Kanda.Sarga 2.65

अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् प्रातर् एव अपरे अहनि ।वन्दिनः पर्युपातिष्ठम्स् तत् पार्थिव निवेशनम्॥

atha rātryām vyatītāyām prātar eva apare ahani |vandinaḥ paryupātiṣṭhams tat pārthiva niveśanam ||

सूताः परमसम्स्काराः मङ्गLआश्चोओत्तमश्रुताः ।गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्॥

sūtāḥ paramasamskārāḥ maṅgaLāścoottamaśrutāḥ |gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak ||

राजानम् स्तुताम् तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो ह्यवर्तत॥

rājānam stutām teṣāmudāttābhihitāśiṣām |prāsādābhogavistīrṇaḥ stutiśabdo hyavartata ||

ततस्तु स्तुवताम् तेषाम् सूतानाम् पाणिवादकाः ।अवदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्॥

tatastu stuvatām teṣām sūtānām pāṇivādakāḥ |avadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan ||

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः॥

tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ ||

व्याहृताः पुण्य्शब्दाश्च वीणानाम् चापि निस्स्वनाः ।आशीर्गेयम् च गाथानाम् पूरयामास वेश्म तत॥

vyāhṛtāḥ puṇyśabdāśca vīṇānām cāpi nissvanāḥ |āśīrgeyam ca gāthānām pūrayāmāsa veśma tata ||

ततः शुचि समाचाराः पर्युपस्थान कोविदः ।स्त्री वर्ष वर भूयिष्ठाउपतस्थुर् यथा पुरम्॥

tataḥ śuci samācārāḥ paryupasthāna kovidaḥ |strī varṣa vara bhūyiṣṭhāupatasthur yathā puram ||

हरि चन्दन सम्पृक्तम् उदकम् कान्चनैः घटैः ।आनिन्युः स्नान शिक्षा आज्ञा यथा कालम् यथा विधि॥

hari candana sampṛktam udakam kāncanaiḥ ghaṭaiḥ |āninyuḥ snāna śikṣā ājñā yathā kālam yathā vidhi ||

मन्गल आलम्भनीयानि प्राशनीयान् उपस्करान् ।उपनिन्युस् तथा अपि अन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः॥

mangala ālambhanīyāni prāśanīyān upaskarān |upaninyus tathā api anyāḥ kumārī bahulāḥ striyaḥ ||

सर्वलक्षणसम्पन्नम् सर्वम् विधिवदर्चितम् ।सर्वम् सुगुणलक्स्मीवत्तद्भभूवाभिहारिकम्॥

sarvalakṣaṇasampannam sarvam vidhivadarcitam |sarvam suguṇalaksmīvattadbhabhūvābhihārikam ||

ततः सूर्योदयम् यावत्सर्वम् परिसमुत्सुकम् ।तस्थावनुपसम्प्राप्तम् किम् स्विदित्युपश्॥

tataḥ sūryodayam yāvatsarvam parisamutsukam |tasthāvanupasamprāptam kim svidityupaś ||

अथ याः कोसल इन्द्रस्य शयनम् प्रत्यनन्तराः ।ताः स्त्रियः तु समागम्य भर्तारम् प्रत्यबोधयन्॥

atha yāḥ kosala indrasya śayanam pratyanantarāḥ |tāḥ striyaḥ tu samāgamya bhartāram pratyabodhayan ||

तथाप्युचितवृत्तास्ता विनयेन नयेन च ।न ह्यस्य शयनम् स्पृष्ट्वा किम् चिदप्युपलेभिरे॥

tathāpyucitavṛttāstā vinayena nayena ca |na hyasya śayanam spṛṣṭvā kim cidapyupalebhire ||

ताः स्त्रीयः स्वप्नशीलज्ञास्चेष्टासम्चलनादिषु ।ता वेपथु परीताः च राज्ञः प्राणेषु शन्किताः॥

tāḥ strīyaḥ svapnaśīlajñāsceṣṭāsamcalanādiṣu |tā vepathu parītāḥ ca rājñaḥ prāṇeṣu śankitāḥ ||

