Kanda.Sarga 2.57

कथयित्वा सुदुह्ख आर्तः सुमन्त्रेण चिरम् सह ।रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्व गृहम् गुहः॥

kathayitvā suduhkha ārtaḥ sumantreṇa ciram saha |rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma sva gṛham guhaḥ ||

भरद्वाजाभिगमनम् प्रयागे च सहासनम् ।आगिरेर्गमनम् तेषाम् तत्रस्थैरभिलक्षितम्॥

bharadvājābhigamanam prayāge ca sahāsanam |āgirergamanam teṣām tatrasthairabhilakṣitam ||

अनुज्ञातः सुमन्त्रः अथ योजयित्वा हय उत्तमान् ।अयोध्याम् एव नगरीम् प्रययौ गाढ दुर्मनाः॥

anujñātaḥ sumantraḥ atha yojayitvā haya uttamān |ayodhyām eva nagarīm prayayau gāḍha durmanāḥ ||

स वनानि सुगन्धीनि सरितः च सराम्सि च ।पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् ग्रामाणि नगराणि च॥

sa vanāni sugandhīni saritaḥ ca sarāmsi ca |paśyann atiyayau śīghram grāmāṇi nagarāṇi ca ||

ततः साय अह्न समये तृतीये अहनि सारथिः ।अयोध्याम् समनुप्राप्य निरानन्दाम् ददर्श ह॥

tataḥ sāya ahna samaye tṛtīye ahani sārathiḥ |ayodhyām samanuprāpya nirānandām dadarśa ha ||

स शून्याम् इव निह्शब्दाम् दृष्ट्वा परम दुर्मनाः ।सुमन्त्रः चिन्तयाम् आस शोक वेग समाहतः॥

sa śūnyām iva nihśabdām dṛṣṭvā parama durmanāḥ |sumantraḥ cintayām āsa śoka vega samāhataḥ ||

कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजन अधिपा ।राम सम्ताप दुह्खेन दग्धा शोक अग्निना पुरी॥

kaccin na sagajā sāśvā sajanā sajana adhipā |rāma samtāpa duhkhena dagdhā śoka agninā purī ||

इति चिन्ता परः सूतः वाजिभिः श्रीघ्रपातिभिः ।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह॥

iti cintā paraḥ sūtaḥ vājibhiḥ śrīghrapātibhiḥ |nagaradvāramāsādya tvaritaḥ praviveśa ha ||

सुमन्त्रम् अभियान्तम् तम् शतशो अथ सहस्रशः ।क्व रामैति पृच्चन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः॥

sumantram abhiyāntam tam śataśo atha sahasraśaḥ |kva rāmaiti pṛccantaḥ sūtam abhyadravan narāḥ ||

तेषाम् शशम्स गङ्गायाम् अहम् आपृच्च्य राघवम् ।अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि धार्मिकेण महात्मना॥

teṣām śaśamsa gaṅgāyām aham āpṛccya rāghavam |anujñātaḥ nivṛttaḥ asmi dhārmikeṇa mahātmanā ||

ते तीर्णाइति विज्ञाय बाष्प पूर्ण मुखा जनाः ।अहो धिग् इति निश्श्वस्य हा राम इति च चुक्रुशुः॥

te tīrṇāiti vijñāya bāṣpa pūrṇa mukhā janāḥ |aho dhig iti niśśvasya hā rāma iti ca cukruśuḥ ||

शुश्राव च वचः तेषाम् बृन्दम् बृन्दम् च तिष्ठताम् ।हताः स्म खलु ये न इह पश्यामैति राघवम्॥

śuśrāva ca vacaḥ teṣām bṛndam bṛndam ca tiṣṭhatām |hatāḥ sma khalu ye na iha paśyāmaiti rāghavam ||

दान यज्ञ विवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकम् रामम् अन्तरा॥

dāna yajña vivāheṣu samājeṣu mahatsu ca |na drakṣyāmaḥ punar jātu dhārmikam rāmam antarā ||

किम् समर्थम् जनस्य अस्य किम् प्रियम् किम् सुख आवहम् ।इति रामेण नगरम् पितृवत् परिपालितम्॥

kim samartham janasya asya kim priyam kim sukha āvaham |iti rāmeṇa nagaram pitṛvat paripālitam ||

वात अयन गतानाम् च स्त्रीणाम् अन्वन्तर आपणम् ।राम शोक अभितप्तानाम् शुश्राव परिदेवनम्॥

vāta ayana gatānām ca strīṇām anvantara āpaṇam |rāma śoka abhitaptānām śuśrāva paridevanam ||

स राज मार्ग मध्येन सुमन्त्रः पिहित आननः ।यत्र राजा दशरथः तत् एव उपययौ गृहम्॥

sa rāja mārga madhyena sumantraḥ pihita ānanaḥ |yatra rājā daśarathaḥ tat eva upayayau gṛham ||

