Kanda.Sarga 2.24

तम् समीक्ष्य तु अवहितम् पितुर् निर्देश पालने ।कौसल्या बाष्प सम्रुद्धा वचो धर्मिष्ठम् अब्रवीत्॥

tam samīkṣya tu avahitam pitur nirdeśa pālane |kausalyā bāṣpa samruddhā vaco dharmiṣṭham abravīt ||

अदृष्ट दुह्खो धर्मात्मा सर्व भूत प्रियम् वदः ।मयि जातः दशरथात् कथम् उन्चेन वर्तयेत्॥

adṛṣṭa duhkho dharmātmā sarva bhūta priyam vadaḥ |mayi jātaḥ daśarathāt katham uncena vartayet ||

यस्य भृत्याः च दासाः च मृष्टानि अन्नानि भुन्जते ।कथम् स भोक्ष्यते नाथो वने मूल फलानि अयम्॥

yasya bhṛtyāḥ ca dāsāḥ ca mṛṣṭāni annāni bhunjate |katham sa bhokṣyate nātho vane mūla phalāni ayam ||

क एतत् श्रद्दधेत् श्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम् ।गुणवान् दयितः राज्ञो राघवो यद् विवास्यते॥

ka etat śraddadhet śrutvā kasya vā na bhaved bhayam |guṇavān dayitaḥ rājño rāghavo yad vivāsyate ||

नूनम् तु बलवान् लोके कृतान्तः सर्वमादिशन् ।लोके रामाभिरामस्त्वम् वनम् यत्र गमिष्यसि॥

nūnam tu balavān loke kṛtāntaḥ sarvamādiśan |loke rāmābhirāmastvam vanam yatra gamiṣyasi ||

अयम् तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः ।विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः॥

ayam tu māmātmabhavastavādarśanamārutaḥ |vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ ||

चिन्ताबाष्पमहाधूस्तवागमनचिन्तजः ।कर्शयित्वा भृशम् पुत्र निश्वासायाससम्भवः॥

cintābāṣpamahādhūstavāgamanacintajaḥ |karśayitvā bhṛśam putra niśvāsāyāsasambhavaḥ ||

त्वया विहीनाम् इह माम् शोक अग्निर् अतुलो महान् ।प्रधक्ष्यति यथा कक्षम् चित्र भानुर् हिम अत्यये॥

tvayā vihīnām iha mām śoka agnir atulo mahān |pradhakṣyati yathā kakṣam citra bhānur hima atyaye ||

कथम् हि धेनुः स्वम् वत्सम् गच्चन्तम् न अनुगच्चति ।अहम् त्वा अनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि॥

katham hi dhenuḥ svam vatsam gaccantam na anugaccati |aham tvā anugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi ||

तथा निगदितम् मात्रा तत् वाक्यम् पुरुष Rषभः ।श्रुत्वा रामः अब्रवीद् वाक्यम् मातरम् भृश दुह्खिताम्।कैकेय्या वन्चितः राजा मयि च अरण्यम् आश्रिते ।भवत्या च परित्यक्तः न नूनम् वर्तयिष्यति॥

tathā nigaditam mātrā tat vākyam puruṣa Rṣabhaḥ |śrutvā rāmaḥ abravīd vākyam mātaram bhṛśa duhkhitām |kaikeyyā vancitaḥ rājā mayi ca araṇyam āśrite |bhavatyā ca parityaktaḥ na nūnam vartayiṣyati ||

भर्तुः किल परित्यागो नृशम्सः केवलम् स्त्रियाः ।स भवत्या न कर्तव्यो मनसा अपि विगर्हितः॥

bhartuḥ kila parityāgo nṛśamsaḥ kevalam striyāḥ |sa bhavatyā na kartavyo manasā api vigarhitaḥ ||

यावज् जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगती पतिः ।शुश्रूषा क्रियताम् तावत् स हि धर्मः सनातनः॥

yāvaj jīvati kākutsthaḥ pitā me jagatī patiḥ |śuśrūṣā kriyatām tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ||

एवम् उक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना ।तथा इति उवाच सुप्रीता रामम् अक्लिष्ट कारिणम्॥

evam uktā tu rāmeṇa kausalyā śubha darśanā |tathā iti uvāca suprītā rāmam akliṣṭa kāriṇam ||

एवम् उक्तः तु वचनम् रामः धर्मभ्Rताम् वरः ।भूयः ताम् अब्रवीद् वाक्यम् मातरम् भृश दुह्खिताम्॥

evam uktaḥ tu vacanam rāmaḥ dharmabhRtām varaḥ |bhūyaḥ tām abravīd vākyam mātaram bhṛśa duhkhitām ||

मया चैव भवत्या च कर्तव्यम् वचनम् पितुः ।राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषाम् ईश्वरः प्रभुः॥

mayā caiva bhavatyā ca kartavyam vacanam pituḥ |rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ ||

इमानि तु महा अरण्ये विह्Rत्य नव पन्च च ।वर्षाणि परम प्रीतः स्थास्यामि वचने तव॥

imāni tu mahā araṇye vihRtya nava panca ca |varṣāṇi parama prītaḥ sthāsyāmi vacane tava ||

एवम् उक्ता प्रियम् पुत्रम् बाष्प पूर्ण आनना तदा ।उवाच परम आर्ता तु कौसल्या पुत्र वत्सला॥

evam uktā priyam putram bāṣpa pūrṇa ānanā tadā |uvāca parama ārtā tu kausalyā putra vatsalā ||

