Kanda.Sarga 2.39

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनि वेष धरम् च तम् ।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगत चेतनः॥

rāmasya tu vacaḥ śrutvā muni veṣa dharam ca tam |samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigata cetanaḥ ||

न एनम् दुह्खेन सम्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।न च एनम् अभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः॥

na enam duhkhena samtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam |na ca enam abhisamprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ ||

स मुहूर्तम् इव असम्ज्ञो दुह्खितः च मही पतिः ।विललाप महा बाहू रामम् एव अनुचिन्तयन्॥

sa muhūrtam iva asamjño duhkhitaḥ ca mahī patiḥ |vilalāpa mahā bāhū rāmam eva anucintayan ||

मन्ये खलु मया पूर्वम् विवत्सा बहवः कृताः ।प्राणिनो हिम्सिता वा अपि तस्मात् इदम् उपस्थितम्॥

manye khalu mayā pūrvam vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ |prāṇino himsitā vā api tasmāt idam upasthitam ||

न तु एव अनागते काले देहाच् च्यवति जीवितम् ।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर् मम न विद्यते॥

na tu eva anāgate kāle dehāc cyavati jīvitam |kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate ||

मो अहम् पावक सम्काशम् पश्यामि पुरतः स्थितम् ।विहाय वसने सूक्ष्मे तापस आच्चादम् आत्मजम्॥

mo aham pāvaka samkāśam paśyāmi purataḥ sthitam |vihāya vasane sūkṣme tāpasa āccādam ātmajam ||

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते अयम् क्लिश्यते जनः ।स्व अर्थे प्रयतमानायाः सम्श्रित्य निकृतिम् त्विमाम्॥

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte ayam kliśyate janaḥ |sva arthe prayatamānāyāḥ samśritya nikṛtim tvimām ||

एवम् उक्त्वा तु वचनम् बाष्पेण पिहित ईक्ष्णह ।राम इति सकृद् एव उक्त्वा व्याहर्तुम् न शशाक ह॥

evam uktvā tu vacanam bāṣpeṇa pihita īkṣṇaha |rāma iti sakṛd eva uktvā vyāhartum na śaśāka ha ||

सम्ज्ञाम् तु प्रतिलभ्य एव मुहूर्तात् स मही पतिः ।नेत्राभ्याम् अश्रु पूर्णाभ्याम् सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत्॥

samjñām tu pratilabhya eva muhūrtāt sa mahī patiḥ |netrābhyām aśru pūrṇābhyām sumantram idam abravīt ||

औपवाह्यम् रथम् युक्त्वा त्वम् आयाहि हय उत्तमैः ।प्रापय एनम् महा भागम् इतः जन पदात् परम्॥

aupavāhyam ratham yuktvā tvam āyāhi haya uttamaiḥ |prāpaya enam mahā bhāgam itaḥ jana padāt param ||

एवम् मन्ये गुणवताम् गुणानाम् फलम् उच्यते ।पित्रा मात्रा च यत् साधुर् वीरः निर्वास्यते वनम्॥

evam manye guṇavatām guṇānām phalam ucyate |pitrā mātrā ca yat sādhur vīraḥ nirvāsyate vanam ||

राज्ञो वचनम् आज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्र विक्रमः ।योजयित्वा आययौ तत्र रथम् अश्वैः अलम्कृतम्॥

rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghra vikramaḥ |yojayitvā āyayau tatra ratham aśvaiḥ alamkṛtam ||

तम् रथम् राज पुत्राय सूतः कनक भूषितम् ।आचचक्षे अन्जलिम् कृत्वा युक्तम् परम वाजिभिः॥

tam ratham rāja putrāya sūtaḥ kanaka bhūṣitam |ācacakṣe anjalim kṛtvā yuktam parama vājibhiḥ ||

राजा सत्वरम् आहूय व्यापृतम् वित्त सम्चये ।उवाच देश कालज्ञो निश्चितम् सर्वतः शुचि॥

rājā satvaram āhūya vyāpṛtam vitta samcaye |uvāca deśa kālajño niścitam sarvataḥ śuci ||

वासाम्सि च महा अर्हाणि भूषणानि वराणि च ।वर्षाणि एतानि सम्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रम् आनय॥

vāsāmsi ca mahā arhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |varṣāṇi etāni samkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya ||

