Kanda.Sarga 2.66

तम् अग्निम् इव सम्शान्तम् अम्बु हीनम् इव अर्णवम् ।हतप्रभम् इव आदित्यम् स्वर्गथम् प्रेक्ष्य भूमिपम्॥

tam agnim iva samśāntam ambu hīnam iva arṇavam |hataprabham iva ādityam svargatham prekṣya bhūmipam ||

कौसल्या बाष्प पूर्ण अक्षी विविधम् शोक कर्शिता ।उपगृह्य शिरः राज्ञः कैकेयीम् प्रत्यभाषत॥

kausalyā bāṣpa pūrṇa akṣī vividham śoka karśitā |upagṛhya śiraḥ rājñaḥ kaikeyīm pratyabhāṣata ||

सकामा भव कैकेयि भुन्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ।त्यक्त्वा राजानम् एक अग्रा नृशम्से दुष्ट चारिणि॥

sakāmā bhava kaikeyi bhunkṣva rājyam akaṇṭakam |tyaktvā rājānam eka agrā nṛśamse duṣṭa cāriṇi ||

विहाय माम् गतः रामः भर्ता च स्वर् गतः मम ।विपथे सार्थ हीना इव न अहम् जीवितुम् उत्सहे॥

vihāya mām gataḥ rāmaḥ bhartā ca svar gataḥ mama |vipathe sārtha hīnā iva na aham jīvitum utsahe ||

भर्तारम् तम् परित्यज्य का स्त्री दैवतम् आत्मनः ।इच्चेज् जीवितुम् अन्यत्र कैकेय्याः त्यक्त धर्मणः॥

bhartāram tam parityajya kā strī daivatam ātmanaḥ |iccej jīvitum anyatra kaikeyyāḥ tyakta dharmaṇaḥ ||

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम् पाकम् इव भक्षयन् ।कुब्जा निमित्तम् कैकेय्या राघवाणान् कुलम् हतम्॥

na lubdho budhyate doṣān kim pākam iva bhakṣayan |kubjā nimittam kaikeyyā rāghavāṇān kulam hatam ||

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामम् विवासितम् ।सभार्यम् जनकः श्रुत्वा पतितप्स्यति अहम् यथा॥

aniyoge niyuktena rājñā rāmam vivāsitam |sabhāryam janakaḥ śrutvā patitapsyati aham yathā ||

स मामनाथाम् विधवाम् नाद्य जानाति धार्मिकः ।रामः कमल पत्र अक्षो जीव नाशम् इतः गतः॥

sa māmanāthām vidhavām nādya jānāti dhārmikaḥ |rāmaḥ kamala patra akṣo jīva nāśam itaḥ gataḥ ||

विदेह राजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी ।दुह्खस्य अनुचिता दुह्खम् वने पर्युद्विजिष्यति॥

videha rājasya sutā tahā sītā tapasvinī |duhkhasya anucitā duhkham vane paryudvijiṣyati ||

नदताम् भीम घोषाणाम् निशासु मृग पक्षिणाम् ।निशम्य नूनम् सम्स्त्रस्ता राघवम् सम्श्रयिष्यति॥

nadatām bhīma ghoṣāṇām niśāsu mṛga pakṣiṇām |niśamya nūnam samstrastā rāghavam samśrayiṣyati ||

वृद्धः चैव अल्प पुत्रः च वैदेहीम् अनिचिन्तयन् ।सो अपि शोक समाविष्टः ननु त्यक्ष्यति जीवितम्॥

vṛddhaḥ caiva alpa putraḥ ca vaidehīm anicintayan |so api śoka samāviṣṭaḥ nanu tyakṣyati jīvitam ||

साहमद्यैव दिष्टान्तम् गमिष्यामि पतिव्रता ।इदम् शरीरमालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्॥

sāhamadyaiva diṣṭāntam gamiṣyāmi pativratā |idam śarīramāliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam ||

ताम् ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीम् तपस्विनीम् ।व्यपनिन्युः सुदुह्ख आर्ताम् कौसल्याम् व्यावहारिकाः॥

tām tataḥ sampariṣvajya vilapantīm tapasvinīm |vyapaninyuḥ suduhkha ārtām kausalyām vyāvahārikāḥ ||

तैल द्रोण्याम् अथ अमात्याः सम्वेश्य जगती पतिम् ।राज्ञः सर्वाणि अथ आदिष्टाः चक्रुः कर्माणि अनन्तरम्॥

taila droṇyām atha amātyāḥ samveśya jagatī patim |rājñaḥ sarvāṇi atha ādiṣṭāḥ cakruḥ karmāṇi anantaram ||

