Kanda.Sarga 2.59

मम तु अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।उष्णम् अश्रु विमुन्चन्तः रामे सम्प्रस्थिते वनम्॥

mama tu aśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |uṣṇam aśru vimuncantaḥ rāme samprasthite vanam ||

उभाभ्याम् राज पुत्राभ्याम् अथ कृत्वा अहम् ज्ञलिम् ।प्रस्थितः रथम् आस्थाय तत् दुह्खम् अपि धारयन्॥

ubhābhyām rāja putrābhyām atha kṛtvā aham jñalim |prasthitaḥ ratham āsthāya tat duhkham api dhārayan ||

गुहा इव सार्धम् तत्र एव स्थितः अस्मि दिवसान् बहून् ।आशया यदि माम् रामः पुनः शब्दापयेद् इति॥

guhā iva sārdham tatra eva sthitaḥ asmi divasān bahūn |āśayā yadi mām rāmaḥ punaḥ śabdāpayed iti ||

विषये ते महा राज माम व्यसन कर्शिताः ।अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्प अन्कुर कोरकाः॥

viṣaye te mahā rāja māma vyasana karśitāḥ |api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpa ankura korakāḥ ||

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सराम्सि च ।परिष्कुपलाशानि वनान्युपवनानि च॥

upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāmsi ca |pariṣkupalāśāni vanānyupavanāni ca ||

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।राम शोक अभिभूतम् तन् निष्कूजम् अभवद् वनम्॥

na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca |rāma śoka abhibhūtam tan niṣkūjam abhavad vanam ||

लीन पुष्कर पत्राः च नर इन्द्र कलुष उदकाः ।सम्तप्त पद्माः पद्मिन्यो लीन मीन विहम्गमाः॥

līna puṣkara patrāḥ ca nara indra kaluṣa udakāḥ |samtapta padmāḥ padminyo līna mīna vihamgamāḥ ||

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।न अद्य भान्ति अल्प गन्धीनि फलानि च यथा पुरम्॥

jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |na adya bhānti alpa gandhīni phalāni ca yathā puram ||

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च ।न चाभिरामानारामान् पश्यामि मनुजर्षभ॥

atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagāni ca |na cābhirāmānārāmān paśyāmi manujarṣabha ||

प्रविशन्तम् अयोध्याम् माम् न कश्चित् अभिनन्दति ।नरा रामम् अपश्यन्तः निह्श्वसन्ति मुहुर् मुहुः॥

praviśantam ayodhyām mām na kaścit abhinandati |narā rāmam apaśyantaḥ nihśvasanti muhur muhuḥ ||

देव राजरथम् दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।दुःखादश्रुमुखः सर्वो राजमार्गगतो जनः॥

deva rājaratham dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |duḥkhādaśrumukhaḥ sarvo rājamārgagato janaḥ ||

हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः अवेक्ष्य रथम् आगतम् ।हाहा कार कृता नार्यो राम अदर्शन कर्शिताः॥

harmyaiḥ vimānaiḥ prāsādaiḥ avekṣya ratham āgatam |hāhā kāra kṛtā nāryo rāma adarśana karśitāḥ ||

आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रु वेग परिप्लुतैः ।अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः॥

āyataiḥ vimalaiḥ netraiḥ aśru vega pariplutaiḥ |anyonyam abhivīkṣante vyaktam ārtatarāḥ striyaḥ ||

न अमित्राणाम् न मित्राणाम् उदासीन जनस्य च ।अहम् आर्ततया कम्चित् विशेषम् न उपलक्षये॥

na amitrāṇām na mitrāṇām udāsīna janasya ca |aham ārtatayā kamcit viśeṣam na upalakṣaye ||

अप्रहृष्ट मनुष्या च दीन नाग तुरम्गमा ।आर्त स्वर परिम्लाना विनिह्श्वसित निह्स्वना॥

aprahṛṣṭa manuṣyā ca dīna nāga turamgamā |ārta svara parimlānā vinihśvasita nihsvanā ||

निरानन्दा महा राज राम प्रव्राजन आतुला ।कौसल्या पुत्र हीना इवायोध्या प्रतिभाति मा मा॥

nirānandā mahā rāja rāma pravrājana ātulā |kausalyā putra hīnā ivāyodhyā pratibhāti mā mā ||

सूतस्य वचनम् श्रुत्वा वाचा परम दीनया ।बाष्प उपहतया राजा तम् सूतम् इदम् अब्रवीत्॥

sūtasya vacanam śrutvā vācā parama dīnayā |bāṣpa upahatayā rājā tam sūtam idam abravīt ||

