Kanda.Sarga 2.12

ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणम् वचः ।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तम् प्रतताप च॥

tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇam vacaḥ |cintāmabhisamāpede muhūrtam pratatāpa ca ||

किम् नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोओऽपि वामम ।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः॥

kim nu me yadi vā svapnaścittamohoo'pi vāmama |anubhūtopasargo vā manaso vāpyupadravaḥ ||

इति सम्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छ त्तदा सुखम् ।प्रतिलभ्य चिरात्सम्ज्ञाम् कैकेयीवाक्यताडितः॥

iti samcintya tadrājā nādhyagaccha ttadā sukham |pratilabhya cirātsamjñām kaikeyīvākyatāḍitaḥ ||

व्यथितो विक्लबशचैव व्याघ्रीम् दृष्ट्वा यथा मृगः ।असम्वृतायामासीनो जगत्याम् दीर्घमुच्छ्वसन्॥

vyathito viklabaśacaiva vyāghrīm dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ |asamvṛtāyāmāsīno jagatyām dīrghamucchvasan ||

मण्ड्ले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः ।अहोधिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः॥

maṇḍle pannago ruddho mantrairiva mahāviṣaḥ |ahodhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ ||

मोहमापेदिवान्भूयः शोकोपहतचेतनः ।चिरेण तु नृपः सम्ज्ञाम् प्रतिलभ्य सुदुःखितः॥

mohamāpedivānbhūyaḥ śokopahatacetanaḥ |cireṇa tu nṛpaḥ samjñām pratilabhya suduḥkhitaḥ ||

कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धः प्रदहन्निव चक्षुषा ।नृशम्से दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि॥

kaikeyīmabravītkruddhaḥ pradahanniva cakṣuṣā |nṛśamse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini ||

किम् कृतम् तव रामेण पापं पापे मयापि वा ।त्वं ममात्मविनाशार्थम् भवनम् स्वं प्रवेशिता॥

kim kṛtam tava rāmeṇa pāpaṃ pāpe mayāpi vā |tvaṃ mamātmavināśārtham bhavanam svaṃ praveśitā ||

अविज्ञानान्नृपसुता व्याLई तीक्ष्णविषा यथा ।जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्॥

avijñānānnṛpasutā vyāLī tīkṣṇaviṣā yathā |jīvaloko yadā sarvo rāmasyāha guṇastavam ||

अपराधम् कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहम् सुतम् ।जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्॥

aparādham kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamaham sutam |jīvaloko yadā sarvo rāmasyāha guṇastavam ||

अपराधम् कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहम् सुतम् ।कौसल्याम् वा सुमित्राम् वा त्यजेयमपि वा श्रियम्॥

aparādham kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamaham sutam |kausalyām vā sumitrām vā tyajeyamapi vā śriyam ||

जीवितम् वात्मनो रामम् न त्वेव पितृवत्सलम् ।परा भवति मे प्रीतिर्धृष्ट्वा तनयमग्रजम्॥

jīvitam vātmano rāmam na tveva pitṛvatsalam |parā bhavati me prītirdhṛṣṭvā tanayamagrajam ||

अपश्यतस्तु मे रामम् नष्टा भवति चेतना ।तिष्ठेल्लोको विना सूर्यम् सस्यम् वा सलिलम् विना॥

apaśyatastu me rāmam naṣṭā bhavati cetanā |tiṣṭhelloko vinā sūryam sasyam vā salilam vinā ||

न तु रामम् विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ।तदलम् त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये॥

na tu rāmam vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam |tadalam tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye ||

अपिते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे ।किमिदम् चिन्तितम् पापे त्वया परमदारुणम्॥

apite caraṇau mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me |kimidam cintitam pāpe tvayā paramadāruṇam ||

अथ जीज्ञाससे माम् त्वम् भरतस्य प्रियाप्रिये ।अस्तुयत्तत्त्वयाअपूर्वम् व्याहृतम्राघवम्प्रति॥

atha jījñāsase mām tvam bharatasya priyāpriye |astuyattattvayāapūrvam vyāhṛtamrāghavamprati ||

