Kanda.Sarga 2.58

प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः ।थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात्॥

pratyāśvastaḥ yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ |thājuhāva tam sūtam rāma vṛtta anta kāraṇāt ||

तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्॥

tadā sūto mahārāja kṛtāñjalirupasthitaḥ |rāmameva anuśocantaṃ duḥkhaśokasamanvitam ||

वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् ।विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम्॥

vṛddham parama samtaptam nava graham iva dvipam |viniḥśvasantam dhyāyantam asvastham iva kunjaram ||

राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् ।अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत्॥

rājā tu rajasā sūtam dhvasta aṅgam samupasthitam |aśru pūrṇa mukham dīnam uvāca parama ārtavat ||

क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः॥

kva nu vatsyati dharma ātmā vṛkṣa mūlam upāśritaḥ |so atyanta sukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ ||

दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः ।भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत्॥

duḥkhasyānucito duḥkham sumantra śayanocitaḥ |bhūmi pāla ātmajo bhūmau śete katham anāthavat ||

यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुण्Jजराः ।स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः॥

yam yāntam anuyānti sma padāti ratha kuṇJjarāḥ |sa vatsyati katham rāmaḥ vijanam vanam āśritaḥ ||

व्याLऐः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् ।कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ॥

vyāLaiḥ mṛgaiḥ ācaritam kṛṣṇa sarpa niṣevitam |katham kumārau vaidehyā sārdham vanam upasthitau ||

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ॥

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā |rāja putrau katham pādaiḥ avaruhya rathāt gatau ||

सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ ।वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम्॥

siddha arthaḥ khalu sūta tvam yena dṛṣṭau mama ātmajau |vana antam praviśantau tāv aśvināv iva mandaram ||

किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः ।सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली॥

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ |sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī ||

आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय ।जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु॥

āsitam śayitam bhuktam sūta rāmasya kīrtaya |jīviṣyāmyahametena yayātiriva sādhuṣu ||

इति सूतः नर इन्द्रेण चोदितः सज्जमानया ।उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया॥

iti sūtaḥ nara indreṇa coditaḥ sajjamānayā |uvāca vācā rājānam sa bāṣpa parirbaddhayā ||

अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् ।अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च॥

abravīn mām mahā rāja dharmam eva anupālayan |anjalim rāghavaḥ kṛtvā śirasā abhipraṇamya ca ||

सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः ।शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः॥

sūta madvacanāt tasya tātasya vidita ātmanaḥ |śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ ||

सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया ।आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम्॥

sarvam antaḥ puram vācyam sūta madvacanāttvayā |ārogyam aviśeṣeṇa yathā arham ca abhivādanam ||

माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् ।अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः॥

mātā ca mama kausalyā kuśalam ca abhivādanam |apramādam ca vaktavyā brūyāścaimidam vacaḥ ||

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय॥

dharmanityā yathākālamagnyagāraparā bhava |devi devasya pādau ca devavat paripālaya ||

अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय॥

abhimānam ca mānam ca tyaktvā vartasva mātṛṣu |anu rājāna māryām ca kaikeyīmamba kāraya ||

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् ।अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर॥

kumāre bharate vṛttirvartitavyāca rājavat |arthajyeṣṭhā hi rājāno rājadharmamanusmara ||

भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च ।सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु॥

bharataḥ kuśalam vācyo vācyo mad vacanena ca |sarvāsva eva yathā nyāyam vṛttim vartasva mātṛṣu ||

वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः ।पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय॥

vaktavyaḥ ca mahā bāhur ikṣvāku kula nandanaḥ |pitaram yauvarājyastho rājyastham anupālaya ||

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः ।कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम्॥

atikrāntavayā rājā māsmainam vyavarorudhaḥ |kumārarājye jīva tvam tasyaivājñpravartanām ||

अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी॥

abravīccāpi mām bhūyo bhṛśamaśrūṇi vartayan |māteva mama mātā te draṣṭavyā putragardhinī ||

इति एवम् माम् महाराज बृवन्न् एव महा यशाः ।रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत्॥

iti evam mām mahārāja bṛvann eva mahā yaśāḥ |rāmaḥ rājīva tāmra akṣo bhṛśam aśrūṇi avartayat ||

लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् ।केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः॥

lakṣmaṇaḥ tu susamkruddho nihśvasan vākyam abravīt |kena ayam aparādhena rāja putraḥ vivāsitaḥ ||

राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् ।कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः॥

rājñā tu khalu kaikeyyā laghu tvāśritya śāsanam |kṛtam kāryamakāryam vā vayam yenābhipīḍitāḥ ||

यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् ।वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम्॥

yadi pravrājitaḥ rāmaḥ lobha kāraṇa kāritam |vara dāna nimittam vā sarvathā duṣkṛtam kṛtam ||

इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये॥

idam tāvadyathākāmamīśvarasya kṛte kṛtam |rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye ||

असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् ।जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम्॥

asamīkṣya samārabdham viruddham buddhi lāghavāt |janayiṣyati samkrośam rāghavasya vivāsanam ||

अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये ।भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः॥

aham tāvan mahā rāje pitṛtvam na upalakṣaye |bhrātā bhartā ca bandhuḥ ca pitā ca mama rāghavaḥ ||

सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् ।सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा॥

sarva loka priyam tyaktvā sarva loka hite ratam |sarva loko anurajyeta katham tvā anena karmaṇā ||

सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् ।सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि॥

sarvaprajābhirāmam hi rāmam pravrājya dhārmikam |sarvalokam virudhyemam katham rājā bhaviṣyasi ||

जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता॥

jānakī tu mahā rāja niḥśvasantī tapasvinī |bhūta upahata cittā iva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā ||

अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी ।तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत्॥

adṛṣṭa pūrva vyasanā rāja putrī yaśasvinī |tena duhkhena rudatī na eva mām kimcit abravīt ||

उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता ।मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा॥

udvīkṣamāṇā bhartāram mukhena pariśuṣyatā |mumoca sahasā bāṣpam mām prayāntam udīkṣya sā ||

तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः ।स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः ।तथैव सीता रुदती तपस्विनी ।निरीक्षते राज रथम् तथैव माम्॥

tathaiva rāmaḥ aśru mukhaḥ kṛta anjaliḥ |sthitaḥ abhaval lakṣmaṇa bāhu pālitaḥ sthitaḥ |tathaiva sītā rudatī tapasvinī |nirīkṣate rāja ratham tathaiva mām ||