नर इन्द्रेण एवम् उक्तः तु गत्वा कोश गृहम् ततः ।प्रायच्चत् सर्वम् आहृत्य सीतायै क्षिप्रम् एव तत्॥

nara indreṇa evam uktaḥ tu gatvā kośa gṛham tataḥ |prāyaccat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat ||

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।भूषयाम् आस गात्राणि तैः विचित्रैः विभूषणैः॥

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam |bhūṣayām āsa gātrāṇi taiḥ vicitraiḥ vibhūṣaṇaiḥ ||

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता ।उद्यतः अम्शुमतः काले खम् प्रभा इव विवस्वतः॥

vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā |udyataḥ amśumataḥ kāle kham prabhā iva vivasvataḥ ||

ताम् भुजाभ्याम् परिष्वज्य श्वश्रूर् वचनम् अब्रवीत् ।अनाचरन्तीम् कृपणम् मूध्नि उपाघ्राय मैथिलीम्॥

tām bhujābhyām pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt |anācarantīm kṛpaṇam mūdhni upāghrāya maithilīm ||

असत्यः सर्व लोके अस्मिन् सततम् सत्कृताः प्रियैः ।भर्तारम् न अनुमन्यन्ते विनिपात गतम् स्त्रियः॥

asatyaḥ sarva loke asmin satatam satkṛtāḥ priyaiḥ |bhartāram na anumanyante vinipāta gatam striyaḥ ||

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् ।अल्पामप्यापदम् प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि॥

eṣa svabhāvo nārīṇāmanubhūya purā sukham |alpāmapyāpadam prāpya duṣyanti prajahatyapi ||

असत्यशीला विकृता दुर्र्गाह्याहृदयास्तथा ।युवत्यः पापसम्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः॥

asatyaśīlā vikṛtā durrgāhyāhṛdayāstathā |yuvatyaḥ pāpasamkalpāḥ kṣaṇamātrādvirāgiṇaḥ ||

न कुलम् न कृतम् विद्या न दत्तम् नापि सम्ग्रहः ।स्त्रीणाम् गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः॥

na kulam na kṛtam vidyā na dattam nāpi samgrahaḥ |strīṇām gṛhṇāti hṛdayamanityahṛdayā hi tāḥ ||

साध्वीनाम् हि स्थितानाम् तु शीले सत्ये श्रुते शमे ।स्त्रीणाम् पवित्रम् परमम् पतिरेको विशिष्यते॥

sādhvīnām hi sthitānām tu śīle satye śrute śame |strīṇām pavitram paramam patireko viśiṣyate ||

स त्वया न अवमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितः मम ।तव दैवतम् अस्तु एष निर्धनः सधनो अपि वा॥

sa tvayā na avamantavyaḥ putraḥ pravrājitaḥ mama |tava daivatam astu eṣa nirdhanaḥ sadhano api vā ||

विज्ञाय वचनम् सीता तस्या धर्म अर्थ सम्हितम् ।कृत अन्जलिर् उवाच इदम् श्वश्रूम् अभिमुखे स्थिता॥

vijñāya vacanam sītā tasyā dharma artha samhitam |kṛta anjalir uvāca idam śvaśrūm abhimukhe sthitā ||

करिष्ये सर्वम् एव अहम् आर्या यद् अनुशास्ति माम् ।अभिज्ञा अस्मि यथा भर्तुर् वर्तितव्यम् श्रुतम् च मे॥

kariṣye sarvam eva aham āryā yad anuśāsti mām |abhijñā asmi yathā bhartur vartitavyam śrutam ca me ||

न माम् असज् जनेन आर्या समानयितुम् अर्हति ।धर्मात् विचलितुम् न अहम् अलम् चन्द्रात् इव प्रभा॥

na mām asaj janena āryā samānayitum arhati |dharmāt vicalitum na aham alam candrāt iva prabhā ||

न अतन्त्री वाद्यते वीणा न अचक्रः वर्तते रथः ।न अपतिः सुखम् एधते या स्यात् अपि शत आत्मजा॥

na atantrī vādyate vīṇā na acakraḥ vartate rathaḥ |na apatiḥ sukham edhate yā syāt api śata ātmajā ||