स मे ज्येष्ठः सुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे ।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थम् कथितम् भवेत्॥

sa me jyeṣṭhaḥ sutaḥ śrīmān dharmajyeṣṭha itīva me |tattvayā priyavādinyā sevārtham kathitam bhavet ||

तच्छ्रुत्वा शोकसम्तप्ता सम्तापयसि माम् भृशम् ।आविष्टासि गृहम् शून्यम् सा त्वम् परवशम् गता॥

tacchrutvā śokasamtaptā samtāpayasi mām bhṛśam |āviṣṭāsi gṛham śūnyam sā tvam paravaśam gatā ||

इक्ष्वाकूणाम् कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम् ।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः॥

ikṣvākūṇām kule devi samprāptaḥ sumahānayam |anayo nayasampanne yatra te vikṛtā matiḥ ||

न हि किम्चिदयुक्तम् वा विप्रियम् वा पुरा मम ।अकरोस्त्वम् विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्॥

na hi kimcidayuktam vā vipriyam vā purā mama |akarostvam viśālākṣi tena na śraddadhāmyaham ||

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना ।बहुशो हि स्म बाले त्वम् कथयसे मम॥

nanu te rāghavastulyo bharatena mahātmanā |bahuśo hi sma bāle tvam kathayase mama ||

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासम् यशस्विनः ।कथम् रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च॥

tasya dharmātmano devi vanavāsam yaśasvinaḥ |katham rocayase bhīru nava varṣāṇi pañca ca ||

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः ।कथम् रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे॥

atyantasukumārasya tasya dharme dhṛtātmanaḥ |katham rocayase vāsamaraṇye bhṛśadāruṇe ||

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने ।तवशुश्रूषमाणस्य किम्मर्थम् विप्रवासनम्॥

rocayasyabhirāmasya rāmasya śubhalocane |tavaśuśrūṣamāṇasya kimmartham vipravāsanam ||

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूष्ते सदा ।विशेषम् त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये॥

rāmo hi bharatādbhūyastava śuśrūṣte sadā |viśeṣam tvayi tasmāttu bharatasya na lakṣaye ||

शुश्रूषाम् गौरवम् चैव प्रमाणम् वचनक्रियाम् ।कस्ते भूयस्तरम् कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्॥

śuśrūṣām gauravam caiva pramāṇam vacanakriyām |kaste bhūyastaram kuryādanyatra manujarṣabhāt ||

बहूनाम् स्त्रीसहस्राणाम् बहूनाम् चोपजीविनाम् ।परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते॥

bahūnām strīsahasrāṇām bahūnām copajīvinām |parivādo'pavādo vā rāghave nopapadyate ||

सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा ।गृह्णाति मनुजव्याग्रः प्रियैर्विषयवासिनः॥

sāntvayan sarvabhūtāni rāmaḥ śuddhena cetasā |gṛhṇāti manujavyāgraḥ priyairviṣayavāsinaḥ ||

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः ।गुरून् शुश्रूषया वीरो धनुशा युधि शात्रवान्॥

satyena lokān jayati dīnān dānena rāghavaḥ |gurūn śuśrūṣayā vīro dhanuśā yudhi śātravān ||

सत्यम् दानम् तपस्त्यगो वित्रता शौचमार्जवम् ।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे॥

satyam dānam tapastyago vitratā śaucamārjavam |vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave ||

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम् ।पापमाशम्ससे रामे महर्षिसमतेजसि॥

tasminnārjavasampanne devi devopame katham |pāpamāśamsase rāme maharṣisamatejasi ||

न स्मराम्यप्रियम् वाक्यम् लोकस्य प्रियवादिनः ।स कथम् त्वत्कृते रामम् वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्॥

na smarāmyapriyam vākyam lokasya priyavādinaḥ |sa katham tvatkṛte rāmam vakṣyāmi priyamapriyam ||

