Kanda.Sarga 2.36

ततः सुमन्त्रम् ऐक्ष्वाकः पीडितः अत्र प्रतिज्ञया ।सबाष्पम् अतिनिह्श्वस्य जगाद इदम् पुनः पुनः॥

tataḥ sumantram aikṣvākaḥ pīḍitaḥ atra pratijñayā |sabāṣpam atinihśvasya jagāda idam punaḥ punaḥ ||

सूत रत्न सुसम्पूर्णा चतुर् विध बला चमूः ।रागवस्य अनुयात्रा अर्थम् क्षिप्रम् प्रतिविधीयताम्॥

sūta ratna susampūrṇā catur vidha balā camūḥ |rāgavasya anuyātrā artham kṣipram pratividhīyatām ||

रूप आजीवा च शालिन्यो वणिजः च महा धनाः ।शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीम् सुप्रसारिताः॥

rūpa ājīvā ca śālinyo vaṇijaḥ ca mahā dhanāḥ |śobhayantu kumārasya vāhinīm suprasāritāḥ ||

ये च एनम् उपजीवन्ति रमते यैः च वीर्यतः ।तेषाम् बहु विधम् दत्त्वा तान् अपि अत्र नियोजय॥

ye ca enam upajīvanti ramate yaiḥ ca vīryataḥ |teṣām bahu vidham dattvā tān api atra niyojaya ||

आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च ।अनुगच्छन्तु काकुत्थ्सम् व्याधाश्चारण्यगोचराः॥

āyudhāni ca mukhyāni nāgarāḥ śakaṭāni ca |anugacchantu kākutthsam vyādhāścāraṇyagocarāḥ ||

निघ्नन् मृगान् कुन्जरामः च पिबमः च आरण्यकम् मधु ।नदीः च विविधाः पश्यन् न राज्यम् सम्स्मरिष्यति॥

nighnan mṛgān kunjarāmaḥ ca pibamaḥ ca āraṇyakam madhu |nadīḥ ca vividhāḥ paśyan na rājyam samsmariṣyati ||

धान्य कोशः च यः कश्चित् धन कोशः च मामकः ।तौ रामम् अनुगच्चेताम् वसन्तम् निर्जने वने॥

dhānya kośaḥ ca yaḥ kaścit dhana kośaḥ ca māmakaḥ |tau rāmam anugaccetām vasantam nirjane vane ||

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजमः च आप्त दक्षिणाः ।ऋषिभिः च समागम्य प्रवत्स्यति सुखम् वने॥

yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjamaḥ ca āpta dakṣiṇāḥ |ṛṣibhiḥ ca samāgamya pravatsyati sukham vane ||

भरतः च महा बाहुर् अयोध्याम् पालयिष्यति ।सर्व कामैः पुनः श्रीमान् रामः सम्साध्यताम् इति॥

bharataḥ ca mahā bāhur ayodhyām pālayiṣyati |sarva kāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ samsādhyatām iti ||

एवम् ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयम् आगतम् ।मुखम् च अपि अगमात् शेषम् स्वरः च अपि न्यरुध्यत॥

evam bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayam āgatam |mukham ca api agamāt śeṣam svaraḥ ca api nyarudhyata ||

सा विषण्णा च सम्त्रस्ता कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ।राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥

sā viṣaṇṇā ca samtrastā kaikeyī vākyam abravīt |rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt ||

राज्यम् गत जनम् साधो पीत मण्डाम् सुराम् इव ।निरास्वाद्यतमम् शून्यम् भरतः न अभिपत्स्यते॥

rājyam gata janam sādho pīta maṇḍām surām iva |nirāsvādyatamam śūnyam bharataḥ na abhipatsyate ||

कैकेय्याम् मुक्त लज्जायाम् वदन्त्याम् अतिदारुणम् ।राजा दशरथो वाक्यम् उवाच आयत लोचनाम्॥

kaikeyyām mukta lajjāyām vadantyām atidāruṇam |rājā daśaratho vākyam uvāca āyata locanām ||

वहन्तम् किम् तुदसि माम् नियुज्य धुरि मा आहिते ।अनार्ये कृत्यमार्ब्धम् किम् न पूर्वमुपारुधः॥

vahantam kim tudasi mām niyujya dhuri mā āhite |anārye kṛtyamārbdham kim na pūrvamupārudhaḥ ||

तस्यैतत्क्रोधसम्युक्तमुक्तम् श्रुत्वा वराङ्गना ।कैकेयी द्वि गुणम् क्रुद्धा राजानम् इदम् अब्रवीत्॥

tasyaitatkrodhasamyuktamuktam śrutvā varāṅganā |kaikeyī dvi guṇam kruddhā rājānam idam abravīt ||

तव एव वम्शे सगरः ज्येष्ठम् पुत्रम् उपारुधत् ।असमन्जैति ख्यातम् तथा अयम् गन्तुम् अर्हति॥

tava eva vamśe sagaraḥ jyeṣṭham putram upārudhat |asamanjaiti khyātam tathā ayam gantum arhati ||

एवम् उक्तः धिग् इति एव राजा दशरथो अब्रवीत् ।व्रीडितः च जनः सर्वः सा च तन् न अवबुध्यत॥

evam uktaḥ dhig iti eva rājā daśaratho abravīt |vrīḍitaḥ ca janaḥ sarvaḥ sā ca tan na avabudhyata ||

