Kanda.Sarga 2.67

आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकम्ठजनाविला ।आयोध्यायामतितता सा व्यतीयाय शर्वरी॥

ākranditanirānandā sāsrakamṭhajanāvilā |āyodhyāyāmatitatā sā vyatīyāya śarvarī ||

व्यतीतायाम् तु शर्वर्याम् आदित्यस्य उदये ततः ।समेत्य राज कर्तारः सभाम् ईयुर् द्विजातयः॥

vyatītāyām tu śarvaryām ādityasya udaye tataḥ |sametya rāja kartāraḥ sabhām īyur dvijātayaḥ ||

मार्कण्डेयो अथ मौद्गल्यो वामदेवः च काश्यपः ।कात्ययनो गौतमः च जाबालिः च महा यशाः॥

mārkaṇḍeyo atha maudgalyo vāmadevaḥ ca kāśyapaḥ |kātyayano gautamaḥ ca jābāliḥ ca mahā yaśāḥ ||

एते द्विजाः सह अमात्यैः पृथग् वाचम् उदीरयन् ।वसिष्ठम् एव अभिमुखाः श्रेष्ठः राज पुरोहितम्॥

ete dvijāḥ saha amātyaiḥ pṛthag vācam udīrayan |vasiṣṭham eva abhimukhāḥ śreṣṭhaḥ rāja purohitam ||

अतीता शर्वरी दुह्खम् या नो वर्ष शत उपमा ।अस्मिन् पन्चत्वम् आपन्ने पुत्र शोकेन पार्थिवे॥

atītā śarvarī duhkham yā no varṣa śata upamā |asmin pancatvam āpanne putra śokena pārthive ||

स्वर् गतः च महा राजो रामः च अरण्यम् आश्रितः ।लक्ष्मणः च अपि तेजस्वी रामेण एव गतः सह॥

svar gataḥ ca mahā rājo rāmaḥ ca araṇyam āśritaḥ |lakṣmaṇaḥ ca api tejasvī rāmeṇa eva gataḥ saha ||

उभौ भरत शत्रुघ्नौ क्केकयेषु परम् तपौ ।पुरे राज गृहे रम्ये मातामह निवेशने॥

ubhau bharata śatrughnau kkekayeṣu param tapau |pure rāja gṛhe ramye mātāmaha niveśane ||

इक्ष्वाकूणाम् इह अद्य एव कश्चित् राजा विधीयताम् ।अराजकम् हि नो राष्ट्रम् न विनाशम् अवाप्नुयात्॥

ikṣvākūṇām iha adya eva kaścit rājā vidhīyatām |arājakam hi no rāṣṭram na vināśam avāpnuyāt ||

न अराजले जन पदे विद्युन् माली महा स्वनः ।अभिवर्षति पर्जन्यो महीम् दिव्येन वारिणा॥

na arājale jana pade vidyun mālī mahā svanaḥ |abhivarṣati parjanyo mahīm divyena vāriṇā ||

न अराजके जन पदे बीज मुष्टिः प्रकीर्यते ।न अराकके पितुः पुत्रः भार्या वा वर्तते वशे॥

na arājake jana pade bīja muṣṭiḥ prakīryate |na arākake pituḥ putraḥ bhāryā vā vartate vaśe ||

अराजके धनम् न अस्ति न अस्ति भार्या अपि अराजके ।इदम् अत्याहितम् च अन्यत् कुतः सत्यम् अराजके॥

arājake dhanam na asti na asti bhāryā api arājake |idam atyāhitam ca anyat kutaḥ satyam arājake ||

न अराजके जन पदे कारयन्ति सभाम् नराः ।उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्य गृहाणि च॥

na arājake jana pade kārayanti sabhām narāḥ |udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇya gṛhāṇi ca ||

न अराजके जन पदे यज्ञ शीला द्विजातयः ।सत्राणि अन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः सम्शित व्रताः॥

na arājake jana pade yajña śīlā dvijātayaḥ |satrāṇi anvāsate dāntā brāhmaṇāḥ samśita vratāḥ ||

न अराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः ।ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः॥

na arājake janapade mahāyajñeṣu yajvanaḥ |brāhmaṇā vasusampannā visṛjantyāptadakṣiṇāḥ ||

न अराजके जन पदे प्रभूत नट नर्तकाः ।उत्सवाः च समाजाः च वर्धन्ते राष्ट्र वर्धनाः॥

na arājake jana pade prabhūta naṭa nartakāḥ |utsavāḥ ca samājāḥ ca vardhante rāṣṭra vardhanāḥ ||

न अरजके जन पदे सिद्ध अर्था व्यवहारिणः ।कथाभिर् अनुरज्यन्ते कथा शीलाः कथा प्रियैः॥

na arajake jana pade siddha arthā vyavahāriṇaḥ |kathābhir anurajyante kathā śīlāḥ kathā priyaiḥ ||

न अराजके जनपदे उद्यानानि समागताः ।सायाह्ने क्रीडितुम् यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः॥

na arājake janapade udyānāni samāgatāḥ |sāyāhne krīḍitum yānti kumāryo hemabhūṣitāḥ ||

न अराजके जन पदे वाहनैः शीघ्र गामिभिः ।नरा निर्यान्ति अरण्यानि नारीभिः सह कामिनः॥

na arājake jana pade vāhanaiḥ śīghra gāmibhiḥ |narā niryānti araṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ ||

