Kanda.Sarga 2.22

अथ तम् व्यथया दीनम् सविशेषम् अमर्षितम् ।श्वसन्तम् इव नाग इन्द्रम् रोष विस्फारित ईक्षणम्॥

atha tam vyathayā dīnam saviśeṣam amarṣitam |śvasantam iva nāga indram roṣa visphārita īkṣaṇam ||

आसद्य रामः सौमित्रिम् सुह्Rदम् भ्रातरम् प्रियम् ।उवाच इदम् स धैर्येण धारयन् सत्त्वम् आत्मवान्॥

āsadya rāmaḥ saumitrim suhRdam bhrātaram priyam |uvāca idam sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān ||

निगृह्य रोषं शोकं च खैर्यमाश्रित्य केवलम् ।अवमानम् निरस्येमम् गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्॥

nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca khairyamāśritya kevalam |avamānam nirasyemam gṛhītvā harṣamuttamam ||

उपक्लुप्तम् हि यत्किम्चिदभिषेकार्थमद्य मे ।स्र्वम् विसर्जय क्षिप्रम् कुरु कार्यम् निरत्ययम्॥

upakluptam hi yatkimcidabhiṣekārthamadya me |srvam visarjaya kṣipram kuru kāryam niratyayam ||

सौमित्रे यो अभिषेक अर्थे मम सम्भार सम्भ्रमः ।अभिषेक निवृत्ति अर्थे सो अस्तु सम्भार सम्भ्रमः॥

saumitre yo abhiṣeka arthe mama sambhāra sambhramaḥ |abhiṣeka nivṛtti arthe so astu sambhāra sambhramaḥ ||

यस्या मद् अभिषेक अर्थम् मानसम् परितप्यते ।माता नः सा यथा न स्यात् सविशन्का तथा कुरु॥

yasyā mad abhiṣeka artham mānasam paritapyate |mātā naḥ sā yathā na syāt saviśankā tathā kuru ||

तस्याः शन्कामयम् दुह्खम् मुहूर्तम् अपि न उत्सहे ।मनसि प्रतिसम्जातम् सौमित्रे अहम् उपेक्षितुम्॥

tasyāḥ śankāmayam duhkham muhūrtam api na utsahe |manasi pratisamjātam saumitre aham upekṣitum ||

न बुद्धि पूर्वम् न अबुद्धम् स्मरामि इह कदाचन ।मातृणाम् वा पितुर् वाहम् कृतम् अल्पम् च विप्रियम्॥

na buddhi pūrvam na abuddham smarāmi iha kadācana |mātṛṇām vā pitur vāham kṛtam alpam ca vipriyam ||

सत्यः सत्य अभिसम्धः च नित्यम् सत्य पराक्रमः ।पर लोक भयात् भीतः निर्भयो अस्तु पिता मम॥

satyaḥ satya abhisamdhaḥ ca nityam satya parākramaḥ |para loka bhayāt bhītaḥ nirbhayo astu pitā mama ||

तस्य अपि हि भवेद् अस्मिन् कर्मणि अप्रतिसम्ह्Rते ।सत्यम् न इति मनः तापः तस्य तापः तपेच् च माम्॥

tasya api hi bhaved asmin karmaṇi apratisamhRte |satyam na iti manaḥ tāpaḥ tasya tāpaḥ tapec ca mām ||

अभिषेक विधानम् तु तस्मात् सम्हृत्य लक्ष्मण ।अन्वग् एव अहम् इच्चामि वनम् गन्तुम् इतः पुनः॥

abhiṣeka vidhānam tu tasmāt samhṛtya lakṣmaṇa |anvag eva aham iccāmi vanam gantum itaḥ punaḥ ||

मम प्रव्राजनात् अद्य कृत कृत्या नृपात्मजा ।सुतम् भरतम् अव्यग्रम् अभिषेचयिता ततः॥

mama pravrājanāt adya kṛta kṛtyā nṛpātmajā |sutam bharatam avyagram abhiṣecayitā tataḥ ||

मयि चीर अजिन धरे जटा मण्डल धारिणि ।गते अरण्यम् च कैकेय्या भविष्यति मनः सुखम्॥

mayi cīra ajina dhare jaṭā maṇḍala dhāriṇi |gate araṇyam ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥ sukham ||

बुद्धिः प्रणीता येन इयम् मनः च सुसमाहितम् ।तत् तु न अर्हामि सम्क्लेष्टुम् प्रव्रजिष्यामि माचिरम्॥

buddhiḥ praṇītā yena iyam manaḥ ca susamāhitam |tat tu na arhāmi samkleṣṭum pravrajiṣyāmi māciram ||

कृत अन्तः तु एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत् प्रवासने ।राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनर् एव निवर्तने॥

kṛta antaḥ tu eva saumitre draṣṭavyo mat pravāsane |rājyasya ca vitīrṇasya punar eva nivartane ||