क्षमा यस्मिन् दमस्त्यागः सत्यम् धर्मः कृतज्ञता ।अप्यहिम्सा च भूतानाम् तमृते का गतिर्मम॥

kṣamā yasmin damastyāgaḥ satyam dharmaḥ kṛtajñatā |apyahimsā ca bhūtānām tamṛte kā gatirmama ||

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः ।दीनम् लालप्यमानस्य कारुण्यम् कर्तुमर्हसि॥

mama vṛddhasya kaikeyi gatāntasya tapasvinaḥ |dīnam lālapyamānasya kāruṇyam kartumarhasi ||

पृथिव्याम् सागरान्तायाम् यत्किञ्चैदधिगम्यते ।तत्सर्वम् तव दास्यामि मा च त्वाम् मन्युराविशेत्॥

pṛthivyām sāgarāntāyām yatkiñcaidadhigamyate |tatsarvam tava dāsyāmi mā ca tvām manyurāviśet ||

अञ्जलिम् कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते ।शरणम् भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्॥

añjalim kurmi kaikeyi pādau cāpi spṛśāmi te |śaraṇam bhava rāmasya mā'dharmo māmiha spṛśet ||

इति दुःखाभिसन्तप्तम् विलपन्तमचेतनम् ।घूर्णमानम् महाराजम् शोकेन समभिप्लुतम्॥

iti duḥkhābhisantaptam vilapantamacetanam |ghūrṇamānam mahārājam śokena samabhiplutam ||

पारम् शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तम् पुनः पुनः ।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रातरम् वचः॥

pāram śokārṇavasyāśu prārthayantam punaḥ punaḥ |pratyuvācātha kaikeyī raudrā raudrātaram vacaḥ ||

यदि दत्वा वरौ राजन् पुनः प्रत्यनुतप्यसे ।धार्मिकत्वम् कथम् वीर पृथिव्याम् कथयिष्यसि॥

yadi datvā varau rājan punaḥ pratyanutapyase |dhārmikatvam katham vīra pṛthivyām kathayiṣyasi ||

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयस्सह ।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किम् प्रतिवक्ष्यसि॥

yadā sametā bahavastvayā rājarṣayassaha |kathayiṣyanti dharmajña tatra kim prativakṣyasi ||

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत् ।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि॥

yasyāḥ prasāde jīvāmi yā ca māmabhyapālayat |tasyāḥ kṛtam mayā mithyā kaikeyyā iti vakṣyasi ||

किल्बिषम् नरेन्ध्राणाम् करिष्यसि नराधिप ।यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे॥

kilbiṣam narendhrāṇām kariṣyasi narādhipa |yo dattvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣase ||

शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमाम्सं पक्षिते ददौ ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्॥

śaibyaḥ śyenakapotīye svamāmsaṃ pakṣite dadau |alarkaścakṣuṣī datvā jagāma gatimuttamām ||

सागरः समयम् कृत्वान वेलामतिवर्तते ।समयम् माऽनृतम् कार्षीः पुर्ववृत्तमनुस्मरन्॥

sāgaraḥ samayam kṛtvāna velāmativartate |samayam mā'nṛtam kārṣīḥ purvavṛttamanusmaran ||

स त्वम् धर्मम् परित्यज्य रामम् राज्येऽभिषिच्यच ।सह कौलस्यया नित्यम् रन्तुमिच्छसि दुर्मते॥

sa tvam dharmam parityajya rāmam rājye'bhiṣicyaca |saha kaulasyayā nityam rantumicchasi durmate ||

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यम् वा यदि वानृतम् ।यत्त्वया सम्श्रुतम् मह्यम् तस्य नास्ति व्यतिक्रमः॥

bhavatvadharmo dharmo vā satyam vā yadi vānṛtam |yattvayā samśrutam mahyam tasya nāsti vyatikramaḥ ||

अहम् हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः ।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते॥

aham hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ |paśyataste mariṣyāmi rāmo yadyabhiṣicyate ||

एकाहमपि पश्येयम् यद्यहम् राममातरम् ।अञ्जलिम् प्रतिगृह्णन्तीम् श्रेयो ननु मृतिर्मम॥

ekāhamapi paśyeyam yadyaham rāmamātaram |añjalim pratigṛhṇantīm śreyo nanu mṛtirmama ||