कैकेय्या विनियुक्तेन पाप अभिजन भावया ।मया न मन्त्र कुशलैः वृद्धैः सह समर्थितम्॥

kaikeyyā viniyuktena pāpa abhijana bhāvayā |mayā na mantra kuśalaiḥ vṛddhaiḥ saha samarthitam ||

न सुहृद्भिर् न च अमात्यैः मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।मया अयम् अर्थः सम्मोहात् स्त्री हेतोह् सहसा कृतः॥

na suhṛdbhir na ca amātyaiḥ mantrayitvā na naigamaiḥ |mayā ayam arthaḥ sammohāt strī hetoh sahasā kṛtaḥ ||

भवितव्यतया नूनम् इदम् वा व्यसनम् महत् ।कुलस्य अस्य विनाशाय प्राप्तम् सूत यदृच्चया॥

bhavitavyatayā nūnam idam vā vyasanam mahat |kulasya asya vināśāya prāptam sūta yadṛccayā ||

सूत यद्य् अस्ति ते किम्चिन् मया अपि सुकृतम् कृतम् ।त्वम् प्रापय आशु माम् रामम् प्राणाः सम्त्वरयन्ति माम्॥

sūta yady asti te kimcin mayā api sukṛtam kṛtam |tvam prāpaya āśu mām rāmam prāṇāḥ samtvarayanti mām ||

यद् यद् या अपि मम एव आज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तम् अपि जीवितुम्॥

yad yad yā api mama eva ājñā nivartayatu rāghavam |na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtam api jīvitum ||

अथवा अपि महा बाहुर् गतः दूरम् भविष्यति ।माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रम् रामाय दर्शय॥

athavā api mahā bāhur gataḥ dūram bhaviṣyati |mām eva ratham āropya śīghram rāmāya darśaya ||

वृत्त दम्ष्ट्रः महा इष्वासः क्व असौ लक्ष्मण पूर्वजः ।यदि जीवामि साध्व् एनम् पश्येयम् सह सीतया॥

vṛtta damṣṭraḥ mahā iṣvāsaḥ kva asau lakṣmaṇa pūrvajaḥ |yadi jīvāmi sādhv enam paśyeyam saha sītayā ||

लोहित अक्षम् महा बाहुम् आमुक्त मणि कुण्डलम् ।रामम् यदि न पश्यामि गमिष्यामि यम क्षयम्॥

lohita akṣam mahā bāhum āmukta maṇi kuṇḍalam |rāmam yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yama kṣayam ||

अतः नु किम् दुह्खतरम् यो अहम् इक्ष्वाकु नन्दनम् ।इमाम् अवस्थाम् आपन्नो न इह पश्यामि राघवम्॥

ataḥ nu kim duhkhataram yo aham ikṣvāku nandanam |imām avasthām āpanno na iha paśyāmi rāghavam ||

हा राम राम अनुज हा हा वैदेहि तपस्विनी ।न माम् जानीत दुह्खेन म्रियमाणम् अनाथवत्॥

hā rāma rāma anuja hā hā vaidehi tapasvinī |na mām jānīta duhkhena mriyamāṇam anāthavat ||

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।अवगाढः सुदुष्पारम् शोकसागमब्रवीत्॥

sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |avagāḍhaḥ suduṣpāram śokasāgamabravīt ||

रामशोकमहाभोगः सीताविरहपारगः ।श्वसितोर्मिमहावर्तो बाष्पफेनजलाविलः॥

rāmaśokamahābhogaḥ sītāvirahapāragaḥ |śvasitormimahāvarto bāṣpaphenajalāvilaḥ ||

बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दितमहास्वनः ।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः॥

bāhuvikṣepamīnaugho vikranditamahāsvanaḥ |prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ ||

ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।वरवेलो नृशम्साया रामप्रव्राजनायतः॥

mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |varavelo nṛśamsāyā rāmapravrājanāyataḥ ||

यस्मिन् बत निमग्नोऽहम् कौसल्ये राघवम् विना ।दुस्तरः जीवता देवि मया अयम् शोक सागरः॥

yasmin bata nimagno'ham kausalye rāghavam vinā |dustaraḥ jīvatā devi mayā ayam śoka sāgaraḥ ||

अशोभनम् यो अहम् इह अद्य राघवम् ।दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्इति इव राजा विलपन् महा यहाशःपपात तूर्णम् शयने स मूर्चितः॥

aśobhanam yo aham iha adya rāghavam |didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇamiti iva rājā vilapan mahā yahāśaḥpapāta tūrṇam śayane sa mūrcitaḥ ||

इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे ।करुणतरम् द्विगुणम् च राम हेतोः ।वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी ।भयम् अगमत् पुनर् एव राम माता॥

iti vilapati pārthive pranaṣṭe |karuṇataram dviguṇam ca rāma hetoḥ |vacanam anuniśamya tasya devī |bhayam agamat punar eva rāma mātā ||