मितम् ददाति हि पिता मितम् माता मितम् सुतः ।अमितस्य हि दातारम् भर्तारम् का न पूजयेत्॥

mitam dadāti hi pitā mitam mātā mitam sutaḥ |amitasya hi dātāram bhartāram kā na pūjayet ||

सा अहम् एवम् गता श्रेष्ठा श्रुत धर्म पर अवरा ।आर्ये किम् अवमन्येयम् स्त्रीणाम् भर्ता हि दैवतम्॥

sā aham evam gatā śreṣṭhā śruta dharma para avarā |ārye kim avamanyeyam strīṇām bhartā hi daivatam ||

सीताया वचनम् श्रुत्वा कौसल्या हृदयम् गमम् ।शुद्ध सत्त्वा मुमोच अश्रु सहसा दुह्ख हर्षजम्॥

sītāyā vacanam śrutvā kausalyā hṛdayam gamam |śuddha sattvā mumoca aśru sahasā duhkha harṣajam ||

ताम् प्रान्जलिर् अभिक्रम्य मातृ मध्ये अतिसत्कृताम् ।रामः परम धर्मज्ञो मातरम् वाक्यम् अब्रवीत्॥

tām prānjalir abhikramya mātṛ madhye atisatkṛtām |rāmaḥ parama dharmajño mātaram vākyam abravīt ||

अम्ब मा दुह्खिता भूस् त्वम् पश्य त्वम् पितरम् मम ।क्षयो हि वन वासस्य क्षिप्रम् एव भविष्यति॥

amba mā duhkhitā bhūs tvam paśya tvam pitaram mama |kṣayo hi vana vāsasya kṣipram eva bhaviṣyati ||

सुप्तायाः ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पन्च च ।सा समग्रम् इह प्राप्तम् माम् द्रक्ष्यसि सुहृद् वृतम्॥

suptāyāḥ te gamiṣyanti nava varṣāṇi panca ca |sā samagram iha prāptam mām drakṣyasi suhṛd vṛtam ||

एतावद् अभिनीत अर्थम् उक्त्वा स जननीम् वचः ।त्रयः शत शत अर्धा हि ददर्श अवेक्ष्य मातरः॥

etāvad abhinīta artham uktvā sa jananīm vacaḥ |trayaḥ śata śata ardhā hi dadarśa avekṣya mātaraḥ ||

ताः च अपि स तथैव आर्ता मातृऋर् दशरथ आत्मजः ।धर्म युक्तम् इदम् वाक्यम् निजगाद कृत अन्जलिः॥

tāḥ ca api sa tathaiva ārtā mātṛṛr daśaratha ātmajaḥ |dharma yuktam idam vākyam nijagāda kṛta anjaliḥ ||

सम्वासात् परुषम् किम्चित् अज्ञानात् वा अपि यत् कृतम् ।तन् मे समनुजानीत सर्वाः च आमन्त्रयामि वः॥

samvāsāt paruṣam kimcit ajñānāt vā api yat kṛtam |tan me samanujānīta sarvāḥ ca āmantrayāmi vaḥ ||

वचनम् राघवस्यैतद्धर्मयुक्तम् समाहितम् ।शुश्रुवु स्ताः स्त्रियम् सर्वाः शोकोपहतचेतसः॥

vacanam rāghavasyaitaddharmayuktam samāhitam |śuśruvu stāḥ striyam sarvāḥ śokopahatacetasaḥ ||

जज्ञे अथ तासाम् सम्नादः क्रौन्चीनाम् इव निह्स्वनः ।मानव इन्द्रस्य भार्याणाम् एवम् वदति राघवे॥

jajñe atha tāsām samnādaḥ krauncīnām iva nihsvanaḥ |mānava indrasya bhāryāṇām evam vadati rāghave ||

मुरज पणव मेघ घोषव ।द्दशरथ वेश्म बभूव यत् पुरा ।विलपित परिदेवन आकुलम् ।व्यसन गतम् तत् अभूत् सुदुह्खितम्॥

muraja paṇava megha ghoṣava |ddaśaratha veśma babhūva yat purā |vilapita paridevana ākulam |vyasana gatam tat abhūt suduhkhitam ||