Kanda.Sarga 2.21

तथा तु विलपन्तीम् ताम् कौसल्याम् राम मातरम् ।उवाच लक्ष्मणो दीनः तत् काल सदृशम् वचः॥

tathā tu vilapantīm tām kausalyām rāma mātaram |uvāca lakṣmaṇo dīnaḥ tat kāla sadṛśam vacaḥ ||

न रोचते मम अपि एतत् आर्ये यद् राघवो वनम् ।त्यक्त्वा राज्य श्रियम् गच्चेत् स्त्रिया वाक्य वशम् गतः॥

na rocate mama api etat ārye yad rāghavo vanam |tyaktvā rājya śriyam gaccet striyā vākya vaśam gataḥ ||

विपरीतः च वृद्धः च विषयैः च प्रधर्षितः ।नृपः किम् इव न ब्रूयाच् चोद्यमानः समन्मथः॥

viparītaḥ ca vṛddhaḥ ca viṣayaiḥ ca pradharṣitaḥ |nṛpaḥ kim iva na brūyāc codyamānaḥ samanmathaḥ ||

न अस्य अपराधम् पश्यामि न अपि दोषम् तथा विधम् ।येन निर्वास्यते राष्ट्रात् वन वासाय राघवः॥

na asya aparādham paśyāmi na api doṣam tathā vidham |yena nirvāsyate rāṣṭrāt vana vāsāya rāghavaḥ ||

न तम् पश्याम्य् अहम् लोके परोक्षम् अपि यो नरः ।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्यदोषमुदाहरेत्॥

na tam paśyāmy aham loke parokṣam api yo naraḥ |svamitro'pi nirasto'pi yo'syadoṣamudāharet ||

देव कल्पम् ऋजुम् दान्तम् रिपूणाम् अपि वत्सलम् ।अवेक्षमाणः को धर्मम् त्यजेत् पुत्रम् अकारणात्॥

deva kalpam ṛjum dāntam ripūṇām api vatsalam |avekṣamāṇaḥ ko dharmam tyajet putram akāraṇāt ||

तत् इदम् वचनम् राज्ञः पुनर् बाल्यम् उपेयुषः ।पुत्रः को हृदये कुर्यात् राज व्Rत्तम् अनुस्मरन्॥

tat idam vacanam rājñaḥ punar bālyam upeyuṣaḥ |putraḥ ko hṛdaye kuryāt rāja vRttam anusmaran ||

यावद् एव न जानाति कश्चित् अर्थम् इमम् नरः ।तावद् एव मया साधम् आत्मस्थम् कुरु शासनम्॥

yāvad eva na jānāti kaścit artham imam naraḥ |tāvad eva mayā sādham ātmastham kuru śāsanam ||

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।कः समर्थो अधिकम् कर्तुम् कृत अन्तस्य इव तिष्ठतः॥

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |kaḥ samartho adhikam kartum kṛta antasya iva tiṣṭhataḥ ||

निर्मनुष्याम् इमाम् सर्वाम् अयोध्याम् मनुज ऋषभ ।करिष्यामि शरैअः तीक्ष्णैः यदि स्थास्यति विप्रिये॥

nirmanuṣyām imām sarvām ayodhyām manuja ṛṣabha |kariṣyāmi śaraiaḥ tīkṣṇaiḥ yadi sthāsyati vipriye ||

भरतस्य अथ पक्ष्यो वा यो वा अस्य हितम् इच्चति ।सर्वान् एतान् वधिष्यामि मृदुर् हि परिभूयते॥

bharatasya atha pakṣyo vā yo vā asya hitam iccati |sarvān etān vadhiṣyāmi mṛdur hi paribhūyate ||

प्रोत्साहितोऽयम् कैकेय्या स दुष्टो यदिः पिता ।अमित्रभूतो निस्सङ्गम् वध्यताम् बध्यतामपि॥

protsāhito'yam kaikeyyā sa duṣṭo yadiḥ pitā |amitrabhūto nissaṅgam vadhyatām badhyatāmapi ||