न तु सम्कलनम् राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।सर्वज्ञाः कर्तुम् ईषुस् ते ततः रक्षन्ति भूमिपम्॥

na tu samkalanam rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |sarvajñāḥ kartum īṣus te tataḥ rakṣanti bhūmipam ||

तैल द्रोण्याम् तु सचिवैः शायितम् तम् नर अधिपम् ।हा मृतः अयम् इति ज्ञात्वा स्त्रियः ताः पर्यदेवयन्॥

taila droṇyām tu sacivaiḥ śāyitam tam nara adhipam |hā mṛtaḥ ayam iti jñātvā striyaḥ tāḥ paryadevayan ||

बाहून् उद्यम्य कृपणा नेत्र प्रस्रवणैः मुखैः ।रुदन्त्यः शोक सम्तप्ताः कृपणम् पर्यदेवयन्॥

bāhūn udyamya kṛpaṇā netra prasravaṇaiḥ mukhaiḥ |rudantyaḥ śoka samtaptāḥ kṛpaṇam paryadevayan ||

हा महाराज रामेण सततम् प्रियवादिना ।विहीनाः सत्यसन्धेन किमर्थम् विजहासि नः॥

hā mahārāja rāmeṇa satatam priyavādinā |vihīnāḥ satyasandhena kimartham vijahāsi naḥ ||

कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण वियोजिताः ।कथम् पतिघ्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम्॥

kaikeyyā duṣṭabhāvāyā rāghaveṇa viyojitāḥ |katham patighnyā vatsyāmaḥ samīpe vidhavā vayam ||

स हि नाथः सदास्माकम् तव च प्रभुरात्मवान् ।वनम् रामो गतः श्रीमान् विहाय नृपतिश्रियम्॥

sa hi nāthaḥ sadāsmākam tava ca prabhurātmavān |vanam rāmo gataḥ śrīmān vihāya nṛpatiśriyam ||

त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।कथम् वयम् निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः॥

tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |katham vayam nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ ||

यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।सीतया सह सम्त्य्क्ताः सा कमन्यम् न हास्यति॥

yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |sītayā saha samtyktāḥ sā kamanyam na hāsyati ||

ता बाष्पेण च सम्वीताः शोकेन विपुलेन च ।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रीयः॥

tā bāṣpeṇa ca samvītāḥ śokena vipulena ca |vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastrīyaḥ ||

निशा नक्षत्र हीना इव स्त्री इव भर्तृ विवर्जिता ।पुरी न अराजत अयोध्या हीना राज्ञा महात्मना॥

niśā nakṣatra hīnā iva strī iva bhartṛ vivarjitā |purī na arājata ayodhyā hīnā rājñā mahātmanā ||

बाष्प पर्याकुल जना हाहा भूत कुल अन्गना ।शून्य चत्वर वेश्म अन्ता न बभ्राज यथा पुरम्॥

bāṣpa paryākula janā hāhā bhūta kula anganā |śūnya catvara veśma antā na babhrāja yathā puram ||

गत प्रभा द्यौर् इव भास्करम् विना ।व्यपेत नक्षत्र गणा इव शर्वरी ।निवृत्तचारः सहसा गतो रविः ।प्रवृत्तचारा राजनी ह्युपस्थिता॥

gata prabhā dyaur iva bhāskaram vinā |vyapeta nakṣatra gaṇā iva śarvarī |nivṛttacāraḥ sahasā gato raviḥ |pravṛttacārā rājanī hyupasthitā ||

ऋते तु पुत्राद्दहनम् महीपते ।र्नरोचयन्ते सुहृदः समागताः ।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशय ।न्विचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्॥

ṛte tu putrāddahanam mahīpate |rnarocayante suhṛdaḥ samāgatāḥ |itīva tasmin śayane nyaveśaya |nvicintya rājānamacintya darśanam ||

गतप्रभा द्यौरिव भास्करम् विना ।व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।पुरी बभासे रहिता मह आत्मना ।न च अस्र कण्ठ आकुल मार्ग चत्वरा॥

gataprabhā dyauriva bhāskaram vinā |vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |purī babhāse rahitā maha ātmanā |na ca asra kaṇṭha ākula mārga catvarā ||

नराः च नार्यः च समेत्य सम्घशो ।विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।तदा नगर्याम् नर देव सम्क्षये ।बभूवुर् आर्ता न च शर्म लेभिरे॥

narāḥ ca nāryaḥ ca sametya samghaśo |vigarhamāṇā bharatasya mātaram |tadā nagaryām nara deva samkṣaye |babhūvur ārtā na ca śarma lebhire ||