Kanda.Sarga 2.14

पुत्र शोक अर्दितम् पापा विसम्ज्ञम् पतितम् भुवि ।विवेष्टमानम् उदीक्ष्य सा ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत्॥

putra śoka arditam pāpā visamjñam patitam bhuvi |viveṣṭamānam udīkṣya sā aikṣvākam idam abravīt ||

पापम् क्Rत्वा इव किम् इदम् मम सम्श्रुत्य सम्श्रवम् ।शेषे क्षिति तले सन्नः स्थित्याम् स्थातुम् त्वम् अर्हसि॥

pāpam kRtvā iva kim idam mama samśrutya samśravam |śeṣe kṣiti tale sannaḥ sthityām sthātum tvam arhasi ||

आहुः सत्यम् हि परमम् धर्मम् धर्मविदो जनाः ।सत्यम् आश्रित्य हि मया त्वम् च धर्मम् प्रचोदितः॥

āhuḥ satyam hi paramam dharmam dharmavido janāḥ |satyam āśritya hi mayā tvam ca dharmam pracoditaḥ ||

सम्श्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वाम् तनुम् जगती पतिः ।प्रदाय पक्षिणो राजन् जगाम गतिम् उत्तमाम्॥

samśrutya śaibyaḥ śyenāya svām tanum jagatī patiḥ |pradāya pakṣiṇo rājan jagāma gatim uttamām ||

तथ हि अलर्कः तेजस्वी ब्राह्मणे वेद पारगे ।याचमाने स्वके नेत्रेउद्ध्Rत्य अविमना ददौ॥

tatha hi alarkaḥ tejasvī brāhmaṇe veda pārage |yācamāne svake netreuddhRtya avimanā dadau ||

सरिताम् तु पतिः स्वल्पाम् मर्यादाम् सत्यम् अन्वितः ।सत्य अनुरोधात् समये वेलाम् खाम् न अतिवर्तते॥

saritām tu patiḥ svalpām maryādām satyam anvitaḥ |satya anurodhāt samaye velām khām na ativartate ||

स्त्यमेकपदं ब्रह्मे सत्ये धर्मः प्रतिष्ठतः।सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनै वाप्यते परम्॥

styamekapadaṃ brahme satye dharmaḥ pratiṣṭhataḥ |satyamevākṣayā vedāḥ satyenai vāpyate param ||

सत्यं समनुवर्त्स्व यदि धर्मे धृता मतिः ।सफलः स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम॥

satyaṃ samanuvartsva yadi dharme dhṛtā matiḥ |saphalaḥ sa varo me'stu varado hyasi sattama ||

धर्मस्येहाभिकामार्थं मम चैवाचिचोदनात् ।प्रव्राजय सुतं रामम् त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम्॥

dharmasyehābhikāmārthaṃ mama caivācicodanāt |pravrājaya sutaṃ rāmam triḥ khalu tvāṃ bravīmyaham ||

समयम् च मम आर्य इमम् यदि त्वम् न करिष्यसि ।अग्रतः ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्॥

samayam ca mama ārya imam yadi tvam na kariṣyasi |agrataḥ te parityaktā parityakṣyāmi jīvitam ||

एवम् प्रचोदितः राजा कैकेय्या निर्विशन्कया ।न अशकत् पाशम् उन्मोक्तुम् बलिर् इन्द्र क्Rतम् यथा॥

evam pracoditaḥ rājā kaikeyyā nirviśankayā |na aśakat pāśam unmoktum balir indra kRtam yathā ||

उद्भ्रान्त ह्Rदयः च अपि विवर्ण वनदो अभवत् ।स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युग चक्र अन्तरम् यथा॥

udbhrānta hRdayaḥ ca api vivarṇa vanado abhavat |sa dhuryo vai parispandan yuga cakra antaram yathā ||

विह्वलाभ्याम् च नेत्राभ्याम् अपश्यन्न् इव भूमिपः ।क्Rच्च्रात् धैर्येण सम्स्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्॥

vihvalābhyām ca netrābhyām apaśyann iva bhūmipaḥ |kRccrāt dhairyeṇa samstabhya kaikeyīm idam abravīt ||

यः ते मन्त्र क्Rतः पाणिर् अग्नौ पापे मया ध्Rतः ।तम् त्यजामि स्वजम् चैव तव पुत्रम् सह त्वया॥

yaḥ te mantra kRtaḥ pāṇir agnau pāpe mayā dhRtaḥ |tam tyajāmi svajam caiva tava putram saha tvayā ||