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।उत्फथम् प्रतिपन्नस्य कार्यम् भवति शासन्म्॥

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |utphatham pratipannasya kāryam bhavati śāsanm ||

बलमेष किमाश्रित्य हेतुम् वा पुरुषर्षभ ।दातुमिच्छति कैकेय्य राज्यम् स्थितमिदम् तव॥

balameṣa kimāśritya hetum vā puruṣarṣabha |dātumicchati kaikeyya rājyam sthitamidam tava ||

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरम् अनुत्तमम् ।कस्य शक्तिः श्रियम् दातुम् भरताय अरि शासन॥

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairam anuttamam |kasya śaktiḥ śriyam dātum bharatāya ari śāsana ||

अनुरक्तः अस्मि भावेन भ्रातरम् देवि तत्त्वतः ।सत्येन धनुषा चैव दत्तेन इष्टेन ते शपे॥

anuraktaḥ asmi bhāvena bhrātaram devi tattvataḥ |satyena dhanuṣā caiva dattena iṣṭena te śape ||

दीप्तम् अग्निम् अरण्यम् वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते ।प्रविष्टम् तत्र माम् देवि त्वम् पूर्वम् अवधारय॥

dīptam agnim araṇyam vā yadi rāmaḥ pravekṣyate |praviṣṭam tatra mām devi tvam pūrvam avadhāraya ||

हरामि वीर्यात् दुह्खम् ते तमः सूर्यैव उदितः ।देवी पश्यतु मे वीर्यम् राघवः चैव पश्यतु॥

harāmi vīryāt duhkham te tamaḥ sūryaiva uditaḥ |devī paśyatu me vīryam rāghavaḥ caiva paśyatu ||

एतत् तु वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।उवाच रामम् कौसल्या रुदन्ती शोक लालसा॥

etat tu vacanam śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |uvāca rāmam kausalyā rudantī śoka lālasā ||

भ्रातुस् ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतम् त्वया ।यद् अत्र अनन्तरम् तत् त्वम् कुरुष्व यदि रोचते॥

bhrātus te vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutam tvayā |yad atra anantaram tat tvam kuruṣva yadi rocate ||

न च अधर्म्यम् वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।विहाय शोक सम्तप्ताम् गन्तुम् अर्हसि माम् इतः॥

na ca adharmyam vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |vihāya śoka samtaptām gantum arhasi mām itaḥ ||

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मम् चरितुम् इच्चसि ।शुश्रूष माम् इहस्थः त्वम् चर धर्मम् अनुत्तमम्॥

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmam caritum iccasi |śuśrūṣa mām ihasthaḥ tvam cara dharmam anuttamam ||

शुश्रूषुर् जननीम् पुत्र स्व गृहे नियतः वसन् ।परेण तपसा युक्तः काश्यपः त्रिदिवम् गतः॥

śuśrūṣur jananīm putra sva gṛhe niyataḥ vasan |pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapaḥ tridivam gataḥ ||

यथा एव राजा पूज्यः ते गौरवेण तथा हि अहम् ।त्वाम् न अहम् अनुजानामि न गन्तव्यम् इतः वनम्॥

yathā eva rājā pūjyaḥ te gauraveṇa tathā hi aham |tvām na aham anujānāmi na gantavyam itaḥ vanam ||

त्वद् वियोगान् न मे कार्यम् जीवितेन सुखेन वा ।त्वया सह मम श्रेयः तृणानाम् अपि भक्षणम्॥

tvad viyogān na me kāryam jīvitena sukhena vā |tvayā saha mama śreyaḥ tṛṇānām api bhakṣaṇam ||

यदि त्वम् यास्यसि वनम् त्यक्त्वा माम् शोक लालसाम् ।अहम् प्रायम् इह आसिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्॥

yadi tvam yāsyasi vanam tyaktvā mām śoka lālasām |aham prāyam iha āsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum ||

