिनः च बलम् तत्र कथयामास वानरः ।सुग्रीवः शंकितः च आसीत् नित्यम् वीर्येण राघवे॥

vālinaḥ ca balam tatra kathayāmāsa vānaraḥ |sugrīvaḥ śaṃkitaḥ ca āsīt nityam vīryeṇa rāghave ||

राघवः प्रत्ययार्थम् तु दुंदुभेः कायम् उत्तमम् ।दर्शयामास सुग्रीवः महापर्वत संनिभम्॥

rāghavaḥ pratyayārtham tu duṃdubheḥ kāyam uttamam |darśayāmāsa sugrīvaḥ mahāparvata saṃnibham ||

उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य च अस्ति महाबलः ।पाद अंगुष्टेन चिक्षेप संपूर्णम् दश योजनम्॥

utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya ca asti mahābalaḥ |pāda aṃguṣṭena cikṣepa saṃpūrṇam daśa yojanam ||

बिभेद च पुनः सालान् सप्त एकेन महा इषुणा ।गिरिम् रसातलम् चैव जनयन् प्रत्ययम् तथा॥

bibheda ca punaḥ sālān sapta ekena mahā iṣuṇā |girim rasātalam caiva janayan pratyayam tathā ||

ततः प्रीत मनाः तेन विश्वस्तः स महाकपिः ।किष्किंधाम् राम सहितो जगाम च गुहाम् तदा॥

tataḥ prīta manāḥ tena viśvastaḥ sa mahākapiḥ |kiṣkiṃdhām rāma sahito jagāma ca guhām tadā ||

ततः अगर्जत् हरिवरः सुग्रीवो हेम पिंगलः ।तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः॥

tataḥ agarjat harivaraḥ sugrīvo hema piṃgalaḥ |tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ ||

अनुमान्य तदा ताराम् सुग्रीवेण समागतः ।निजघान च तत्र एनम् शरेण एकेन राघवः॥

anumānya tadā tārām sugrīveṇa samāgataḥ |nijaghāna ca tatra enam śareṇa ekena rāghavaḥ ||

ततः सुग्रीव वचनात् हत्वा वालिनम् आहवे ।सुग्रीवम् एव तत् राज्ये राघवः प्रत्यपादयत्॥

tataḥ sugrīva vacanāt hatvā vālinam āhave |sugrīvam eva tat rājye rāghavaḥ pratyapādayat ||

स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरर्षभः ।दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुः जनक आत्मजाम्॥

sa ca sarvān samānīya vānarān vānararṣabhaḥ |diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣuḥ janaka ātmajām ||

ततो गृध्रस्य वचनात् संपातेः हनुमान् बली ।शत योजन विस्तीर्णम् पुप्लुवे लवण अर्णवम्॥

tato gṛdhrasya vacanāt saṃpāteḥ hanumān balī |śata yojana vistīrṇam pupluve lavaṇa arṇavam ||

तत्र लंकाम् समासाद्य पुरीम् रावण पालिताम् ।ददर्श सीताम् ध्यायन्तीम् अशोक वनिकाम् गताम्॥

tatra laṃkām samāsādya purīm rāvaṇa pālitām |dadarśa sītām dhyāyantīm aśoka vanikām gatām ||

निवेदयित्वा अभिज्ञानम् प्रवृत्तिम् च निवेद्य च ।समाश्वास्य च वैदेहीम् मर्दयामास तोरणम्॥

nivedayitvā abhijñānam pravṛttim ca nivedya ca |samāśvāsya ca vaidehīm mardayāmāsa toraṇam ||

पंच सेन अग्रगान् हत्वा सप्त मंत्रि सुतान् अपि ।शूरम् अक्षम् च निष्पिष्य ग्रहणम् समुपागमत्॥

paṃca sena agragān hatvā sapta maṃtri sutān api |śūram akṣam ca niṣpiṣya grahaṇam samupāgamat ||