न अराकजे जन पदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।शेरते विवृत द्वाराः कृषि गो रक्ष जीविनः॥

na arākaje jana pade dhanavantaḥ surakṣitāḥ |śerate vivṛta dvārāḥ kṛṣi go rakṣa jīvinaḥ ||

न अराजके जनपदे बद्दघण्टा विषाणीनः ।आटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जराः षष्टिहायनाः॥

na arājake janapade baddaghaṇṭā viṣāṇīnaḥ |āṭanti rājamārgeṣu kuñjarāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ ||

न अराजके जनपदे शरान् सम्ततमस्यताम् ।श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने॥

na arājake janapade śarān samtatamasyatām |śrūyate talanirghoṣa iṣvastrāṇāmupāsane ||

न अराजके जन पदे वणिजो दूर गामिनः ।गच्चन्ति क्षेमम् अध्वानम् बहु पुण्य समाचिताः॥

na arājake jana pade vaṇijo dūra gāminaḥ |gaccanti kṣemam adhvānam bahu puṇya samācitāḥ ||

न अराजके जन पदे चरति एक चरः वशी ।भावयन्न् आत्मना आत्मानम् यत्र सायम् गृहो मुनिः॥

na arājake jana pade carati eka caraḥ vaśī |bhāvayann ātmanā ātmānam yatra sāyam gṛho muniḥ ||

न अराजके जन पदे योग क्षेमम् प्रवर्तते ।न च अपि अराजके सेना शत्रून् विषहते युधि॥

na arājake jana pade yoga kṣemam pravartate |na ca api arājake senā śatrūn viṣahate yudhi ||

न अराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः ।नराः सम्यान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः॥

na arājake janapade hṛṣṭaiḥ paramavājibhiḥ |narāḥ samyānti sahasā rathaiśca parimaṇḍitāḥ ||

न अराजके जनपदे नराः शास्त्रविशारदाः ।सम्पदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च॥

na arājake janapade narāḥ śāstraviśāradāḥ |sampadanto'vatiṣṭhante vaneṣūpavaneṣu ca ||

न अराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः ।देवताभ्यर्चनार्थय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः॥

na arājake janapade mālyamodakadakṣiṇāḥ |devatābhyarcanārthaya kalpyante niyatairjanaiḥ ||

न अराजके जनपदे चन्दनागुरुरूषिताः ।राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः॥

na arājake janapade candanāgururūṣitāḥ |rājaputrā virājante vasanta iva śākhinaḥ ||

यथा हि अनुदका नद्यो यथा वा अपि अतृणम् वनम् ।अगोपाला यथा गावः तथा राष्ट्रम् अराजकम्॥

yathā hi anudakā nadyo yathā vā api atṛṇam vanam |agopālā yathā gāvaḥ tathā rāṣṭram arājakam ||

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानम् धूमो ज्ञानम् विभावसोः ।तेषाम् यो नो ध्वजो राज स देवत्वमितो गतः॥

dhvajo rathasya prajñānam dhūmo jñānam vibhāvasoḥ |teṣām yo no dhvajo rāja sa devatvamito gataḥ ||

न अराजके जन पदे स्वकम् भवति कस्यचित् ।मत्स्याइव नरा नित्यम् भक्षयन्ति परस्परम्॥

na arājake jana pade svakam bhavati kasyacit |matsyāiva narā nityam bhakṣayanti parasparam ||

येहि सम्भिन्न मर्यादा नास्तिकाः चिन्न सम्शयाः ।ते अपि भावाय कल्पन्ते राज दण्ड निपीडिताः॥

yehi sambhinna maryādā nāstikāḥ cinna samśayāḥ |te api bhāvāya kalpante rāja daṇḍa nipīḍitāḥ ||

यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेवप्रवर्तते ।तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः॥

yathā dṛṣṭiḥ śarīrasya nityamevapravartate |tathā narendro rāṣṭrasya prabhavaḥ satyadharmayoḥ ||

राजा सत्यम् च धर्मश्च राजा कुलवताम् कुलम् ।राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्॥

rājā satyam ca dharmaśca rājā kulavatām kulam |rājā mātā pitā caiva rājā hitakaro nṛṇām ||

यमो वैश्रवणः शक्रो वरुणश्च महाबलः ।विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महाता ततः॥

yamo vaiśravaṇaḥ śakro varuṇaśca mahābalaḥ |viśeṣyante narendreṇa vṛttena mahātā tataḥ ||

अहो तमैव इदम् स्यान् न प्रज्ञायेत किम्चन ।राजा चेन् न भवेन् लोके विभजन् साध्व् असाधुनी॥

aho tamaiva idam syān na prajñāyeta kimcana |rājā cen na bhaven loke vibhajan sādhv asādhunī ||

जीवति अपि महा राजे तव एव वचनम् वयम् ।न अतिक्रमामहे सर्वे वेलाम् प्राप्य इव सागरः॥

jīvati api mahā rāje tava eva vacanam vayam |na atikramāmahe sarve velām prāpya iva sāgaraḥ ||

स नः समीक्ष्य द्विज वर्य वृत्तम् ।नृपम् विना राज्यम् अरण्य भूतम् ।कुमारम् इक्ष्वाकु सुतम् वदान्यम् ।त्वम् एव राजानम् इह अभिषिन्चय॥

sa naḥ samīkṣya dvija varya vṛttam |nṛpam vinā rājyam araṇya bhūtam |kumāram ikṣvāku sutam vadānyam |tvam eva rājānam iha abhiṣincaya ||