Kanda.Sarga 2.37

महा मात्र वचः श्रुत्वा रामः दशरथम् तदा ।अन्वभाषत वाक्यम् तु विनयज्ञो विनीतवत्॥

mahā mātra vacaḥ śrutvā rāmaḥ daśaratham tadā |anvabhāṣata vākyam tu vinayajño vinītavat ||

त्यक्त भोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः ।किम् कार्यम् अनुयात्रेण त्यक्त सन्गस्य सर्वतः॥

tyakta bhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ |kim kāryam anuyātreṇa tyakta sangasya sarvataḥ ||

यो हि दत्त्वा द्विप श्रेष्ठम् कक्ष्यायाम् कुरुते मनः ।रज्जु स्नेहेन किम् तस्य त्यजतः कुन्जर उत्तमम्॥

yo hi dattvā dvipa śreṣṭham kakṣyāyām kurute manaḥ |rajju snehena kim tasya tyajataḥ kunjara uttamam ||

तथा मम सताम् श्रेष्ठ किम् ध्वजिन्या जगत् पते ।सर्वाणि एव अनुजानामि चीराणि एव आनयन्तु मे॥

tathā mama satām śreṣṭha kim dhvajinyā jagat pate |sarvāṇi eva anujānāmi cīrāṇi eva ānayantu me ||

खनित्र पिटके च उभे मम आनयत गच्चतः ।चतुर् दश वने वासम् वर्षाणि वसतः मम॥

khanitra piṭake ca ubhe mama ānayata gaccataḥ |catur daśa vane vāsam varṣāṇi vasataḥ mama ||

अथ चीराणि कैकेयी स्वयम् आहृत्य राघवम् ।उवाच परिधत्स्व इति जन ओघे निरपत्रपा॥

atha cīrāṇi kaikeyī svayam āhṛtya rāghavam |uvāca paridhatsva iti jana oghe nirapatrapā ||

स चीरे पुरुष व्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते ।सूक्ष्म वस्त्रम् अवक्षिप्य मुनि वस्त्राणि अवस्त ह॥

sa cīre puruṣa vyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te |sūkṣma vastram avakṣipya muni vastrāṇi avasta ha ||

लक्ष्मणः च अपि तत्र एव विहाय वसने शुभे ।तापसाच् चादने चैव जग्राह पितुर् अग्रतः॥

lakṣmaṇaḥ ca api tatra eva vihāya vasane śubhe |tāpasāc cādane caiva jagrāha pitur agrataḥ ||

अथ आत्म परिधान अर्थम् सीता कौशेय वासिनी ।समीक्ष्य चीरम् सम्त्रस्ता पृषती वागुराम् इव॥

atha ātma paridhāna artham sītā kauśeya vāsinī |samīkṣya cīram samtrastā pṛṣatī vāgurām iva ||

सा व्यपत्रपमाणा इव प्रतिगृह्य च दुर्मनाः ।गन्धर्व राज प्रतिमम् भर्तारम् इदम् अब्रवीत्॥

sā vyapatrapamāṇā iva pratigṛhya ca durmanāḥ |gandharva rāja pratimam bhartāram idam abravīt ||

अश्रुसंपूर्ण्नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।गन्धर्वराजप्रतिमम् भर्तारमिदमब्रवीत्॥

aśrusaṃpūrṇnetrā ca dharmajñā dharmadarśinī |gandharvarājapratimam bhartāramidamabravīt ||

कथम् नु चीरम् बध्नन्ति मुनयो वन वासिनः ।इति ह्यकुशला सीता सामुमोह मुहुर्मुहुः॥

katham nu cīram badhnanti munayo vana vāsinaḥ |iti hyakuśalā sītā sāmumoha muhurmuhuḥ ||

कृत्वा कण्ठे च सा चीरम् एकम् आदाय पाणिना ।तस्थौ हि अकुषला तत्र व्रीडिता जनक आत्मज॥

kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīram ekam ādāya pāṇinā |tasthau hi akuṣalā tatra vrīḍitā janaka ātmaja ||

तस्याः तत् क्षिप्रम् आगम्य रामः धर्मभृताम् वरः ।चीरम् बबन्ध सीतायाः कौशेयस्य उपरि स्वयम्॥

tasyāḥ tat kṣipram āgamya rāmaḥ dharmabhṛtām varaḥ |cīram babandha sītāyāḥ kauśeyasya upari svayam ||

रामम् प्रेक्ष्य तु सीतायाः बध्नन्तम् चीरमुत्तमम् ।अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम्॥

rāmam prekṣya tu sītāyāḥ badhnantam cīramuttamam |antaḥpuragatā nāryo mumucurvāri netrajam ||

उचुश्च परमायस्ता रामम् ज्वलिततेजसम् ।वत्स नैवम् नियुक्तेयम् वनवासे मनस्विनी॥

ucuśca paramāyastā rāmam jvalitatejasam |vatsa naivam niyukteyam vanavāse manasvinī ||

पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनम् वनम् ।तावद्दर्शनमस्या नः सफलम् भवतु प्रभो॥

piturvākyānurodhena gatasya vijanam vanam |tāvaddarśanamasyā naḥ saphalam bhavatu prabho ||

लक्ष्मणेन सहायेन वनम् गच्छस्व पुत्रक ।नेयमर्हति कल्याणी वस्तुम् तापसवद्वने॥

lakṣmaṇena sahāyena vanam gacchasva putraka |neyamarhati kalyāṇī vastum tāpasavadvane ||