भरतेनात्मना चाहम् शपे ते मनुजाधिप ।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्॥

bharatenātmanā cāham śape te manujādhipa |yathā nānyena tuṣyeyamṛte rāmavivāsanāt ||

एतावदुक्त्वा वचनम् कैकेयी विरराम ह ।विलपन्तम् च राजानम् न प्रतिव्याजहार सा॥

etāvaduktvā vacanam kaikeyī virarāma ha |vilapantam ca rājānam na prativyājahāra sā ||

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतम् परमशोभनम् ।रामस्य च वने वासमैश्वर्यम् भरतस्य च॥

śrutvā tu rājā kaikeyyā vṛtam paramaśobhanam |rāmasya ca vane vāsamaiśvaryam bharatasya ca ||

नाभ्यभाषत कैकेय्यिम् मुहूर्तम् व्याकुलेन्द्रियः ।प्रैक्षतानिमिषो देवीम् प्रियामप्रियवादिनीम्॥

nābhyabhāṣata kaikeyyim muhūrtam vyākulendriyaḥ |praikṣatānimiṣo devīm priyāmapriyavādinīm ||

ताम् हि वज्रसमाम् वाचमाकर्ण्य हृदया प्रियाम् ।दुःखशोकमयीम् घोराम् राजा न सुखितोऽभवत्॥

tām hi vajrasamām vācamākarṇya hṛdayā priyām |duḥkhaśokamayīm ghorām rājā na sukhito'bhavat ||

स देव्या व्यवसायम् च घोरम् च शपथम् कृतम् ।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्नस्तरुरिवापतत्॥

sa devyā vyavasāyam ca ghoram ca śapatham kṛtam |dhyātvā rāmeti niśśvasya chinnastarurivāpatat ||

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः ।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः॥

naṣṭacitto yathonmatto viparīto yathāturaḥ |hṛtatejā yathā sarpo babhūva jagatīpatiḥ ||

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयिम् ।अनर्थमिममर्थाभम् केन त्वमुपदर्शिता॥

dīnayā tu girā rājā iti hovāca kaikayim |anarthamimamarthābham kena tvamupadarśitā ||

भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती माम् न लज्जसे ।शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहम् पुरा ।ब३लायास्तत्त्विदानीम् ते लक्षये विपरीतवत्॥

bhūtopahatacitteva bruvantī mām na lajjase |śīlavyasanametatte nābhijānāmyaham purā |ba3lāyāstattvidānīm te lakṣaye viparītavat ||

कुतो वा ते भयम् जातम् या त्वमेवम्विदम् वरम् ।राष्ट्रे भरतमासीनम् वृणीषे राघवम् वने॥

kuto vā te bhayam jātam yā tvamevamvidam varam |rāṣṭre bharatamāsīnam vṛṇīṣe rāghavam vane ||

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा॥

viramaitena bhāvena tvametenānṛtena vā ||

यदि भर्तुः प्रियम् कार्यम् लोकस्य भरतस्य च ।वृशम्से पापसम्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि॥

yadi bhartuḥ priyam kāryam lokasya bharatasya ca |vṛśamse pāpasamkalpe kṣudre duṣkṛtakāriṇi ||

किम् नु कुःखमLईकम् वा मयि रामे च पश्यसि ।न कथम्चि दृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्॥

kim nu kuḥkhamaLīkam vā mayi rāme ca paśyasi |na kathamci dṛte rāmādbharato rājyamāvaset ||

रामादपि हि तम् मन्ये धर्मतो बलवत्तरम् ।कथम् द्रक्ष्यामि रामस्य वनम् गच्छेति भाषिते॥

rāmādapi hi tam manye dharmato balavattaram |katham drakṣyāmi rāmasya vanam gaccheti bhāṣite ||

