Kanda.Sarga 2.40

अथ रामः च सीता च लक्ष्मणः च कृत अन्जलिः ।उपसम्गृह्य राजानम् चक्रुर् दीनाः प्रदक्षिणम्॥

atha rāmaḥ ca sītā ca lakṣmaṇaḥ ca kṛta anjaliḥ |upasamgṛhya rājānam cakrur dīnāḥ pradakṣiṇam ||

तम् च अपि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह ।राघवः शोक सम्मूढो जननीम् अभ्यवादयत्॥

tam ca api samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha |rāghavaḥ śoka sammūḍho jananīm abhyavādayat ||

अन्वक्षम् लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्याम् अभ्यवादयत् ।अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः॥

anvakṣam lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyām abhyavādayat |atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ ||

तम् वन्दमानम् रुदती माता सौमित्रिम् अब्रवीत् ।हित कामा महा बाहुम् मूर्ध्नि उपाघ्राय लक्ष्मणम्॥

tam vandamānam rudatī mātā saumitrim abravīt |hita kāmā mahā bāhum mūrdhni upāghrāya lakṣmaṇam ||

सृष्टः त्वम् वन वासाय स्वनुरक्तः सुहृज् जने ।रामे प्रमादम् मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्चति॥

sṛṣṭaḥ tvam vana vāsāya svanuraktaḥ suhṛj jane |rāme pramādam mā kārṣīḥ putra bhrātari gaccati ||

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिर् एष तव अनघ ।एष लोके सताम् धर्मः यज् ज्येष्ठ वशगो भवेत्॥

vyasanī vā samṛddho vā gatir eṣa tava anagha |eṣa loke satām dharmaḥ yaj jyeṣṭha vaśago bhavet ||

इदम् हि वृत्तम् उचितम् कुलस्य अस्य सनातनम् ।दानम् दीक्षा च यज्ञेषु तनु त्यागो मृधेषु च॥

idam hi vṛttam ucitam kulasya asya sanātanam |dānam dīkṣā ca yajñeṣu tanu tyāgo mṛdheṣu ca ||

लक्स्मणम् त्वेवम्क्त्वा सा सम्सिद्धम् प्रियराघवम् ।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्॥

laksmaṇam tvevamktvā sā samsiddham priyarāghavam |sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam ||

रामम् दशरथम् विद्धि माम् विद्धि जनक आत्मजाम् ।अयोध्याम् अटवीम् विद्धि गच्च तात यथा सुखम्॥

rāmam daśaratham viddhi mām viddhi janaka ātmajām |ayodhyām aṭavīm viddhi gacca tāta yathā sukham ||

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थम् प्रान्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ।विनीतः विनयज्ञः च मातलिर् वासवम् यथा॥

tataḥ sumantraḥ kākutstham prānjalir vākyam abravīt |vinītaḥ vinayajñaḥ ca mātalir vāsavam yathā ||

रथम् आरोह भद्रम् ते राज पुत्र महा यशः ।क्षिप्रम् त्वाम् प्रापयिष्यामि यत्र माम् राम वक्ष्यसि॥

ratham āroha bhadram te rāja putra mahā yaśaḥ |kṣipram tvām prāpayiṣyāmi yatra mām rāma vakṣyasi ||

चतुर् दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।तानि उपक्रमितव्यानि यानि देव्या असि चोदितः॥

catur daśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |tāni upakramitavyāni yāni devyā asi coditaḥ ||

तम् रथम् सूर्य सम्काशम् सीता हृष्टेन चेतसा ।आरुरोह वर आरोहा कृत्वा अलम्कारम् आत्मनः॥

tam ratham sūrya samkāśam sītā hṛṣṭena cetasā |āruroha vara ārohā kṛtvā alamkāram ātmanaḥ ||

तथैव आयुध जातानि भ्रातृभ्याम् कवचानि च ।रथ उपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनम् च तत्॥

tathaiva āyudha jātāni bhrātṛbhyām kavacāni ca |ratha upasthe pratinyasya sacarma kaṭhinam ca tat ||

वनवासम् हि सम्ख्यय वासाम्स्याभरणानि च ।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ॥

vanavāsam hi samkhyaya vāsāmsyābharaṇāni ca |bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau ||

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्याम् कवचानि च ।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनम् च तत्॥

tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyām kavacāni ca |rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinam ca tat ||

सीता तृतीयान् आरूढान् दृष्ट्वा धृष्टम् अचोदयत् ।सुमन्त्रः सम्मतान् अश्वान् वायु वेग समान् जवे॥

sītā tṛtīyān ārūḍhān dṛṣṭvā dhṛṣṭam acodayat |sumantraḥ sammatān aśvān vāyu vega samān jave ||

प्रयाते तु महा अरण्यम् चिर रात्राय राघवे ।बभूव नगरे मूर्च्चा बल मूर्च्चा जनस्य च॥

prayāte tu mahā araṇyam cira rātrāya rāghave |babhūva nagare mūrccā bala mūrccā janasya ca ||

