Kanda.Sarga 2.13

अतत् अर्हम् महा राजम् शयानम् अतथा उचितम् ।ययातिम् इव पुण्य अन्ते देव लोकात् परिच्युतम्॥

atat arham mahā rājam śayānam atathā ucitam |yayātim iva puṇya ante deva lokāt paricyutam ||

अनर्थ रूपा सिद्ध अर्थाअभीता भय दर्शिनी ।पुनर् आकारयाम् आस तम् एव वरम् अन्गना॥

anartha rūpā siddha arthāabhītā bhaya darśinī |punar ākārayām āsa tam eva varam anganā ||

त्वम् कत्थसे महा राज सत्य वादी द्Rढ व्रतः ।मम च इमम् वरम् कस्मात् विधारयितुम् इच्चसि॥

tvam katthase mahā rāja satya vādī dRḍha vrataḥ |mama ca imam varam kasmāt vidhārayitum iccasi ||

एवम् उक्तः तु कैकेय्या राजा दश रथः तदा ।प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तम् विह्वलन्न् इव॥

evam uktaḥ tu kaikeyyā rājā daśa rathaḥ tadā |pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtam vihvalann iva ||

म्Rते मयि गते रामे वनम् मनुज पुम्गवे ।हन्त अनार्ये मम अमित्रे रामः प्रव्राजितः वनम्॥

mRte mayi gate rāme vanam manuja pumgave |hanta anārye mama amitre rāmaḥ pravrājitaḥ vanam ||

स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरह्म् ।प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत॥

svarge'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatairahm |pratyādeśādabhihitaṃ dhārayiṣye kathaṃ bata ||

कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया ।यदि सत्यम् ब्रवीम्य् एतत् तत् असत्यम् भविष्यति॥

kaikeyyāḥ priyakāmena rāmaḥ pravrājito mayā |yadi satyam bravīmy etat tat asatyam bhaviṣyati ||

अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान् ।रामो लब्धो महाबाहुः स कथं त्यज्यते मया॥

aputreṇa mayā putraḥ śrameṇa mahatā mahān |rāmo labdho mahābāhuḥ sa kathaṃ tyajyate mayā ||

शूर्श्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः ।कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते॥

śūrśca kṛtavidyaśca jitakrodhaḥ kṣamāparaḥ |kathaṃ kamalapatrākṣo mayā rāmo vivāsyate ||

कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम् ।अभिराममहं रामम् प्रेषयिष्यामि दण्डकान्॥

kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam |abhirāmamahaṃ rāmam preṣayiṣyāmi daṇḍakān ||

सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च ।दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः॥

sukhānāmucitasyaiva duḥkhairanucitasya ca |duḥkhaṃ nāmānupaśyeyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ ||

यदि दुःखमकृत्वाद्य मम संक्रमणं भवेत् ।अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नु याम्॥

yadi duḥkhamakṛtvādya mama saṃkramaṇaṃ bhavet |aduḥkhārhasya rāmasya tataḥ sukhamavāpnu yām ||

नृशंसे पापसंकल्पे रामं स्त्यपराक्रमम् ।किम् विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम॥

nṛśaṃse pāpasaṃkalpe rāmaṃ styaparākramam |kim vipriyeṇa kaikeyi priyaṃ yojayase mama ||

अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे ।तथा विलपतः तस्य परिभ्रमित चेतसः॥

akīrtiratulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me |tathā vilapataḥ tasya paribhramita cetasaḥ ||

अस्तम् अभ्यगमत् सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ।सा त्रि यामा तथा आर्तस्य चन्द्र मण्डल मण्डिता॥

astam abhyagamat sūryo rajanī ca abhyavartata |sā tri yāmā tathā ārtasya candra maṇḍala maṇḍitā ||

राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ।तथैव उष्णम् विनिह्श्वस्य व्Rद्धो दशरथो न्Rपः॥

rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī |tathaiva uṣṇam vinihśvasya vRddho daśaratho nRpaḥ ||

विललाप आर्तवद् दुह्खम् गगन आसक्त लोचनः ।न प्रभातम् त्वया इच्चामि मया अयम् रचितः अन्जलिः॥

vilalāpa ārtavad duhkham gagana āsakta locanaḥ |na prabhātam tvayā iccāmi mayā ayam racitaḥ anjaliḥ ||

अथवा गम्यताम् शीघ्रम् न अहम् इच्चामि निर्घ्Rणाम् ।अथ वा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्॥

athavā gamyatām śīghram na aham iccāmi nirghRṇām |atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām ||

न्Rशम्साम् कैकेयीम् द्रष्टुम् यत् क्Rते व्यसनम् महत् ।एवम् उक्त्वा ततः राजा कैकेयीम् सम्यत अन्जलिः॥

nRśamsām kaikeyīm draṣṭum yat kRte vyasanam mahat |evam uktvā tataḥ rājā kaikeyīm samyata anjaliḥ ||

प्रसादयाम् आस पुनः कैकेयीम् च इदम् अब्रवीत् ।साधु व्Rत्तस्य दीनस्य त्वद् गतस्य गत आयुषः॥

prasādayām āsa punaḥ kaikeyīm ca idam abravīt |sādhu vRttasya dīnasya tvad gatasya gata āyuṣaḥ ||

प्रसादः क्रियताम् देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः ।शून्येन खलु सुश्रोणि मया इदम् समुदाह्Rतम्॥

prasādaḥ kriyatām devi bhadre rājño viśeṣataḥ |śūnyena khalu suśroṇi mayā idam samudāhRtam ||

कुरु साधु प्रसादम् मे बाले सह्Rदया हि असि ।प्रसीद देवि रामो मे त्वद्धत्तं राज्यमव्ययम्॥

kuru sādhu prasādam me bāle sahRdayā hi asi |prasīda devi rāmo me tvaddhattaṃ rājyamavyayam ||

लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नुहि ।मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च॥

labhatāmasitāpāṅge yaśaḥ paramavāpnuhi |mama rāmasya lokasya gurūṇāṃ bharatasya ca ||

प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे ।विशुद्ध भावस्य सु दुष्ट भावा ।दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः ।श्रुत्वा विचित्रम् करुणम् विलापम् ।भर्तुर् न्Rशम्सा न चकार वाक्यम्॥

priyametadguruśroṇi kuru cārumukhekṣaṇe |viśuddha bhāvasya su duṣṭa bhāvā |dīnasya tāmrāśrukalasya rājñaḥ |śrutvā vicitram karuṇam vilāpam |bhartur nRśamsā na cakāra vākyam ||

ततः स राजा पुनर् एव मूर्चितः ।प्रियाम् अतुष्टाम् प्रतिकूल भाषिणीम् ।समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनम् प्रति ।क्षितौ विसम्ज्ञो निपपात दुह्खितः॥

tataḥ sa rājā punar eva mūrcitaḥ |priyām atuṣṭām pratikūla bhāṣiṇīm |samīkṣya putrasya vivāsanam prati |kṣitau visamjño nipapāta duhkhitaḥ ||

इतीव राज्ञो व्य्थितस्य सा निशा ।जगाम घोरं स्वसतो मनस्विनः ।विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा ।निवारयामास स राजसत्तमः॥

itīva rājño vythitasya sā niśā |jagāma ghoraṃ svasato manasvinaḥ |vibodhyamānaḥ pratibodhanaṃ tadā |nivārayāmāsa sa rājasattamaḥ ||