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति ।अभिषेकं गुरुजन्स्त्वरयीष्यति मां ध्रुवम्॥

prayātā rajanī devi sūryasyodayanaṃ prati |abhiṣekaṃ gurujanstvarayīṣyati māṃ dhruvam ||

रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः ।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्॥

rāmābhiṣekasambhāraistadarthamupakalpitaiḥ |rāmaḥ kārayitavyo me mṛtasya salilakriyām ||

त्वया सपुत्त्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया ।व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचन्म्॥

tvayā saputtrayā naiva kartavyā salilakriyā |vyāhantāsyaśubhācāre yadi rāmābhiṣecanm ||

न च शक्नोम्यहं द्रषुं पूर्वं तथा सुखम् ।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्॥

na ca śaknomyahaṃ draṣuṃ pūrvaṃ tathā sukham |hataharṣaṃ nirānandaṃ punarjanamavāṅmukham ||

तां तथा ब्रुवत्स्तस्य भूमिपन्य महात्मनः ।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रश्रालिनी॥

tāṃ tathā bruvatstasya bhūmipanya mahātmanaḥ |prabhātā śarvarī puṇyā candranakṣatraśrālinī ||

ततः पाप समाचारा कैकेयी पार्थिवम् पुनः ।उवाच परुषम् वाक्यम् वाक्यज्ञा रोष मूर्चिता॥

tataḥ pāpa samācārā kaikeyī pārthivam punaḥ |uvāca paruṣam vākyam vākyajñā roṣa mūrcitā ||

किम् इदम् भाषसे राजन् वाक्यम् गर रुज उपमम् ।आनाययितुम् अक्लिष्टम् पुत्रम् रामम् इह अर्हसि॥

kim idam bhāṣase rājan vākyam gara ruja upamam |ānāyayitum akliṣṭam putram rāmam iha arhasi ||

स्थाप्य राज्ये मम सुतम् क्Rत्वा रामम् वने चरम् ।निह्सपत्नाम् च माम् क्Rत्वा क्Rत क्Rत्यो भविष्यसि॥

sthāpya rājye mama sutam kRtvā rāmam vane caram |nihsapatnām ca mām kRtvā kRta kRtyo bhaviṣyasi ||

स नुन्नैव तीक्षेन प्रतोदेन हय उत्तमः ।राजा प्रदोचितः अभीक्ष्णम् कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्॥

sa nunnaiva tīkṣena pratodena haya uttamaḥ |rājā pradocitaḥ abhīkṣṇam kaikeyīm idam abravīt ||

धर्म बन्धेन बद्धो अस्मि नष्टा च मम चेतना ।ज्येष्ठम् पुत्रम् प्रियम् रामम् द्रष्टुम् इच्चामि धार्मिकम्॥

dharma bandhena baddho asmi naṣṭā ca mama cetanā |jyeṣṭham putram priyam rāmam draṣṭum iccāmi dhārmikam ||

ततः प्रभातां र्जनीमुदिते च दिवाकरे ।पुण्ये नक्षत्रयोगे चे मुहूर्ते च समाहिते॥

tataḥ prabhātāṃ rjanīmudite ca divākare |puṇye nakṣatrayoge ce muhūrte ca samāhite ||

वसिष्ठो गुणसंपन्नः शिष्येः परिवृतस्तदा ।उपगृह्याशु संभारान् [रविवेश पुरोत्तमम्॥

vasiṣṭho guṇasaṃpannaḥ śiṣyeḥ parivṛtastadā |upagṛhyāśu saṃbhārān [raviveśa purottamam ||

सिक्तसंमार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम् ।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्॥

siktasaṃmārjitapathāṃ patākottamabhūṣitām |vicitrakusumākīrṇāṃ nānāsragbhirvirājitām ||

संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुस्त्सुकाम्॥

saṃhṛṣṭamanujopetāṃ samṛddhavipaṇāpaṇām |mahotsavasamākīrṇāṃ rāghavārthe samustsukām ||

चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम् ।तां पुरीम् समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्॥

candanāgurudhūpaiśca sarvataḥ pratidhūpitām |tāṃ purīm samatikramya purandarapuropamām ||

ददर्शान्तः पुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम् ।पौरजानपदाकिर्र्र्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्॥

dadarśāntaḥ puraśreṣṭhaṃ nānādvijagaṇāyutam |paurajānapadākirrrṇaṃ brāhmaṇairupaśobhitam ||

