Kanda.Sarga 2.9

एवमुक्ता तु कैकेयी कोपेन ज्वलितानना ।दीर्घमुष्टम् विनिःश्वस्य मन्थरामिदम् अब्रवीत्॥

evamuktā tu kaikeyī kopena jvalitānanā |dīrghamuṣṭam viniḥśvasya mantharāmidam abravīt ||

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये॥

adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye ||

इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे ।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन॥

idaṃ tvidānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare |bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana ||

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्॥

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt ||

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्॥

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam ||

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि॥

kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi ||

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं च्छ्न्दो विलासिनि ।श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद् विधीयताम्॥

mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ cchndo vilāsini |śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā caitad vidhīyatām ||

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयि ।किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्॥

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayi |kiṃcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt ||

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।भरतः प्राप्नुयाद्रज्यं न तु रामः कथंचन॥

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |bharataḥ prāpnuyādrajyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana ||

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्॥

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt ||

तव दैवासुरे युद्धे सहराजर्षिभिः पतिः ।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्॥

tava daivāsure yuddhe saharājarṣibhiḥ patiḥ |agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt ||

दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान् प्रति ।वैजयन्तमिति क्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः॥

diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati |vaijayantamiti kyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ ||

स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः ।ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसङिघैरनिर्जितः॥

sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ |dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṅighairanirjitaḥ ||

तस्मिन् महति संग्रामे पुरुषान् क्षतविक्षतान् ।रात्रौ प्रसुप्तान् घ्नन्ति स्म तरसासाद्य राक्षसाः॥

tasmin mahati saṃgrāme puruṣān kṣatavikṣatān |rātrau prasuptān ghnanti sma tarasāsādya rākṣasāḥ ||

तत्राकरोन्महायुद्धं राजा दशरथ स्तदा ।असुरैश्च महाबाहुः शस्त्रैश्च शकलीकृतः॥

tatrākaronmahāyuddhaṃ rājā daśaratha stadā |asuraiśca mahābāhuḥ śastraiśca śakalīkṛtaḥ ||

अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ।तत्रपि विक्षतः शस्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया॥

apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ |tatrapi vikṣataḥ śasraiḥ patiste rakṣitastvayā ||

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।सत्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ॥

tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |satvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau ||

गृह्णीयामिति तत्तन तधेत्युक्तं महात्मना ।अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा॥

gṛhṇīyāmiti tattana tadhetyuktaṃ mahātmanā |anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā ||

कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।रामाभिषेकसंभारान्निगृह्य विनिवर्तय॥

kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |rāmābhiṣekasaṃbhārānnigṛhya vinivartaya ||

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।प्रव्राजनं तु रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश॥

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |pravrājanaṃ tu rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa ||

चतुर्दश हि वर्षाणिरामे प्रव्राजिते वनम् ।प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति॥

caturdaśa hi varṣāṇirāme pravrājite vanam |prajābhāvagatasnehaḥ sthiraḥ putro bhaviṣyati ||

क्रोधागारं प्रविश्याद्य कृद्द्धेवाश्वपतेः सुते ।शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी॥

krodhāgāraṃ praviśyādya kṛdddhevāśvapateḥ sute |śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī ||

मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा माचैन मभिभाषथाः ।रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा॥

māsmainaṃ pratyudīkṣethā mācaina mabhibhāṣathāḥ |rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā ||

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्॥

dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam ||

न त्वां क्रोधयितुं शक्तोन क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्॥

na tvāṃ krodhayituṃ śaktona kruddhāṃ pratyudīkṣitum |tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet ||

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।मन्दस्वभावे बुद्ध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः॥

na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |mandasvabhāve buddhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ ||

मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।दद्याद्धशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः॥

maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |dadyāddhaśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ ||

यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ द्शरथोऽददात् ।तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो मात्वामतिक्रमेत्॥

yau tau daivāsure yuddhe varau dśaratho'dadāt |tau smāraya mahābhāge so'rtho mātvāmatikramet ||

यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।व्यवस्थाप्य महाराजं तमिमं वृणुया वरम्॥

yadā tu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |vyavasthāpya mahārājaṃ tamimaṃ vṛṇuyā varam ||

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभ॥

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabha ||

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वन्म् ।रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः॥

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanm |rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ ||

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि॥

rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini ||

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति॥

evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati ||

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति॥

yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati ||

सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान् ।प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा॥

sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sārdhamātmavān |prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā ||

रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया॥

rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya |anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā ||

हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ।कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना॥

hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā |kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā ||

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ह्ठभिधायिनीम् ।पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिर्णये॥

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣhṭhabhidhāyinīm |pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhinirṇaye ||

त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी॥

tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī ||

नाहं समवबुद्ध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः॥

nāhaṃ samavabuddhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ ||

त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात्समुन्नतम्॥

tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhātsamunnatam ||

अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ॥

adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau ||

विमलेन्दुसमं वक्त्रमहो राजसि मन्थरे ।जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्॥

vimalendusamaṃ vaktramaho rājasi manthare |jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam ||

जङघे भ्^इशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ।अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसेव भाससे॥

jaṅaghe bh^iśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī |agrato mama gacchantī rājahaṃseva bhāsase ||

आसन्याः शम्बरे मायाः सहस्रमसुराधिपे॥

āsanyāḥ śambare māyāḥ sahasramasurādhipe ||

सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्याः सहस्रशः ।तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्॥

sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāḥ sahasraśaḥ |tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam ||

मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।अत्रते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्॥

matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |atrate pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm ||

अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।जात्येन च सुवर्णेन सुविष्टप्तेन मन्थरे॥

abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |jātyena ca suvarṇena suviṣṭaptena manthare ||

लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्॥

labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham ||

कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्यभरणानि च।परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि॥

kārayiṣyāmi te kubje śubhānyabharaṇāni ca |paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi ||

चंद्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यांगर्वयन्ती द्विषज्जने॥

caṃdramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃgarvayantī dviṣajjane ||

तवापि कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः ।पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम॥

tavāpi kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama ||

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव॥

iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva ||

गतोदके सेतुबन्दो न कल्याणि विधीयते ।उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमसुदर्शय॥

gatodake setubando na kalyāṇi vidhīyate |uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānamasudarśaya ||

तथा प्रोत्साहिता देवी गता मन्थरया सह ।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता॥

tathā protsāhitā devī gatā mantharayā saha |krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā ||

अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।अवमुच्य वराराणि शुभान्याभरणानि च॥

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |avamucya varārāṇi śubhānyābharaṇāni ca ||

ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशंगता ।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्॥

tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃgatā |saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt ||

इह वा मां मृतां कुब्जे णृपायावेदयिष्यसि ।वनं तु राघवे प्राप्तेभरतः प्राप्स्यति क्षितिम्॥

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje ṇṛpāyāvedayiṣyasi |vanaṃ tu rāghave prāptebharataḥ prāpsyati kṣitim ||

न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते॥

na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate ||

अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो ।वचोभिरत्यर्थ महापराक्रमैः ।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं ।हितं वचो राममुपेत्य चाहितम्॥

atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito |vacobhiratyartha mahāparākramaiḥ |uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ |hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam ||

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो ।यदि ध्रुवं त्वं स सुता च तप्स्यसे ।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा ।यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते॥

prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo |yadi dhruvaṃ tvaṃ sa sutā ca tapsyase |ato hi kalyāṇi yatasva tattathā |yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate ||

तथातिविद्धा महिषि तु कुब्जया ।समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।विधाय हस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता ।श्शंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः॥

tathātividdhā mahiṣi tu kubjayā |samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |vidhāya hastau hṛdaye'tivismitā |śśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ ||

यमस्य वा मां विषयं गतामितो ।निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।वनं गते वा सुचिराय राघवे ।समृद्धकामो भरतो भविष्यति॥

yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito |niśāmya kubje prativedayiṣyasi |vanaṃ gate vā sucirāya rāghave |samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati ||

अहं हि वै नास्तरणानि न स्रजो ।न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।न किंचिदिच्छामि न चेह जीवितं ।न चेदितो गच्छति राघवो वनम्॥

ahaṃ hi vai nāstaraṇāni na srajo |na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |na kiṃcidicchāmi na ceha jīvitaṃ |na cedito gacchati rāghavo vanam ||

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं ।न्धाय सर्वाभरणानि भामिनी ।असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं ।तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी॥

athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ |ndhāya sarvābharaṇāni bhāminī |asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ |tadādhiśiśye patiteva kinnarī ||

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना ।तदावमुक्तोत्तममूल्यभूषणा ।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा ।तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका॥

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā |tadāvamuktottamamūlyabhūṣaṇā |narendrapatnī vimanā babhūva sā |tamovṛtā dyauriva magnatārakā ||