तत् समाकुल सम्भ्रान्तम् मत्त सम्कुपित द्विपम् ।हय शिन्जित निर्घोषम् पुरम् आसीन् महा स्वनम्॥

tat samākula sambhrāntam matta samkupita dvipam |haya śinjita nirghoṣam puram āsīn mahā svanam ||

ततः सबाल वृद्धा सा पुरी परम पीडिता ।रामम् एव अभिदुद्राव घर्म आर्तः सलिलम् यथा॥

tataḥ sabāla vṛddhā sā purī parama pīḍitā |rāmam eva abhidudrāva gharma ārtaḥ salilam yathā ||

पार्श्वतः पृष्ठतः च अपि लम्बमानाः तत् उन्मुखाः ।बाष्प पूर्ण मुखाः सर्वे तम् ऊचुर् भृश दुह्खिताः॥

pārśvataḥ pṛṣṭhataḥ ca api lambamānāḥ tat unmukhāḥ |bāṣpa pūrṇa mukhāḥ sarve tam ūcur bhṛśa duhkhitāḥ ||

सम्यच्च वाजिनाम् रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः ।मुखम् द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शम् नो भविष्यति॥

samyacca vājinām raśmīn sūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ |mukham drakṣyāmi rāmasya durdarśam no bhaviṣyati ||

आयसम् हृदयम् नूनम् राम मातुर् असम्शयम् ।यद् देव गर्भ प्रतिमे वनम् याति न भिद्यते॥

āyasam hṛdayam nūnam rāma mātur asamśayam |yad deva garbha pratime vanam yāti na bhidyate ||

कृत कृत्या हि वैदेही चाया इव अनुगता पतिम् ।न जहाति रता धर्मे मेरुम् अर्क प्रभा यथा॥

kṛta kṛtyā hi vaidehī cāyā iva anugatā patim |na jahāti ratā dharme merum arka prabhā yathā ||

अहो लक्ष्मण सिद्ध अर्थः सतताम् प्रिय वादिनम् ।भ्रातरम् देव सम्काशम् यः त्वम् परिचरिष्यसि॥

aho lakṣmaṇa siddha arthaḥ satatām priya vādinam |bhrātaram deva samkāśam yaḥ tvam paricariṣyasi ||

महति एषा हि ते सिद्धिर् एष च अभ्युदयो महान् ।एष स्वर्गस्य मार्गः च यद् एनम् अनुगच्चसि॥

mahati eṣā hi te siddhir eṣa ca abhyudayo mahān |eṣa svargasya mārgaḥ ca yad enam anugaccasi ||

एवम् वदन्तः ते सोढुम् न शेकुर् बाष्पम् आगतम् ।अथ राजा वृतः स्त्रीभिर् दीनाभिर् दीन चेतनः॥

evam vadantaḥ te soḍhum na śekur bāṣpam āgatam |atha rājā vṛtaḥ strībhir dīnābhir dīna cetanaḥ ||

अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।निर्जगाम प्रियम् पुत्रम् द्रक्ष्यामि इति ब्रुवन् गृहात्॥

atha rājā vṛtaḥ strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |nirjagāma priyam putram drakṣyāmi iti bruvan gṛhāt ||

शुश्रुवे च अग्रतः स्त्रीनाम् रुदन्तीनाम् महा स्वनः ।यथा नादः करेणूनाम् बद्धे महति कुन्जरे॥

śuśruve ca agrataḥ strīnām rudantīnām mahā svanaḥ |yathā nādaḥ kareṇūnām baddhe mahati kunjare ||

पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नः तदा बभौ ।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेण उपप्लुतः यथा॥

pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmān sannaḥ tadā babhau |paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇa upaplutaḥ yathā ||

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।सूतम् सम्चोदयामास त्वरितम् वाह्यतामिति॥

sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |sūtam samcodayāmāsa tvaritam vāhyatāmiti ||

रामो याहीति सूतम् तम् तिष्ठेति स जनस्तदा ।उभयम् नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः॥

rāmo yāhīti sūtam tam tiṣṭheti sa janastadā |ubhayam nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ ||

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः ।पतितैरभ्यवहितम् प्रशशाम महीरजः॥

nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |patitairabhyavahitam praśaśāma mahīrajaḥ ||

रुदिताश्रुपरिद्यूनम् हाहाकृतमचेतनम् ।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरम् परमपीडितम्॥

ruditāśruparidyūnam hāhākṛtamacetanam |prayāṇe rāghavasyāsītpuram paramapīḍitam ||

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् ।मीनसम्क्षोभचलितैः सलिलम् पङ्कजैरिव॥

susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |mīnasamkṣobhacalitaiḥ salilam paṅkajairiva ||

दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतम् पुरम् ।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः॥

dṛṣṭvā tu nṛpatiḥ śrīmānekacittagatam puram |nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ ||

ततओ हल हला शब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।नराणाम् प्रेक्ष्य राजानम् सीदन्तम् भृश दुह्खितम्॥

tatao hala halā śabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |narāṇām prekṣya rājānam sīdantam bhṛśa duhkhitam ||

हा राम इति जनाः केचित् राम माता इति च अपरे ।अन्तः पुरम् समृद्धम् च क्रोशन्तम् पर्यदेवयन्॥

hā rāma iti janāḥ kecit rāma mātā iti ca apare |antaḥ puram samṛddham ca krośantam paryadevayan ||

अन्वीक्षमाणो रामः तु विषण्णम् भ्रान्त चेतसम् ।राजानम् मातरम् चैव ददर्श अनुगतौ पथि॥

anvīkṣamāṇo rāmaḥ tu viṣaṇṇam bhrānta cetasam |rājānam mātaram caiva dadarśa anugatau pathi ||

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरम् यथा ।धर्मपाशेन सम्क्षिप्तः प्रकाशम् नाभुदैक्षत॥

sa baddha iva pāśena kiśoro mātaram yathā |dharmapāśena samkṣiptaḥ prakāśam nābhudaikṣata ||

पदातिनौ च यान अर्हाव् अदुह्ख अर्हौ सुख उचितौ ।दृष्ट्वा सम्चोदयाम् आस शीघ्रम् याहि इति सारथिम्॥

padātinau ca yāna arhāv aduhkha arhau sukha ucitau |dṛṣṭvā samcodayām āsa śīghram yāhi iti sārathim ||

न हि तत् पुरुष व्याघ्रः दुह्खदम् दर्शनम् पितुः ।मातुः च सहितुम् शक्तः तोत्र अर्दितैव द्विपः॥

na hi tat puruṣa vyāghraḥ duhkhadam darśanam pituḥ |mātuḥ ca sahitum śaktaḥ totra arditaiva dvipaḥ ||

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात् ।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्याधावत॥

pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyādhāvata ||

तथा रुदन्तीम् कौसल्याम् रथम् तम् अनुधावतीम् ।क्रोशन्तीम् राम राम इति हा सीते लक्ष्मण इति च॥

tathā rudantīm kausalyām ratham tam anudhāvatīm |krośantīm rāma rāma iti hā sīte lakṣmaṇa iti ca ||

रामलक्ष्मणसीतार्थम् स्रवन्तीम् वारि नेत्रजम् ।असकृत् प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीम् इव मातरम्॥

rāmalakṣmaṇasītārtham sravantīm vāri netrajam |asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram ||

तिष्ठ इति राजा चुक्रोष याहि याहि इति राघवः ।सुमन्त्रस्य बभूव आत्मा चक्रयोः इव च अन्तरा॥

tiṣṭha iti rājā cukroṣa yāhi yāhi iti rāghavaḥ |sumantrasya babhūva ātmā cakrayoḥ iva ca antarā ||

न अश्रौषम् इति राजानम् उपालब्धो अपि वक्ष्यसि ।चिरम् दुह्खस्य पापिष्ठम् इति रामः तम् अब्रवीत्॥

na aśrauṣam iti rājānam upālabdho api vakṣyasi |ciram duhkhasya pāpiṣṭham iti rāmaḥ tam abravīt ||

रामस्य स वचः कुर्वन्न् अनुज्ञाप्य च तम् जनम् ।व्रजतः अपि हयान् शीघ्रम् चोदयाम् आस सारथिः॥

rāmasya sa vacaḥ kurvann anujñāpya ca tam janam |vrajataḥ api hayān śīghram codayām āsa sārathiḥ ||

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामम् कृत्वा प्रदक्षिणम् ।मनसा अपि अश्रु वेगैः च न न्यवर्तत मानुषम्॥

nyavartata jano rājño rāmam kṛtvā pradakṣiṇam |manasā api aśru vegaiḥ ca na nyavartata mānuṣam ||

यम् इच्चेत् पुनर् आयान्तम् न एनम् दूरम् अनुव्रजेत् ।इति अमात्या महा राजम् ऊचुर् दशरथम् वचः॥

yam iccet punar āyāntam na enam dūram anuvrajet |iti amātyā mahā rājam ūcur daśaratham vacaḥ ||

तेषाम् वचः सर्व गुण उपपन्नम् ।प्रस्विन्न गात्रः प्रविषण्ण रूपः ।निशम्य राजा कृपणः सभार्यो ।व्यवस्थितः तम् सुतम् ईक्षमाणः॥

teṣām vacaḥ sarva guṇa upapannam |prasvinna gātraḥ praviṣaṇṇa rūpaḥ |niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo |vyavasthitaḥ tam sutam īkṣamāṇaḥ ||