तदन्तः पुरमासाद्य व्यतिचक्राम तम् जनम्॥

tadantaḥ puramāsādya vyaticakrāma tam janam ||

वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च ।स त्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् ।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शन्म्॥

vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ paramarṣirviveśa ca |sa tvapaśyadviniṣkrāntaṃ sumantraṃ nāma sārathim |dvāre manujasiṃhasya sacivaṃ priyadarśanm ||

तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम्॥

tamuvāca mahātejāḥ sūtaputraṃ viśāradam ||

वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपते र्मामिहागतम् ।इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः॥

vasiṣṭhaḥ kṣipramācakṣva nṛpate rmāmihāgatam |ime gaṅgodakaghaṭāḥ sāgarebhyaśca kāñcanāḥ ||

औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम् ।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च॥

audumbaraṃ bhadrapīṭhamabhiṣekārthamāgatam |sarvabījāni gandhāśca ratnāni vividhāni ca ||

क्षौद्रम् दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्छ वरवारणः॥

kṣaudram dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ |aṣṭau ca kanyā rucirā mattaścha varavāraṇaḥ ||

चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ।वाहनं नरसंयुक्तं चत्रं च शशिपन्निभम्॥

caturaśvo rathaḥ śrīmān nistriṃśo dhanuruttamam |vāhanaṃ narasaṃyuktaṃ catraṃ ca śaśipannibham ||

श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्छ हिरण्मयः ।हेमदामपिनद्धश्च किकुद्मान् पाण्डुरो वृषः॥

śvete ca vālavyajane bhṛṅgāruścha hiraṇmayaḥ |hemadāmapinaddhaśca kikudmān pāṇḍuro vṛṣaḥ ||

केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हि श्रेष्ठो महाबलः ।सिंहानस्नं व्याघ्रतनुः समिद्धश्छ हुताशनः॥

kesarī ca caturdaṃṣṭro hi śreṣṭho mahābalaḥ |siṃhānasnaṃ vyāghratanuḥ samiddhaścha hutāśanaḥ ||

सर्ववादित्रसंघाश्च वेश्याश्छालंकृताः स्त्रियः ।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्यश्च मृगपक्षिणः॥

sarvavāditrasaṃghāśca veśyāśchālaṃkṛtāḥ striyaḥ |ācāryā brāhmaṇā gāvaḥ puṇyaśca mṛgapakṣiṇaḥ ||

पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियम्वदाः॥

paurajānapadaśreṣṭhā naigamāśca gaṇaiḥ saha |ete cānye ca bahavo nīyamānāḥ priyamvadāḥ ||

अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ।त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि॥

abhiṣekāya rāmasya saha tiṣṭhanti pārthivaiḥ |tvarayasva mahārājaṃ yathā samudite'hani ||

पुण्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ।इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः॥

puṇye nakṣatrayoge ca rāmo rājyamavāpnuyāt |iti tasya vacaḥ śrutvā sūtaputro mahātmanaḥ ||

स्तुवन्नृपतिशार्धूलं प्रविवेश निवेशनम् ।तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मतम्॥

stuvannṛpatiśārdhūlaṃ praviveśa niveśanam |taṃ tu pūrvoditaṃ vṛddhaṃ dvārasthā rājasammatam ||

न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रयचिकीर्ष्वः ।स सवीपस्थितो राज्ञ्स्तामवस्थामजज्ञीवान्॥

na śekurabhisaṃroddhuṃ rājñaḥ prayacikīrṣvaḥ |sa savīpasthito rājñstāmavasthāmajajñīvān ||

वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ।ततः सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने॥

vāgbhiḥ paramatuṣṭābhirabhiṣṭotuṃ pracakrame |tataḥ sūto yathākālaṃ pārthivasya niveśane ||

सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ।यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये ।प्रीतह् प्रीतेन मनसा तथानन्दघनः स्वतः॥

sumantraḥ prāñjalirbhūtvā tuṣṭāva jagatīpatim |yathā nandati tejasvī sāgaro bhāskarodaye |prītah prītena manasā tathānandaghanaḥ svataḥ ||

इन्द्रमस्यां तु वेLआयामभितुष्टाव मातलिः॥

indramasyāṃ tu veLāyāmabhituṣṭāva mātaliḥ ||

सोऽजयद्धानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।वेदाः सहाङ्गविद्याश्छ यथाह्यात्मभुवम् विभुम्॥

so'jayaddhānavānsarvāṃstathā tvāṃ bodhayāmyaham |vedāḥ sahāṅgavidyāścha yathāhyātmabhuvam vibhum ||

ब्रह्माणम् बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्॥

brahmāṇam bodhayantyadya tathā tvāṃ bodhayāmyaham |ādityaḥ saha candreṇa yathā bhūtadharāṃ śubhām ||

बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वाम् बोधयाम्यहम् ।उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गLअः॥

bodhayatyadya pṛthivīṃ tathā tvām bodhayāmyaham |uttiṣṭhāśu mahārāja kṛtakautukamaṅgaLaḥ ||

विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ।सोमसूर्यौ च काकुत्थ्स शिववैश्रवणावपि॥

virājamāno vapuṣā meroriva divākaraḥ |somasūryau ca kākutthsa śivavaiśravaṇāvapi ||

वरुणाश्छग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिश्न्तु ते ।गता भगवती रात्रिः कृतकृत्य मिदं तव॥

varuṇāśchagnirindraśca vijayaṃ pradiśntu te |gatā bhagavatī rātriḥ kṛtakṛtya midaṃ tava ||

बुद्ध्यस्व सृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचन्म्॥

buddhyasva sṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram |udatiṣṭhata rāmasya samagramabhiṣecanm ||

पौरजानपदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः ।स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति॥

paurajānapadaiścāpi naigamaiśca kṛtāñjaliḥ |svayaṃ vasiṣṭho bhagavān brāhmaṇaiḥ saha tiṣṭhati ||

क्षिप्रमाज्ञ्प्यतां राजन् राघवस्याभिषेचन्म् ।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यानायका॥

kṣipramājñpyatāṃ rājan rāghavasyābhiṣecanm |yathā hyapālāḥ paśavo yathā senā hyānāyakā ||

यथा च्न्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते॥

yathā cndraṃ vinā rātriryathā gāvo vinā vṛṣam |evaṃ hi bhavitā rāṣṭraṃ yatra rājā na dṛśyate ||

इति तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः॥

iti tasya vacaḥ śrutvā sāntvapūrvamivārthavat |abhyakīryata śokena bhūya eva mahīpatiḥ ||

ततः स राजा तम् सूतम् सन्न हर्षः सुतम् प्रति ।शोक आरक्त ईक्षणः श्रीमान् उद्वीक्ष्य उवाच धार्मिकः॥

tataḥ sa rājā tam sūtam sanna harṣaḥ sutam prati |śoka ārakta īkṣaṇaḥ śrīmān udvīkṣya uvāca dhārmikaḥ ||

वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ।सुमन्त्रः करुणम् श्रुत्वा द्Rष्ट्वा दीनम् च पार्थिवम्॥

vākyaistu khalu marmāṇi mama bhūyo nikṛntasi |sumantraḥ karuṇam śrutvā dRṣṭvā dīnam ca pārthivam ||

प्रग्Rहीत अन्जलिः किम्चित् तस्मात् देशात् अपाक्रमन् ।यदा वक्तुम् स्वयम् दैन्यान् न शशाक मही पतिः॥

pragRhīta anjaliḥ kimcit tasmāt deśāt apākraman |yadā vaktum svayam dainyān na śaśāka mahī patiḥ ||

तदा सुमन्त्रम् मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ।सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः॥

tadā sumantram mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha |sumantra rājā rajanīṃ rāmaharṣasamutsukaḥ ||

प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपेयुवान् ।तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्॥

prajāgarapariśrānto nidrāvaśamupeyuvān |tadgaccha tvaritaṃ sūta rājaputraṃ yaśasvinam ||

राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ।स मन्यमानः कल्याणम् हृदयेन नन्नन्ध च॥

rāmamānaya bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā |sa manyamānaḥ kalyāṇam hṛdayena nannandha ca ||

निर्जगाम च संप्रीत्या त्वरितो राजशासनात् ।सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया॥

nirjagāma ca saṃprītyā tvarito rājaśāsanāt |sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā ||

व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ।इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता वृतः॥

vyaktaṃ rāmo'bhiṣekārthamihāyāsyati dharmavit |iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā vṛtaḥ ||

निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया ।सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्॥

nirjagāma mahābāho rāghavasya didṛkṣayā |sāgarahradasaṃkāśātsumantro'ntaḥpurācchubhāt ||

निष्क्रम्य जनसंबाधं ददर्श द्वारमग्रतः ।ततः पुरस्तत्सासा विनिर्गतो ।महीपतीन् द्वारगतो विलोकयन् ।ददर्श पौरान् विविधान्महाधना ।नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठतान्॥

niṣkramya janasaṃbādhaṃ dadarśa dvāramagrataḥ |tataḥ purastatsāsā vinirgato |mahīpatīn dvāragato vilokayan |dadarśa paurān vividhānmahādhanā |nupasthitān dvāramupetya viṣṭhatān ||