प्रतिस्रोतः तृण अग्राणाम् सदृशम् सम्चकम्पिरे ।अथ सम्वेपमनानाम् स्त्रीणाम् दृष्ट्वा च पार्थिवम्॥

pratisrotaḥ tṛṇa agrāṇām sadṛśam samcakampire |atha samvepamanānām strīṇām dṛṣṭvā ca pārthivam ||

यत् तत् आशन्कितम् पापम् तस्य जज्ञे विनिश्चयः ।कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते॥

yat tat āśankitam pāpam tasya jajñe viniścayaḥ |kausalyā ca sumitrā ca putraśokaparājite ||

प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ।निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता॥

prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite |niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā ||

न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ।कौसल्यानन्तरम् राज्ञः सुमित्रा तदन्तनरम्॥

na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā |kausalyānantaram rājñaḥ sumitrā tadantanaram ||

न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ।ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तम् नृपम्॥

na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā |te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca tam nṛpam ||

सुप्तमे वोद्गतप्राणमन्तः पुरमन्यत ।ततः प्रचुक्रुशुर् दीनाः सस्वरम् ता वर अन्गनाः॥

suptame vodgataprāṇamantaḥ puramanyata |tataḥ pracukruśur dīnāḥ sasvaram tā vara anganāḥ ||

करेणवैव अरण्ये स्थान प्रच्युत यूथपाः ।तासाम् आक्रन्द शब्देन सहसा उद्गत चेतने॥

kareṇavaiva araṇye sthāna pracyuta yūthapāḥ |tāsām ākranda śabdena sahasā udgata cetane ||

कौसल्या च सुमित्राच त्यक्त निद्रे बभूवतुः ।कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम्॥

kausalyā ca sumitrāca tyakta nidre babhūvatuḥ |kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam ||

हा नाथ इति परिक्रुश्य पेततुर् धरणी तले ।सा कोसल इन्द्र दुहिता वेष्टमाना मही तले॥

hā nātha iti parikruśya petatur dharaṇī tale |sā kosala indra duhitā veṣṭamānā mahī tale ||

न बभ्राज रजो ध्वस्ता तारा इव गगन च्युता ।नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्याम् पतिताम् भुवि॥

na babhrāja rajo dhvastā tārā iva gagana cyutā |nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyām patitām bhuvi ||

आपश्यम्स्ताः स्त्रियः सर्वा हताम् नागवधूमिव ।ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः॥

āpaśyamstāḥ striyaḥ sarvā hatām nāgavadhūmiva |tataḥ sarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ ||

रुदन्त्यः शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ।ताभिः स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः॥

rudantyaḥ śokasantaptā nipeturgatacetanāḥ |tābhiḥ sa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ ||

येन स्फीतीकृतो भूयस्तद्गृहम् समनादयत् ।तत् समुत्त्रस्त सम्भ्रान्तम् पर्युत्सुक जन आकुलम्॥

yena sphītīkṛto bhūyastadgṛham samanādayat |tat samuttrasta sambhrāntam paryutsuka jana ākulam ||

सर्वतः तुमुल आक्रन्दम् परिताप आर्त बान्धवम् ।सद्यो निपतित आनन्दम् दीन विक्लव दर्शनम्॥

sarvataḥ tumula ākrandam paritāpa ārta bāndhavam |sadyo nipatita ānandam dīna viklava darśanam ||

बभूव नर देवस्य सद्म दिष्ट अन्तम् ईयुषः ।अतीतम् आज्ञाय तु पार्थिव ऋषभम् ।यशस्विनम् सम्परिवार्य पत्नयः ।भृशम् रुदन्त्यः करुणम् सुदुह्खिताः ।प्रगृह्य बाहू व्यलपन्न् अनाथवत्॥

babhūva nara devasya sadma diṣṭa antam īyuṣaḥ |atītam ājñāya tu pārthiva ṛṣabham |yaśasvinam samparivārya patnayaḥ |bhṛśam rudantyaḥ karuṇam suduhkhitāḥ |pragṛhya bāhū vyalapann anāthavat ||