मुखवर्णम् विवर्णम् तम् यथैवेन्दुमुपप्लुतम् ।ताम् हि मे सुकृताम् बुद्धिम् सुहृद्भिः सह निश्चिताम्॥

mukhavarṇam vivarṇam tam yathaivendumupaplutam |tām hi me sukṛtām buddhim suhṛdbhiḥ saha niścitām ||

कथम् द्रक्ष्याम्यपावृत्ताम् परैरिव हताम् चमूम् ।किम् माम् वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताह्॥

katham drakṣyāmyapāvṛttām parairiva hatām camūm |kim mām vakṣyanti rājāno nānādigbhyaḥ samāgatāh ||

बालो बताय मैक्ष्वाकश्चिरम् राज्यमकारयत् ।यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताह्॥

bālo batāya maikṣvākaściram rājyamakārayat |yadā tu bahavo vṛddhā guṇavanto bahuśrutāh ||

परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्थ्सम् वक्ष्यामि किम्महाम् तदा ।कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया॥

pariprakṣyanti kākutthsam vakṣyāmi kimmahām tadā |kaikeyyā kliśyamānena rāmaḥ pravrājito mayā ||

यदि सत्यम् ब्रवीम्येतत्तदसत्यम् भविष्यति ।किम् माम् वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते॥

yadi satyam bravīmyetattadasatyam bhaviṣyati |kim mām vakṣyati kausalyā rāghave vanamāsthite ||

किम् चैनाम् प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा चाप्रियमीदृशम् ।यदा यदा ही कौसल्या दासीवच्च सखीव च॥

kim cainām prativakṣyāmi kṛtvā cāpriyamīdṛśam |yadā yadā hī kausalyā dāsīvacca sakhīva ca ||

भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति ।सततम् प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियम्वदा॥

bhāryāvadbhaginīvacca mātṛvaccopatiṣṭhati |satatam priyakāmā me priyaputrā priyamvadā ||

न मया सत्कृता देवि सत्कारार्हा कृते तव ।इदानीम् तत्तपति माम् यन्मया सुकृतम् त्वयि॥

na mayā satkṛtā devi satkārārhā kṛte tava |idānīm tattapati mām yanmayā sukṛtam tvayi ||

अवथ्यव्यञ्जनोनोपेतम् भुक्तमन्नमिवातुरम् ।विप्रकारम् च रामस्य सम्प्रयाणम् वनस्य च॥

avathyavyañjanonopetam bhuktamannamivāturam |viprakāram ca rāmasya samprayāṇam vanasya ca ||

सुमित्रा प्रेक्ष्यवै भीता कथम् मे विश्वसिष्यति ।कृपणम् बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्॥

sumitrā prekṣyavai bhītā katham me viśvasiṣyati |kṛpaṇam bata vaidehī śroṣyati dvayamapriyam ||

माम् च पञ्चत्वमापन्नम् रामम् च वनमाश्रितम् ।वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति॥

mām ca pañcatvamāpannam rāmam ca vanamāśritam |vaidehī bata me prāṇān śocantī kṣapayiṣyati ||

हीना हिमवतः पार्श्वए किन्नरेणेन किन्नरा ।न हि राममहम् दृष्ट्व प्रवसन्तम् महावने॥

hīnā himavataḥ pārśvae kinnareṇena kinnarā |na hi rāmamaham dṛṣṭva pravasantam mahāvane ||

चिरम् जीवितुमाशम्से रुदतीम् चापि मैथिलीम् ।सा नूनम् विधवा राज्यम् सपुत्रा कारयिष्यसि॥

ciram jīvitumāśamse rudatīm cāpi maithilīm |sā nūnam vidhavā rājyam saputrā kārayiṣyasi ||

न हि प्रवाजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे ।सतीम् त्वामहमत्यन्तम् व्यवस्याम्यसतीम् सतीम्॥

na hi pravājite rāme devi jīvitumutsahe |satīm tvāmahamatyantam vyavasyāmyasatīm satīm ||

रूपिणीम् विषसम्युक्ताम् पीत्वेव मदिराम् नरह् ।अनृतैर्बहु माम् सान्वैःसा न्त्वयन्ती स्म स्मभाषसे॥

rūpiṇīm viṣasamyuktām pītveva madirām narah |anṛtairbahu mām sānvaiḥsā ntvayantī sma smabhāṣase ||