अस्त्रेण उन्मुक्तम् आत्मानम् ज्ञात्वा पैतामहात् वरात् ।मर्षयन् राक्षसान् वीरो यन्त्रिणः तान् यदृच्छया॥

astreṇa unmuktam ātmānam jñātvā paitāmahāt varāt |marṣayan rākṣasān vīro yantriṇaḥ tān yadṛcchayā ||

ततो दग्ध्वा पुरीम् लंकाम् ऋते सीताम् च मैथिलीम् ।रामाय प्रियम् आख्यातुम् पुनः आयात् महाकपिः॥

tato dagdhvā purīm laṃkām ṛte sītām ca maithilīm |rāmāya priyam ākhyātum punaḥ āyāt mahākapiḥ ||

सः अभिगम्य महात्मानम् कृत्वा रामम् प्रदक्षिणम् ।न्यवेदयत् अमेयात्मा दृष्टा सीता इति तत्त्वतः॥

saḥ abhigamya mahātmānam kṛtvā rāmam pradakṣiṇam |nyavedayat ameyātmā dṛṣṭā sītā iti tattvataḥ ||

ततः सुग्रीव सहितो गत्वा तीरम् महा उदधेः ।समुद्रम् क्षोभयामास शरैः आदित्य सन्निभैः॥

tataḥ sugrīva sahito gatvā tīram mahā udadheḥ |samudram kṣobhayāmāsa śaraiḥ āditya sannibhaiḥ ||

दर्शयामास च आत्मानम् समुद्रः सरिताम् पतिः ।समुद्र वचनात् च एव नलम् सेतुम् अकारयत्॥

darśayāmāsa ca ātmānam samudraḥ saritām patiḥ |samudra vacanāt ca eva nalam setum akārayat ||

तेन गत्वा पुरीम् लंकाम् हत्वा रावणम् आहवे ।रामः सीताम् अनुप्राप्य पराम् व्रीडाम् उपागमत्॥

tena gatvā purīm laṃkām hatvā rāvaṇam āhave |rāmaḥ sītām anuprāpya parām vrīḍām upāgamat ||

ताम् उवाच ततः रामः परुषम् जन संसदि ।अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनम् सती॥

tām uvāca tataḥ rāmaḥ paruṣam jana saṃsadi |amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanam satī ||

ततः अग्नि वचनात् सीताम् ज्ञात्वा विगत कल्मषाम् ।कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यम् स चराचरम्॥

tataḥ agni vacanāt sītām jñātvā vigata kalmaṣām |karmaṇā tena mahatā trailokyam sa carācaram ||

स देवर्षि गणम् तुष्टम् राघवस्य महात्मनः ॥बभौ रामः संप्रहृष्टः पूजितः सर्व देवतैः॥

sa devarṣi gaṇam tuṣṭam rāghavasya mahātmanaḥ ||babhau rāmaḥ saṃprahṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarva devataiḥ ||

अभ्यषिच्य च लंकायाम् राक्षस इन्द्रम् विभीषणम् ।कृतकृत्यः तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह॥

abhyaṣicya ca laṃkāyām rākṣasa indram vibhīṣaṇam |kṛtakṛtyaḥ tadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha ||

देवताभ्यो वराम् प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् ।अयोध्याम् प्रस्थितः रामः पुष्पकेण सुहृत् वृतः॥

devatābhyo varām prāpya samutthāpya ca vānarān |ayodhyām prasthitaḥ rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛt vṛtaḥ ||

भरद्वाज आश्रमम् गत्वा रामः सत्यपराक्रमः ।भरतस्य अंतिकम् रामो हनूमंतम् व्यसर्जयत्॥

bharadvāja āśramam gatvā rāmaḥ satyaparākramaḥ |bharatasya aṃtikam rāmo hanūmaṃtam vyasarjayat ||

पुनः आख्यायिकाम् जल्पन् सुग्रीव सहितः तदा ।पुष्पकम् तत् समारूह्य नंदिग्रामम् ययौ तदा॥

punaḥ ākhyāyikām jalpan sugrīva sahitaḥ tadā |puṣpakam tat samārūhya naṃdigrāmam yayau tadā ||