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर् हि कथम् स्यान् मम पीडने ।यदि भावो न दैवो अयम् कृत अन्त विहितः भवेत्॥

kaikeyyāḥ pratipattir hi katham syān mama pīḍane |yadi bhāvo na daivo ayam kṛta anta vihitaḥ bhavet ||

जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु मम अन्तरम् ।भूत पूर्वम् विशेषो वा तस्या मयि सुते अपि वा॥

jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mama antaram |bhūta pūrvam viśeṣo vā tasyā mayi sute api vā ||

सो अभिषेक निवृत्ति अर्थैः प्रवास अर्थैः च दुर्वचैः ।उग्रैः वाक्यैः अहम् तस्या न अन्यद् दैवात् समर्थये॥

so abhiṣeka nivṛtti arthaiḥ pravāsa arthaiḥ ca durvacaiḥ |ugraiḥ vākyaiḥ aham tasyā na anyad daivāt samarthaye ||

कथम् प्रकृति सम्पन्ना राज पुत्री तथा अगुणा ।ब्रूयात् सा प्राकृता इव स्त्री मत् पीडाम् भर्तृ सम्निधौ॥

katham prakṛti sampannā rāja putrī tathā aguṇā |brūyāt sā prākṛtā iva strī mat pīḍām bhartṛ samnidhau ||

यद् अचिन्त्यम् तु तत् दैवम् भूतेष्व् अपि न हन्यते ।व्यक्तम् मयि च तस्याम् च पतितः हि विपर्ययः॥

yad acintyam tu tat daivam bhūteṣv api na hanyate |vyaktam mayi ca tasyām ca patitaḥ hi viparyayaḥ ||

कश्चित् दैवेन सौमित्रे योद्धुम् उत्सहते पुमान् ।यस्य न ग्रहणम् किम्चित् कर्मणो अन्यत्र दृश्यते॥

kaścit daivena saumitre yoddhum utsahate pumān |yasya na grahaṇam kimcit karmaṇo anyatra dṛśyate ||

सुख दुह्खे भय क्रोधौ लाभ अलाभौ भव अभवौ ।यस्य किम्चित् तथा भूतम् ननु दैवस्य कर्म तत्॥

sukha duhkhe bhaya krodhau lābha alābhau bhava abhavau |yasya kimcit tathā bhūtam nanu daivasya karma tat ||

ऋषयो प्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः ।उत्सृज्य नियमाम् स्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः॥

ṛṣayo pyugratapaso daivenābhiprapīḍitāḥ |utsṛjya niyamām stīvrān bhraśyante kāmamanyubhiḥ ||

असम्क्ल्पितमेवेह यदकस्मात् प्रवर्तते ।निवर्त्यारम्भमारब्धम् ननु दैवस्य कर्म तत्॥

asamklpitameveha yadakasmāt pravartate |nivartyārambhamārabdham nanu daivasya karma tat ||

एतया तत्त्वया बुद्ध्या सम्स्तभ्यात्मानमात्मना ।व्याहते अपि अभिषेके मे परितापो न विद्यते॥

etayā tattvayā buddhyā samstabhyātmānamātmanā |vyāhate api abhiṣeke me paritāpo na vidyate ||

तस्मात् अपरितापः सम्स् त्वम् अपि अनुविधाय माम् ।प्रतिसम्हारय क्षिप्रम् आभिषेचनिकीम् क्रियाम्॥

tasmāt aparitāpaḥ sams tvam api anuvidhāya mām |pratisamhāraya kṣipram ābhiṣecanikīm kriyām ||

एभिरेव घटैः सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।मम लक्स्मण तापस्ये व्रतस्नानम् भविष्यति॥

ebhireva ghaṭaiḥ sarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |mama laksmaṇa tāpasye vratasnānam bhaviṣyati ||

अथवा किम् ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु ।उद्धृतम् मे स्वयम् तो यम् व्रतादेशम् करिष्यति॥

athavā kim mamaitena rājadravyamayena tu |uddhṛtam me svayam to yam vratādeśam kariṣyati ||

मा च लक्ष्मण सम्तापम् कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये ।राज्यम् वा वनवासो वा वनवासो महोदयः॥

mā ca lakṣmaṇa samtāpam kārṣīrlakṣmyā viparyaye |rājyam vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ ||

न लक्ष्मण अस्मिन् मम राज्य विघ्ने ।माता यवीयस्य् अतिशन्कनीया ।दैव अभिपन्ना हि वदन्ति अनिष्टम् ।जानासि दैवम् च तथा प्रभावम्॥

na lakṣmaṇa asmin mama rājya vighne |mātā yavīyasy atiśankanīyā |daiva abhipannā hi vadanti aniṣṭam |jānāsi daivam ca tathā prabhāvam ||