गीतशब्देन सम्रुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः ।अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायिकम् ध्रुवम्॥

gītaśabdena samrudhya lubdho mṛgamivāvadhīḥ |anārya iti māmāryāḥ putravikrāyikam dhruvam ||

धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापम् ब्राह्मणम् यथा ।अहो दुःखमहो कृच्छ्रम् यत्र वाचः क्षमे तव॥

dhikkariṣyanti rathyāsu surāpam brāhmaṇam yathā |aho duḥkhamaho kṛcchram yatra vācaḥ kṣame tava ||

दुःखमेवम्विधम् प्राप्तम् पुराकृतमिवाशुभम् ।चिरम् खलु मया पापे त्वम् पापेनाभिरक्षिता॥

duḥkhamevamvidham prāptam purākṛtamivāśubham |ciram khalu mayā pāpe tvam pāpenābhirakṣitā ||

अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बम्धिनी यथा ।रममाणस्त्वया सार्धम् मृत्युम् त्वा नाभिलक्षये॥

ajñānādupasampannā rajjurudbamdhinī yathā |ramamāṇastvayā sārdham mṛtyum tvā nābhilakṣaye ||

बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम् ।मया ह्यपितृकः पुत्रःस महात्मा दुरात्मना॥

bālo rahasi hastena kṛṣṇasarpamivāspṛśam |mayā hyapitṛkaḥ putraḥsa mahātmā durātmanā ||

यः स्त्रीकृते प्रियम् पुत्रम् वनम् प्रस्थापयिष्यति ।व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चपकर्शितः॥

yaḥ strīkṛte priyam putram vanam prasthāpayiṣyati |vrataiśca brahmacaryaiśca gurubhiścapakarśitaḥ ||

भोगकाले महत्कृच्छ्रम् पुनरेव प्रपत्स्यते ।नालम् द्वितीयम् वचनम् पुत्रो माम् प्रति भाषितुम्॥

bhogakāle mahatkṛcchram punareva prapatsyate |nālam dvitīyam vacanam putro mām prati bhāṣitum ||

स वनम् प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति ।यदि मे राघवः कुर्याद्वनम् गच्चेति चोदितः॥

sa vanam pravrajetyukto bāḍhamityeva vakṣyati |yadi me rāghavaḥ kuryādvanam gacceti coditaḥ ||

प्रतिकूलम् प्रियम् मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति ।शुद्धिभावो हि भावम् मे न तु ज्ञास्यति राघवः॥

pratikūlam priyam me syānna tu vatsaḥ kariṣyati |śuddhibhāvo hi bhāvam me na tu jñāsyati rāghavaḥ ||

स वनम् प्रव्रजे त्युक्तोबाढ वित्येव वक्ष्यति ।राघवे हि वनम् प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्॥

sa vanam pravraje tyuktobāḍha vityeva vakṣyati |rāghave hi vanam prāpte sarvalokasya dhikkṛtam ||

मृत्युरक्षमणीयम् माम् नयिष्यति यमक्षयम् ।राघवे हि वनम् प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्॥

mṛtyurakṣamaṇīyam mām nayiṣyati yamakṣayam |rāghave hi vanam prāpte sarvalokasya dhikkṛtam ||

मृत्युरक्षमणीयम् माम् नयिष्यति यमक्षयम् ।मृते मयि गते रामे वनम् मनुजपुङ्गवे॥

mṛtyurakṣamaṇīyam mām nayiṣyati yamakṣayam |mṛte mayi gate rāme vanam manujapuṅgave ||

इष्टे मम जने शेषे किम् पापम् प्रतिवत्स्यसे ।कौसल्या माम् च रामम् च पुत्रौ च यदि हास्यति॥

iṣṭe mama jane śeṣe kim pāpam prativatsyase |kausalyā mām ca rāmam ca putrau ca yadi hāsyati ||

दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति ।कौसल्याम् च सुमित्राम् च माम् च पुत्रैस्त्रिभिः सह॥

duḥkhānyasahatī devī māmevānumariṣyati |kausalyām ca sumitrām ca mām ca putraistribhiḥ saha ||

प्रक्षिव्य नरके सा त्वम् कैकेयि सुखिता भव ।मया रामेण च त्यक्तम् शाश्वतम् सत्कृतम् गुणैः॥

prakṣivya narake sā tvam kaikeyi sukhitā bhava |mayā rāmeṇa ca tyaktam śāśvatam satkṛtam guṇaiḥ ||

इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलम् पालयिष्यसि ।प्रियम् चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनम् भवेत्॥

ikṣvākukulamakṣobhyamākulam pālayiṣyasi |priyam cedbharatasyaitadrāmapravrājanam bhavet ||

मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यम् गतायुषः ।हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि॥

mā sma me bharataḥ kārṣīt pretakṛtyam gatāyuṣaḥ |hantānārye mamāmitre sakāmā bhava kaikayi ||

मृते मयि गते रामे वनम् पुरुषपुङ्गवे ।सेदानीम् विधवा राज्यम् सपुत्रा कारयिष्यसि॥

mṛte mayi gate rāme vanam puruṣapuṅgave |sedānīm vidhavā rājyam saputrā kārayiṣyasi ||

त्वम् राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि ।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे॥

tvam rājaputrīvādena nyavaso mama veśmani |akīrtiścātulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me ||

सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा ।कथम् रथैर्विभुर्गत्वा गजाश्वैएश्च मुहूर्महुः॥

sarvabhūteṣu cāvajñā yathā pāpakṛtastathā |katham rathairvibhurgatvā gajāśvaieśca muhūrmahuḥ ||

पद्भ्याम् रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति ।यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः॥

padbhyām rāmo mahāraṇye vatso me vicariṣyati |yasya tvāhārasamaye sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ ||

अहम्पुर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तम् पानभोजनम् ।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च॥

ahampurvāḥ pacanti sma praśastam pānabhojanam |sa kathannu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni ca ||

भक्षयन्वन्यमाहारम् सुतो मे वर्तयिष्यति ।महार्हवस्त्रसम्वीतो भूत्वा चिरसुखोषितः॥

bhakṣayanvanyamāhāram suto me vartayiṣyati |mahārhavastrasamvīto bhūtvā cirasukhoṣitaḥ ||

काशायपरिधानस्तु कथम् भूमौ निवत्स्यति ।कस्यैतद्धारुणम् वाक्यमेवम् विधमचिन्तितम्॥

kāśāyaparidhānastu katham bhūmau nivatsyati |kasyaitaddhāruṇam vākyamevam vidhamacintitam ||

रामस्यारण्यगवनम् भरतस्यैव मातरम् ।धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरास्सदा॥

rāmasyāraṇyagavanam bharatasyaiva mātaram |dhigastu yoṣito nāma śaṭhāḥ svārthaparāssadā ||

न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वा भरतस्यैव मातरम् ।अनर्थभावेऽ र्थपरे नृशम्से ।ममानुतापाय निविष्टभावे ।किमप्रियम् पश्यसि मन्निमित्तम् ।हितानुकारिण्यथवापि रामे॥

na bravīmi striyaḥ sarvā bharatasyaiva mātaram |anarthabhāve' rthapare nṛśamse |mamānutāpāya niviṣṭabhāve |kimapriyam paśyasi mannimittam |hitānukāriṇyathavāpi rāme ||

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान् ।भार्याः वतीम्श्चापि कृतानुरागाः ।कृत्स्नम् हि सर्वम् कुपितम् जगत्स्या ।द्दृष्ट्वे रानन् व्तसबे बुनग्बन्॥

parityajeyuḥ pitaro hi putrān |bhāryāḥ vatīmścāpi kṛtānurāgāḥ |kṛtsnam hi sarvam kupitam jagatsyā |ddṛṣṭve rānan vtasabe bunagban ||