आसाम् राम सपत्नीनाम् वस्तुम् मध्ये न मे क्षमम् ।नय माम् अपि काकुत्स्थ वनम् वन्यम् म्Rगीम् यथा॥

āsām rāma sapatnīnām vastum madhye na me kṣamam |naya mām api kākutstha vanam vanyam mRgīm yathā ||

यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुर् अपेक्षया ।ताम् तथा रुदतीम् रामः रुदन् वचनम् अब्रवीत्॥

yadi te gamane buddhiḥ kṛtā pitur apekṣayā |tām tathā rudatīm rāmaḥ rudan vacanam abravīt ||

जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतम् प्रभुर् एव च ।भवत्या मम चैव अद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।भरतः च अपि धर्मात्मा सर्व भूत प्रियम् वदः॥

jīvantyā hi striyā bhartā daivatam prabhur eva ca |bhavatyā mama caiva adya rājā prabhavati prabhuḥ |bharataḥ ca api dharmātmā sarva bhūta priyam vadaḥ ||

भवतीम् अनुवर्तेत स हि धर्म रतः सदा ।यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्र शोकेन पार्थिवः॥

bhavatīm anuvarteta sa hi dharma rataḥ sadā |yathā mayi tu niṣkrānte putra śokena pārthivaḥ ||

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः॥

yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ ||

श्रमम् न अवाप्नुयात् किम्चित् अप्रमत्ता तथा कुरु ।दारुणश्चाप्ययम् शोको यथैनम् न विनाशयेत्॥

śramam na avāpnuyāt kimcit apramattā tathā kuru |dāruṇaścāpyayam śoko yathainam na vināśayet ||

राज्ञो वृद्धस्य सततम् हितम् चर समाहिता ।व्रत उपवास निरता या नारी परम उत्तमा॥

rājño vṛddhasya satatam hitam cara samāhitā |vrata upavāsa niratā yā nārī parama uttamā ||

भर्तारम् न अनुवर्तेत सा च पाप गतिर् भवेत् ।भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमु त्तमम्॥

bhartāram na anuvarteta sā ca pāpa gatir bhavet |bhartuḥ śuśrūṣayā nārī labhate svargamu ttamam ||

अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ।शुश्रूषम् एव कुर्वीत भर्तुः प्रिय हिते रता॥

api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt |śuśrūṣam eva kurvīta bhartuḥ priya hite ratā ||

एष धर्मः पुरा द्Rष्टः लोके वेदे श्रुतः स्म्Rतः ।अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः॥

eṣa dharmaḥ purā dRṣṭaḥ loke vede śrutaḥ smRtaḥ |agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ ||

पूज्याः ते मत् क्Rते देवि ब्राह्मणाः चैव सुव्रताः ।एवम् कालम् प्रतीक्षस्व मम आगमन कान्क्षिणी॥

pūjyāḥ te mat kRte devi brāhmaṇāḥ caiva suvratāḥ |evam kālam pratīkṣasva mama āgamana kānkṣiṇī ||

प्राप्स्यसे परमम् कामम् मयि प्रत्यागते सति ।प्राप्स्यसे परमम् कामम् मयि प्रत्यागते सति॥

prāpsyase paramam kāmam mayi pratyāgate sati |prāpsyase paramam kāmam mayi pratyāgate sati ||

यदि धर्मभ्Rताम् श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ।एवम् उक्ता तु रामेण बाष्प पर्याकुल ईक्षणा॥

yadi dharmabhRtām śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam |evam uktā tu rāmeṇa bāṣpa paryākula īkṣaṇā ||

कौसल्या पुत्र शोक आर्ता रामम् वचनम् अब्रवीत् ।गमने सुकृताम् बुद्धिम् न ते शक्नोमि पुत्रक॥

kausalyā putra śoka ārtā rāmam vacanam abravīt |gamane sukṛtām buddhim na te śaknomi putraka ||

विनिवर्तयितुम् वीर नूनम् कालो दुरत्ययः ।गच्च पुत्र त्वम् एक अग्रः भद्रम् ते अस्तु सदा विभो॥

vinivartayitum vīra nūnam kālo duratyayaḥ |gacca putra tvam eka agraḥ bhadram te astu sadā vibho ||

पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा ।प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते॥

punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gataklamā |pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate ||

पितुरानृण्यताम् प्राप्तेत्वयि लप्स्ये परम् सुखम् ।कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि॥

piturānṛṇyatām prāptetvayi lapsye param sukham |kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi ||

यस्त्वा सम्चोदयति मे वच आच्चिद्य राघव ।गच्छेदानीम् महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः॥

yastvā samcodayati me vaca āccidya rāghava |gacchedānīm mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ ||

नन्दयिष्यसि माम् पुत्रः साम्ना वाक्येन चारुणा ।अपीदानीम् स कालः स्स्याद्वनात्प्रत्यागतम् पुनः॥

nandayiṣyasi mām putraḥ sāmnā vākyena cāruṇā |apīdānīm sa kālaḥ ssyādvanātpratyāgatam punaḥ ||

यत्त्वाम् पुत्रकः पश्येयम् जटावल्कधारिणम् ।तथा हि रामम् वन वास निश्चितम् ।ददर्श देवी परमेण चेतसा ।उवाच रामम् शुभ लक्षणम् वचो।बभूव च स्वस्त्ययन अभिकान्क्षिणी॥

yattvām putrakaḥ paśyeyam jaṭāvalkadhāriṇam |tathā hi rāmam vana vāsa niścitam |dadarśa devī parameṇa cetasā |uvāca rāmam śubha lakṣaṇam vaco |babhūva ca svastyayana abhikānkṣiṇī ||