ततः स्त्वम् प्राप्स्यसे पुत्र निरयम् लोक विश्रुतम् ।ब्रह्म हत्याम् इव अधर्मात् समुद्रः सरिताम् पतिः॥

tataḥ stvam prāpsyase putra nirayam loka viśrutam |brahma hatyām iva adharmāt samudraḥ saritām patiḥ ||

विलपन्तीम् तथा दीनाम् कौसल्याम् जननीम् ततः ।उवाच रामः धर्म अत्मा वचनम् धर्म सम्हितम्॥

vilapantīm tathā dīnām kausalyām jananīm tataḥ |uvāca rāmaḥ dharma atmā vacanam dharma samhitam ||

न अस्ति शक्तिः पितुर् वाक्यम् समतिक्रमितुम् मम ।प्रसादये त्वाम् शिरसा गन्तुम् इच्चाम्य् अहम् वनम्॥

na asti śaktiḥ pitur vākyam samatikramitum mama |prasādaye tvām śirasā gantum iccāmy aham vanam ||

ऋषिणा च पितुर् वाक्यम् कुर्वता व्रत चारिणा ।गौर् हता जानता धर्मम् कण्डुना अपि विपश्चिता॥

ṛṣiṇā ca pitur vākyam kurvatā vrata cāriṇā |gaur hatā jānatā dharmam kaṇḍunā api vipaścitā ||

अस्माकम् च कुले पूर्वम् सगरस्य आज्ञया पितुः ।खनद्भिः सागरैः भूतिम् अवाप्तः सुमहान् वधः॥

asmākam ca kule pūrvam sagarasya ājñayā pituḥ |khanadbhiḥ sāgaraiḥ bhūtim avāptaḥ sumahān vadhaḥ ||

जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।कृत्ता परशुना अरण्ये पितुर् वचन कारिणा॥

jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |kṛttā paraśunā araṇye pitur vacana kāriṇā ||

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।पितुर्वचनमक्लीबम् करिष्यामि पितुर्शितम्॥

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |piturvacanamaklībam kariṣyāmi piturśitam ||

न खल्व् एतन् मया एकेन क्रियते पितृ शासनम् ।एतैरपि कृतम् देवि ये मया तव कीर्तिताः॥

na khalv etan mayā ekena kriyate pitṛ śāsanam |etairapi kṛtam devi ye mayā tava kīrtitāḥ ||

नाहम् धर्ममपूर्वम् ते प्रतिकूलम् प्रवर्तये ।पूर्वैः अयम् अभिप्रेतः गतः मार्गो अनुगम्यते॥

nāham dharmamapūrvam te pratikūlam pravartaye |pūrvaiḥ ayam abhipretaḥ gataḥ mārgo anugamyate ||

तत् एतत् तु मया कार्यम् क्रियते भुवि न अन्यथा ।पितुर् हि वचनम् कुर्वन् न कश्चिन् नाम हीयते॥

tat etat tu mayā kāryam kriyate bhuvi na anyathā |pitur hi vacanam kurvan na kaścin nāma hīyate ||

ताम् एवम् उक्त्वा जननीम् लक्ष्मणम् पुनर् अब्रवीत् ।तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहम् अनुत्तमम्॥

tām evam uktvā jananīm lakṣmaṇam punar abravīt |tava lakṣmaṇa jānāmi mayi sneham anuttamam ||

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।विक्रमम् चैव सत्यम् च तेजश्च सुदुरासदम्॥

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |vikramam caiva satyam ca tejaśca sudurāsadam ||

मम मातुर्महद्दुःखमतुलम् शुभलक्षम्ण ।अभिप्रायम् अविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च॥

mama māturmahadduḥkhamatulam śubhalakṣamṇa |abhiprāyam avijñāya satyasya ca śamasya ca ||