अहम् पुनर्देवकुमाररूप ।मलकृतम् तम् सुतमाव्रजन्तम् ।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन ।भवामि दृष्ट्वा च पुनर्युवेव॥

aham punardevakumārarūpa |malakṛtam tam sutamāvrajantam |nandāmi paśyannapi darśanena |bhavāmi dṛṣṭvā ca punaryuveva ||

विनापि सूर्येण भवेत्प्रवृत्ति ।रवर्ष्ता वज्रधरेण वापि ।रामम् तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य ।जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे॥

vināpi sūryeṇa bhavetpravṛtti |ravarṣtā vajradhareṇa vāpi |rāmam tu gacchantamitaḥ samīkṣya |jīvenna kaścittviti cetanā me ||

विनाशकामामहिताममित्रा ।मावासयम् मृत्युमिवात्मनस्त्वम् ।चिरम् बताङ्केन धृतासि सर्पी ।महाविष तेन हतोऽस्मि मोहात्॥

vināśakāmāmahitāmamitrā |māvāsayam mṛtyumivātmanastvam |ciram batāṅkena dhṛtāsi sarpī |mahāviṣa tena hato'smi mohāt ||

मया च रामेण सलक्ष्मणेन ।प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह ।पुरम् च राष्ट्रम् च निहत्य बान्धवान् ।ममाहितानाम् च भवाभिहर्षिणी॥

mayā ca rāmeṇa salakṣmaṇena |praśāstu hīno bharatastvayā saha |puram ca rāṣṭram ca nihatya bāndhavān |mamāhitānām ca bhavābhiharṣiṇī ||

नृशम्सवृत्ते व्यसनप्रहारिणि ।प्रसह्य वाक्यम् यदिहाद्य भाषसे ।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो ।विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा॥

nṛśamsavṛtte vyasanaprahāriṇi |prasahya vākyam yadihādya bhāṣase |na nāma te kena mukhātpatantyadho |viśīryamāṇā daśanā ssahasradhā ||

न किम्चिदाहाहितमप्रियम् वचो ।न वेत्ति रामः परुशाणि Bहाषितुम् ।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ।ब्रवीषि दोषान् गुणनित्यसम्मते॥

na kimcidāhāhitamapriyam vaco |na vetti rāmaḥ paruśāṇi Bhāṣitum |kathannu rāme hyabhirāmavādini |bravīṣi doṣān guṇanityasammate ||

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा ।सहस्रशो वा स्फुटिता महीम् व्रज ।न ते करिष्यमि वचः सुदारुणम् ।ममाहितम् केकयराजपाम्सनि॥

pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā |sahasraśo vā sphuṭitā mahīm vraja |na te kariṣyami vacaḥ sudāruṇam |mamāhitam kekayarājapāmsani ||

क्षुरोपमाम् नित्यमसत्प्रियम्वदाम् ।प्रदुष्टभावाम् स्वकुलोपघातिनीम् ।न जीवितुम् त्वाम् विषहेऽमनोरमाम् ।दिधक्षमाणाम् हृदयम् सबन्धनम्॥

kṣuropamām nityamasatpriyamvadām |praduṣṭabhāvām svakulopaghātinīm |na jīvitum tvām viṣahe'manoramām |didhakṣamāṇām hṛdayam sabandhanam ||

न जीवितम् मेऽस्ति पुनः कुतः सुखम् ।विनात्मजेनात्मवतः कुतो रतिः ।ममाहितम् देवि न क् कर्तुमर्हसि ।स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे॥

na jīvitam me'sti punaḥ kutaḥ sukham |vinātmajenātmavataḥ kuto ratiḥ |mamāhitam devi na k kartumarhasi |spṛśāmi pādāvapi te prasīda me ||

स भूमिपलो विलपन्ननाथवत् ।स्त्रीया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया ।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारिता ।पुभावसम्प्राप्य यथातुरस्तथा॥

sa bhūmipalo vilapannanāthavat |strīyā gṛhīto hṛdaye'timātrayā |papāta devyāścaraṇau prasāritā |pubhāvasamprāpya yathāturastathā ||