सो अवतीर्य रथात् शीघ्रम् राज वेश्म प्रविश्य च ।कक्ष्याः सप्त अभिचक्राम महा जन समाकुलाः॥

so avatīrya rathāt śīghram rāja veśma praviśya ca |kakṣyāḥ sapta abhicakrāma mahā jana samākulāḥ ||

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः॥

harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyātha samāgatam |hāhākārakṛtā nāryo rāmadarśanakarśitāḥ ||

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रीयः॥

āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ strīyaḥ ||

ततः दशरथ स्त्रीणाम् प्रासादेभ्यः ततः ततः ।राम शोक अभितप्तानाम् मन्दम् शुश्राव जल्पितम्॥

tataḥ daśaratha strīṇām prāsādebhyaḥ tataḥ tataḥ |rāma śoka abhitaptānām mandam śuśrāva jalpitam ||

सह रामेण निर्यातः विना रामम् इह आगतः ।सूतः किम् नाम कौसल्याम् शोचन्तीम् प्रति वक्ष्यति॥

saha rāmeṇa niryātaḥ vinā rāmam iha āgataḥ |sūtaḥ kim nāma kausalyām śocantīm prati vakṣyati ||

यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवम् न सुकरम् ध्रुवम् ।आच्चिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति॥

yathā ca manye durjīvam evam na sukaram dhruvam |āccidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati ||

सत्य रूपम् तु तत् वाक्यम् राज्ञः स्त्रीणाम् निशामयन् ।प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम्॥

satya rūpam tu tat vākyam rājñaḥ strīṇām niśāmayan |pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham ||

स प्रविश्य अष्टमीम् कक्ष्याम् राजानम् दीनम् आतुलम् ।पुत्र शोक परिम्लानम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे॥

sa praviśya aṣṭamīm kakṣyām rājānam dīnam ātulam |putra śoka parimlānam apaśyat pāṇḍure gṛhe ||

अभिगम्य तम् आसीनम् नर इन्द्रम् अभिवाद्य च ।सुमन्त्रः राम वचनम् यथा उक्तम् प्रत्यवेदयत्॥

abhigamya tam āsīnam nara indram abhivādya ca |sumantraḥ rāma vacanam yathā uktam pratyavedayat ||

स तूष्णीम् एव तत् श्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः ।मूर्चितः न्यपतत् भूमौ राम शोक अभिपीडितः॥

sa tūṣṇīm eva tat śrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ |mūrcitaḥ nyapatat bhūmau rāma śoka abhipīḍitaḥ ||

ततः अन्तः पुरम् आविद्धम् मूर्चिते पृथिवी पतौ ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ॥

tataḥ antaḥ puram āviddham mūrcite pṛthivī patau |uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau ||

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितम् पतिम् ।उत्थापयाम् आस तदा वचनम् च इदम् अब्रवीत्॥

sumitrayā tu sahitā kausalyā patitam patim |utthāpayām āsa tadā vacanam ca idam abravīt ||

इमम् तस्य महा भाग दूतम् दुष्कर कारिणः ।वन वासात् अनुप्राप्तम् कस्मान् न प्रतिभाषसे॥

imam tasya mahā bhāga dūtam duṣkara kāriṇaḥ |vana vāsāt anuprāptam kasmān na pratibhāṣase ||

अद्य इमम् अनयम् कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।उत्तिष्ठ सुकृतम् ते अस्तु शोके न स्यात् सहायता॥

adya imam anayam kṛtvā vyapatrapasi rāghava |uttiṣṭha sukṛtam te astu śoke na syāt sahāyatā ||

देव यस्या भयात् रामम् न अनुपृच्चसि सारथिम् ।न इह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धम् प्रतिभाष्यताम्॥

deva yasyā bhayāt rāmam na anupṛccasi sārathim |na iha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdham pratibhāṣyatām ||

सा तथा उक्त्वा महा राजम् कौसल्या शोक लालसा ।धरण्याम् निपपात आशु बाष्प विप्लुत भाषिणी॥

sā tathā uktvā mahā rājam kausalyā śoka lālasā |dharaṇyām nipapāta āśu bāṣpa vipluta bhāṣiṇī ||

एवम् विलपतीम् दृष्ट्वा कौसल्याम् पतिताम् भुवि ।पतिम् च अवेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरम् रुरुदुः स्त्रियः॥

evam vilapatīm dṛṣṭvā kausalyām patitām bhuvi |patim ca avekṣya tāḥ sarvāḥ susvaram ruruduḥ striyaḥ ||

ततः तम् अन्तः पुर नादम् उत्थितम् ।समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः ।स्त्रियः च सर्वा रुरुदुः समन्ततः ।पुरम् तदा आसीत् पुनर् एव सम्कुलम्॥

tataḥ tam antaḥ pura nādam utthitam |samīkṣya vṛddhāḥ taruṇāḥ ca mānavāḥ |striyaḥ ca sarvā ruruduḥ samantataḥ |puram tadā āsīt punar eva samkulam ||