धर्मः हि परमः लोके धर्मे सत्यम् प्रतिष्ठितम् ।धर्म सम्श्रितम् एतच् च पितुर् वचनम् उत्तमम्॥

dharmaḥ hi paramaḥ loke dharme satyam pratiṣṭhitam |dharma samśritam etac ca pitur vacanam uttamam ||

सम्श्रुत्य च पितुर् वाक्यम् मातुर् वा ब्राह्मणस्य वा ।न कर्तव्यम् वृथा वीर धर्मम् आश्रित्य तिष्ठता॥

samśrutya ca pitur vākyam mātur vā brāhmaṇasya vā |na kartavyam vṛthā vīra dharmam āśritya tiṣṭhatā ||

सो अहम् न शक्ष्यामि पितुर् नियोगम् अतिवर्तितुम् ।पितुर् हि वचनात् वीर कैकेय्या अहम् प्रचोदितः॥

so aham na śakṣyāmi pitur niyogam ativartitum |pitur hi vacanāt vīra kaikeyyā aham pracoditaḥ ||

तत् एनाम् विसृज अनार्याम् क्षत्र धर्म आश्रिताम् मतिम् ।धर्मम् आश्रय मा तैक्ष्ण्यम् मद् बुद्धिर् अनुगम्यताम्॥

tat enām visṛja anāryām kṣatra dharma āśritām matim |dharmam āśraya mā taikṣṇyam mad buddhir anugamyatām ||

तम् एवम् उक्त्वा सौहार्दात् भ्रातरम् लक्ष्मण अग्रजः ।उवाच भूयः कौसल्याम् प्रान्जलिः शिरसा आनतः॥

tam evam uktvā sauhārdāt bhrātaram lakṣmaṇa agrajaḥ |uvāca bhūyaḥ kausalyām prānjaliḥ śirasā ānataḥ ||

अनुमन्यस्व माम् देवि गमिष्यन्तम् इतः वनम् ।शापिता असि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे॥

anumanyasva mām devi gamiṣyantam itaḥ vanam |śāpitā asi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me ||

तीर्ण प्रतिज्ञः च वनात् पुनर् एष्याम्य् अहम् पुरीम् ।ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्धिवम्॥

tīrṇa pratijñaḥ ca vanāt punar eṣyāmy aham purīm |yayātiriva rājarṣiḥ purā hitvā punardhivam ||

शोकस्सम्धार्यताम् मातर्हृदये साधु मा शुचः ।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः॥

śokassamdhāryatām mātarhṛdaye sādhu mā śucaḥ |vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ ||

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनाअनः॥

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |piturniyoge sthātavyameṣa dharmaḥ sanāanaḥ ||

अम्ब सम्हृत्य सम्भारान् दुःखम् हृदि निगृह्य च ।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम्॥

amba samhṛtya sambhārān duḥkham hṛdi nigṛhya ca |vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyānuvartyatām ||

एतद्वच स्तस्य निशम्य माता ।सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबम् च ।मृतेव सम्ज्ञाम् प्रतिलभ्य देवी ।समीक्ष्य रामम् पुनरित्युवाच॥

etadvaca stasya niśamya mātā |sudharmyamavyagramaviklabam ca |mṛteva samjñām pratilabhya devī |samīkṣya rāmam punarityuvāca ||

यथैव ते पुत्र पिता तथाहम् ।गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।न त्वानुजानामि न मांविहाय ।सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्॥

yathaiva te putra pitā tathāham |guruḥ svadharmeṇa suhṛttayā ca |na tvānujānāmi na māṃvihāya |suduḥkhitāmarhasi gantumevam ||

किम् जीवितेनेह विना त्वया मे ।लोकेन वा किम् स्वधयाऽमृतेन ।श्रेयो मुहूर्तम् तव सन्निधानम् ।ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्॥

kim jīviteneha vinā tvayā me |lokena vā kim svadhayā'mṛtena |śreyo muhūrtam tava sannidhānam |mameha kṛtsnādapi jīvalokāt ||