कुरु नो याचनाम् पुत्र! सीता तिष्ठतु भामिनी ।धर्मनित्यः स्वयम् स्थातुम् न हीदानीम् त्वमिच्छसि॥

kuru no yācanām putra! sītā tiṣṭhatu bhāminī |dharmanityaḥ svayam sthātum na hīdānīm tvamicchasi ||

तासामेवम्विधा वाचः शृण्वन् दशरथात्मजः ।बबन्धैव तदा चीरम् सीतया तुल्यशीलया॥

tāsāmevamvidhā vācaḥ śṛṇvan daśarathātmajaḥ |babandhaiva tadā cīram sītayā tulyaśīlayā ||

चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः ।निवार्य सीताम् कैकेयीम् वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्॥

cīre gṛhīte tu tayā samīkṣya nṛpaterguruḥ |nivārya sītām kaikeyīm vasiṣṭho vākyamabravīt ||

अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपाम्सनि ।वञ्यित्वा च राजानम् न प्रमाणेऽवतिष्ठसे॥

atipravṛtte durmedhe kaikeyi kulapāmsani |vañyitvā ca rājānam na pramāṇe'vatiṣṭhase ||

न गन्तव्यम् वनम् देव्या सीतया शीलवर्जिते ।अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्॥

na gantavyam vanam devyā sītayā śīlavarjite |anuṣṭhāsyati rāmasya sītā prakṛtamāsanam ||

आत्मा हि दाराः सर्वेषाम् दारसम्ग्रहवर्तिनाम् ।आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्॥

ātmā hi dārāḥ sarveṣām dārasamgrahavartinām |ātmeyamiti rāmasya pālayiṣyati medinīm ||

अथ यास्यति वैदेही वनम् रामेण सम्गता ।वयमप्यनुयास्यामः पुरम् चेदम् गमिष्यति॥

atha yāsyati vaidehī vanam rāmeṇa samgatā |vayamapyanuyāsyāmaḥ puram cedam gamiṣyati ||

अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः ।सहोपजीव्यम् राष्ट्रम् च पुरम् च सपरिच्छदम्॥

antapālāśca yāsyanti sadāro yatra rāghavaḥ |sahopajīvyam rāṣṭram ca puram ca saparicchadam ||

भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः ।वने वसन्तम् काकुत्थ्समनुवत्स्यति पूर्वजम्॥

bharataśca saśatrughnaścīravāsā vanecaraḥ |vane vasantam kākutthsamanuvatsyati pūrvajam ||

ततह् शून्याम् गतजनाम् वसुधाम् पादपैः सह ।त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता॥

tatah śūnyām gatajanām vasudhām pādapaiḥ saha |tvamekā śādhi durvṛttā prajānāmahite sthitā ||

न हि तद्भविता राष्ट्रम् यत्र रामो न भूपतिः ।तद्वनम् भविता राष्ट्रम् यत्र रामो निवत्स्यति॥

na hi tadbhavitā rāṣṭram yatra rāmo na bhūpatiḥ |tadvanam bhavitā rāṣṭram yatra rāmo nivatsyati ||

न ह्यदत्ताम् महीम् पित्रा भरतः शास्तुमर्हति ।त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुम् यदि जातो महीपतेः॥

na hyadattām mahīm pitrā bharataḥ śāstumarhati |tvayi vā putravadvastum yadi jāto mahīpateḥ ||

यद्यपि त्वम् क्षितितलाद्गगनम् चोत्पतिष्यसि ।पितुर्व्म्शचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति॥

yadyapi tvam kṣititalādgaganam cotpatiṣyasi |piturvmśacaritrajñaḥ so'nyathā na kariṣyati ||

तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम् ।लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्रतः॥

tattvayā putragardhinyā putrasya kṛtamapriyam |loke hi sa na vidyeta yo na rāmamanuvrataḥ ||

द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयि पशुव्याLअमृगद्विजान् ।गच्छतः सह रामेण पादपाम्श्च तदुन्मुखान्॥

drakṣyasyadyaiva kaikeyi paśuvyāLamṛgadvijān |gacchataḥ saha rāmeṇa pādapāmśca tadunmukhān ||

अथोत्तमान्याभरणानि देवि ।देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम् ।न चीरमस्याः प्रविधीयतेति ।न्यवारयत् तद्वसनम् वसिष्ठः॥

athottamānyābharaṇāni devi |dehi snuṣāyai vyapanīya cīram |na cīramasyāḥ pravidhīyateti |nyavārayat tadvasanam vasiṣṭhaḥ ||

एकस्य रामस्य वने निवास ।स्त्वया वृतह् केकयराजपुत्रि ।विभूषितेयम् प्रतिकर्मनित्या ।वसत्वरण्ये सह राघवेण॥

ekasya rāmasya vane nivāsa |stvayā vṛtah kekayarājaputri |vibhūṣiteyam pratikarmanityā |vasatvaraṇye saha rāghaveṇa ||

यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च ।सुसम्वृता गच्छतु राजपुत्री ।वस्रैश्च सर्वैः सहितैर्विधानै ।र्नेयम् वृता ते वरसम्प्रदाने॥

yānaiśca mukhyaiḥ paricārakaiśca |susamvṛtā gacchatu rājaputrī |vasraiśca sarvaiḥ sahitairvidhānai |rneyam vṛtā te varasampradāne ||

तस्मिम्स्तथा जल्पति विप्रमुख्ये ।गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे ।नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा ।प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा॥

tasmimstathā jalpati vipramukhye |gurau nṛpasyāpratimaprabhāve |naiva sma sītā vinivṛttabhāvā |priyasya bhartuḥ pratikārakāmā ||