नंदिग्रामे जटाम् हित्वा भ्रातृभिः सहितो अनघः ।रामः सीताम् अनुप्राप्य राज्यम् पुनः अवाप्तवान्॥

naṃdigrāme jaṭām hitvā bhrātṛbhiḥ sahito anaghaḥ |rāmaḥ sītām anuprāpya rājyam punaḥ avāptavān ||

प्रहृष्टो मुदितो लोकः तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः ।निरामयो हि अरोगः च दुर्भिक्ष भय वर्जितः॥

prahṛṣṭo mudito lokaḥ tuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ |nirāmayo hi arogaḥ ca durbhikṣa bhaya varjitaḥ ||

न पुत्र मरणम् केचित् द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् ।नार्यः च अविधवा नित्यम् भविष्यन्ति पति व्रताः॥

na putra maraṇam kecit drakṣyanti puruṣāḥ kvacit |nāryaḥ ca avidhavā nityam bhaviṣyanti pati vratāḥ ||

न च अग्निजम् भयम् किन्चित् न अप्सु मज्जन्ति जन्तवः ।न वातजम् भयम् किन्चित् न अपि ज्वर कृतम् तथा॥

na ca agnijam bhayam kincit na apsu majjanti jantavaḥ |na vātajam bhayam kincit na api jvara kṛtam tathā ||

न च अपि क्षुत् भयम् तत्र न तस्कर भयम् तथा ।नगराणि च राष्ट्राणि धन धान्य युतानि च॥

na ca api kṣut bhayam tatra na taskara bhayam tathā |nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhana dhānya yutāni ca ||

नित्यम् प्रमुदिताः सर्वे यथा कृत युगे तथा ।अश्वमेध शतैः इष्ट्वा तथा बहु सुवर्णकैः॥

nityam pramuditāḥ sarve yathā kṛta yuge tathā |aśvamedha śataiḥ iṣṭvā tathā bahu suvarṇakaiḥ ||

गवाम् कोट्ययुतम् दत्त्वा विद्वभ्यो विधि पूर्वकम् ।असंख्येयम् धनम् दत्त्वा ब्राह्मणेभो महायशाः॥

gavām koṭyayutam dattvā vidvabhyo vidhi pūrvakam |asaṃkhyeyam dhanam dattvā brāhmaṇebho mahāyaśāḥ ||

राज वंशान् शत गुणान् स्थाप इष्यति राघवः ।चातुर् वर्ण्यम् च लोके अस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति॥

rāja vaṃśān śata guṇān sthāpa iṣyati rāghavaḥ |cātur varṇyam ca loke asmin sve sve dharme niyokṣyati ||

दश वर्ष सहस्राणि दश वर्ष शतानि च ।रामो राज्यम् उपासित्वा ब्रह्म लोकम् प्रयास्यति॥

daśa varṣa sahasrāṇi daśa varṣa śatāni ca |rāmo rājyam upāsitvā brahma lokam prayāsyati ||

इदम् पवित्रम् पापघ्नम् पुण्यम् वेदैः च संमितम् ।यः पठेत् राम चरितम् सर्व पापैः प्रमुच्यते॥

idam pavitram pāpaghnam puṇyam vedaiḥ ca saṃmitam |yaḥ paṭhet rāma caritam sarva pāpaiḥ pramucyate ||

एतत् आख्यानम् आयुष्यम् पठन् रामायणम् नरः ।स पुत्र पौत्रः स गणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते॥

etat ākhyānam āyuṣyam paṭhan rāmāyaṇam naraḥ |sa putra pautraḥ sa gaṇaḥ pretya svarge mahīyate ||

पठन् द्विजो वाक् ऋषभत्वम् ईयात् ।स्यात् क्षत्रियो भूमि पतित्वम् ईयात् ॥वणिक् जनः पण्य फलत्वम् ईयात् ।जनः च शूद्रो अपि महत्त्वम् ईयात्॥

paṭhan dvijo vāk ṛṣabhatvam īyāt |syāt kṣatriyo bhūmi patitvam īyāt ||vaṇik janaḥ paṇya phalatvam īyāt |janaḥ ca śūdro api mahattvam īyāt ||