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो ।महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवम् ।निशम्य रामः करुणम् जनन्या॥

narairivolkābhirapohyamāno |mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevam |niśamya rāmaḥ karuṇam jananyā ||

स मातरम् चैव विसम्ज्ञकल्पा ।मार्तम् च सौमित्रि मभिप्रतप्तम् ।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यम् ।यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्॥

sa mātaram caiva visamjñakalpā |mārtam ca saumitri mabhiprataptam |dharme sthito dharmyamuvāca vākyam |yathā sa evārhati tatra vaktum ||

अहम् हि ते लक्ष्मण नित्यमेव ।जानामि भक्तिम् च पराक्रमम् च ।मम त्वभिप्राय मसन्निरीक्ष्य ।मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम्॥

aham hi te lakṣmaṇa nityameva |jānāmi bhaktim ca parākramam ca |mama tvabhiprāya masannirīkṣya |mātrā sahābhyardasi mā suduḥkham ||

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके ।समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।ते तत्र सर्वे स्युरसम्शयम् मे ।भार्येव वश्याभिमता सुपुत्रा॥

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke |samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |te tatra sarve syurasamśayam me |bhāryeva vaśyābhimatā suputrā ||

यस्मिम्स्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा ।धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत ।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके ।कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता॥

yasmimstu sarve syurasanniviṣṭā |dharmo yataḥ syāt tadupakrameta |dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke |kāmātmatā khalvapi na praśastā ||

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः ।क्रोधात्प्रहर्ष द्यदि वापि कामात् ।यद्व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मम् ।कस्तन्न कुर्यादनृदनृशम्सवृत्तिः॥

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ |krodhātpraharṣa dyadi vāpi kāmāt |yadvyādiśet kāryamavekṣya dharmam |kastanna kuryādanṛdanṛśamsavṛttiḥ ||

सवै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा ।मिमामकर्तुम् सकलम् यथावत् ।स ह्यवयोस्तत गुरुर्नियोगे ।देवाश्च भर्ता स गतिस्स धर्मः॥

savai na śaknomi pituḥ pratijñā |mimāmakartum sakalam yathāvat |sa hyavayostata gururniyoge |devāśca bhartā sa gatissa dharmaḥ ||

तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे ।विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने ।देवी मया सार्थमितोऽपगच्छेत् ।कथम् स्विदन्या विधवेव नारी॥

tasmin punarjīvati dharmarāje |viśeṣataḥ sve pathi vartamāne |devī mayā sārthamito'pagacchet |katham svidanyā vidhaveva nārī ||

सा मानुमन्यस्व वनम् व्रजन्तम् ।कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि ।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयम् ।यथा हि स्त्येन पुनर्ययातिः॥

sā mānumanyasva vanam vrajantam |kuruṣva naḥ svastyayanāni devi |yathā samāpte punarāvrajeyam |yathā hi styena punaryayātiḥ ||

यशो ह्यहम् केवलराज्यकारणात् ।न पृष्ठतः कर्तुमलम् महोदयम् ।अदीर्घकाले न तु देवि जीविते ।वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः॥

yaśo hyaham kevalarājyakāraṇāt |na pṛṣṭhataḥ kartumalam mahodayam |adīrghakāle na tu devi jīvite |vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ ||

प्रसादयन् नर वृषभः स मातरम् ।पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दोम्डकान् ।अथ अनुजम् भ्Rशम् अनुशास्य दर्शनम् ।चकार ताम् ह्Rदि जननीम् प्रदक्षिणम्॥

prasādayan nara vṛṣabhaḥ sa mātaram |parākramājjigamiṣureva domḍakān |atha anujam bhRśam anuśāsya darśanam |cakāra tām hRdi jananīm pradakṣiṇam ||