तत्र वृद्धो महा मात्रः सिद्ध अर्थो नाम नामतः ।शुचिर् बहु मतः राज्ञः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्॥

tatra vṛddho mahā mātraḥ siddha artho nāma nāmataḥ |śucir bahu mataḥ rājñaḥ kaikeyīm idam abravīt ||

असमन्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् ।सरय्वाः प्रक्षिपन्न् अप्सु रमते तेन दुर्मतिः॥

asamanjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān |sarayvāḥ prakṣipann apsu ramate tena durmatiḥ ||

तम् दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानम् अब्रुवन् ।असमन्जम् वृषीण्व एकम् अस्मान् वा राष्ट्र वर्धन॥

tam dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānam abruvan |asamanjam vṛṣīṇva ekam asmān vā rāṣṭra vardhana ||

तान् उवाच ततः राजा किम् निमित्तम् इदम् भयम् ।ताः च अपि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यम् प्रकृतयो अब्रुवन्॥

tān uvāca tataḥ rājā kim nimittam idam bhayam |tāḥ ca api rājñā sampṛṣṭā vākyam prakṛtayo abruvan ||

क्रीडितः तु एष नः पुत्रान् बालान् उद्भ्रान्त चेतनः ।सरय्वाम् प्रक्षिपन् मौर्ख्यात् अतुलाम् प्रीतिम् अश्नुते॥

krīḍitaḥ tu eṣa naḥ putrān bālān udbhrānta cetanaḥ |sarayvām prakṣipan maurkhyāt atulām prītim aśnute ||

स तासाम् वचनम् श्रुत्वा प्रकृतीनाम् नर अधिप ।तम् तत्याज अहितम् पुत्रम् तासाम् प्रिय चिकीर्षया॥

sa tāsām vacanam śrutvā prakṛtīnām nara adhipa |tam tatyāja ahitam putram tāsām priya cikīrṣayā ||

तम् यानम् श्रीघ्रमारोप्य सभार्यम् सपरिच्छदम् ।यावज्जीवम् विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात् पिता॥

tam yānam śrīghramāropya sabhāryam saparicchadam |yāvajjīvam vivāsyo'yamiti svānanvaśāt pitā ||

स फालपिटकम् गृह्य गिरिदुर्गान्यलोडयत् ।दिशः सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत्॥

sa phālapiṭakam gṛhya giridurgānyaloḍayat |diśaḥ sarvāstvanucaran sa yathā pāpakarmakṛt ||

इति एवम् अत्यजद् राजा सगरः वै सुधार्मिकः ।रामः किम् अकरोत् पापम् येन एवम् उपरुध्यते॥

iti evam atyajad rājā sagaraḥ vai sudhārmikaḥ |rāmaḥ kim akarot pāpam yena evam uparudhyate ||

न हि कम्चन पश्यामो राघवस्यागुणम् वयम् ।दुर्लभो यस्य निरयः श्शाङ्कस्येव कल्मषम्॥

na hi kamcana paśyāmo rāghavasyāguṇam vayam |durlabho yasya nirayaḥ śśāṅkasyeva kalmaṣam ||

अथवा देवि दोषम् त्वं कंचित्पश्यसि राघवे ।तमद्य ब्रूहि तत्वैन तदा रोमो विवास्यताम्॥

athavā devi doṣam tvaṃ kaṃcitpaśyasi rāghave |tamadya brūhi tatvaina tadā romo vivāsyatām ||

अदुष्टस्य हि सम्त्यागः सत्पथे निरतस्य च ।निर्दहे दपि शक्रस्य द्युतिम् धर्मनिरोधनात्॥

aduṣṭasya hi samtyāgaḥ satpathe niratasya ca |nirdahe dapi śakrasya dyutim dharmanirodhanāt ||

तदलम् देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।लोकतोऽप् हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने॥

tadalam devi rāmasya śriyā vihatayā tvayā |lokato'p hi te rakṣyaḥ parivādaḥ śubhānane ||

श्रुत्वा तु सिद्ध अर्थ वचो राजा श्रान्ततर स्वनः ।शोक उपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्॥

śrutvā tu siddha artha vaco rājā śrāntatara svanaḥ |śoka upahatayā vācā kaikeyīm idam abravīt ||

एतद्वचो नेच्छ्सि पापवृत्ते ।हितम् न जानासि ममात्मनो वा ।आस्थाय मार्गम् कृपणम् कुचेष्टा ।चेष्टा हि ते साधुपदादपेता॥

etadvaco necchsi pāpavṛtte |hitam na jānāsi mamātmano vā |āsthāya mārgam kṛpaṇam kuceṣṭā |ceṣṭā hi te sādhupadādapetā ||

अनुव्रजिष्याम्य् अहम् अद्य रामम् ।राज्यम् परित्यज्य सुखम् धनम् च ।सह एव राज्ञा भरतेन च त्वम् ।यथा सुखम् भुन्क्ष्व चिराय राज्यम्॥

anuvrajiṣyāmy aham adya rāmam |rājyam parityajya sukham dhanam ca |saha eva rājñā bharatena ca tvam |yathā sukham bhunkṣva cirāya rājyam ||