Kanda.Sarga 2.8

मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता॥

mantharā tvabhyasūyaināmutsṛjyābharaṇaṃ ca tat |uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā ||

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे॥

harṣaṃ kimidamasthāne kṛtavatyasi bāliśe |śokasāgaramadhyasthamātmānaṃ nāvabudhyase ||

मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्धिता सती ।यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्येदं व्यसनं महत्॥

manasā prahasāmi tvāṃ devi duḥkhārdhitā satī |yacchocitavye hṛṣṭāsi prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat ||

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत् ।अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्युमिवागताम्॥

śocāmi durmatitvaṃ te kā hi prājñā praharṣayet |areḥ sapatnīputrasya vṛddhiṃ mṛtyumivāgatām ||

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम् ।तद्विचिन्त्य विषण्णास्मि भय भीताद्धि जायते॥

bharatādeva rāmasya rājyasādhāraṇādbhayam |tadvicintya viṣaṇṇāsmi bhaya bhītāddhi jāyate ||

लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः ।शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्थ्सं लक्ष्मणो यथा॥

lakṣmaṇo hi maheṣvāso rāmaṃ sarvātmanā gataḥ |śatrughnaścāpi bharataṃ kākutthsaṃ lakṣmaṇo yathā ||

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्तैव भामिनि ।राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः॥

pratyāsannakrameṇāpi bharatastaiva bhāmini |rājyakramo viprakṛṣṭastayostāvatkanīyasoḥ ||

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः ।भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्॥

viduṣaḥ kṣatracāritre prājñasya prāptakāriṇaḥ |bhayātpravepe rāmasya cintayantī tavātmajam ||

सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः॥

subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate |yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ ||

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् ।उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत्त्वं कृताञ्जलिः॥

prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam |upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīvattvaṃ kṛtāñjaliḥ ||

एवम् चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्य भविष्यसि ।पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति॥

evam cettvaṃ sahāsmābhistasyāḥ preṣya bhaviṣyasi |putraśca tava rāmasya preṣyabhāvaṃ gamiṣyati ||

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः ।अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये॥

hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ |aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye ||

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयि प्रशशंस ह॥

tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ |rāmasyaiva guṇān devī kaikeyi praśaśaṃsa ha ||

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञ सत्यवाक्चुचि ।रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति॥

dharmajño gurubhirdāntaḥ kṛtajña satyavākcuci |rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati ||

भ्रात्R^ऊन्भऋत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति ।संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्॥

bhrātR^ūnbhaṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvatpālayiṣyati |saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam ||

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम् ।पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः॥

bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatātparam |pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāptā puruṣarṣabhaḥ ||

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे ।भविष्यति च क्ल्याणे किमर्थं परितप्यसे॥

sā tvamabhyudaye prāpte vartamāne ca manthare |bhaviṣyati ca klyāṇe kimarthaṃ paritapyase ||

यथा ने भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघावः ।कौसल्यातोऽरिक्तं च सो हि शुश्रूषते हि माम्॥

yathā ne bharato mānyastathā bhūyo'pi rāghāvaḥ |kausalyāto'riktaṃ ca so hi śuśrūṣate hi mām ||

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा ।मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रात्R^ऊंश्च राघवः॥

rājyaṃ yadi hi rāmasya bharatasyāpi tattadā |manyate hi yathātmānaṃ tathā bhrātR^ūṃśca rāghavaḥ ||

कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।दीर्घमुष्णं निःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्॥

kaikeyīvacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā |dīrghamuṣṇaṃ niḥśvasya kaikeyīmidamabravīt ||

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे॥

anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase |śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare ||

भविता राघवो राजा राघवस्यानु यः सुतः ।राजवंशात्तु कैकेयि भरतः परिहास्यते॥

bhavitā rāghavo rājā rāghavasyānu yaḥ sutaḥ |rājavaṃśāttu kaikeyi bharataḥ parihāsyate ||

न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्॥

na hi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini |sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet ||

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वतरेष्वपि॥

tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ |sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvatareṣvapi ||

असावत्यन्तनिर्भग्न स्तवपुत्रो भविष्यति ।अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले॥

asāvatyantanirbhagna stavaputro bhaviṣyati |anāthavatsukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale ||

साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे ।सपत्निवृद्दौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्चिसि॥

sāhaṃ tvadarthe saṃprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabudhyase |sapatnivṛddau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumiccisi ||

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।देशान्तरं वासयिता लोकान्तरमथापि व॥

dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam |deśāntaraṃ vāsayitā lokāntaramathāpi va ||

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि॥

bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitastvayā |sannikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣvapi ||

भरतस्यानुवशगः शत्रुघ्नोऽपि समं गतः ।लक्ष्मणो हि यथा रामं तथासौ भरतं गतः॥

bharatasyānuvaśagaḥ śatrughno'pi samaṃ gataḥ |lakṣmaṇo hi yathā rāmaṃ tathāsau bharataṃ gataḥ ||

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्चेत्तव्यो वनजीविभिः ।सन्निकर्षादिषीकाभिर्मो चितः परमाद्भयात्॥

śrūyate hi drumaḥ kaściccettavyo vanajīvibhiḥ |sannikarṣādiṣīkābhirmo citaḥ paramādbhayāt ||

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः ।अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्॥

goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ |aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam ||

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति ।रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न सं शयः॥

tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiñcitkariṣyati |rāmastu bharate pāpaṃ kuryāditi na saṃ śayaḥ ||

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः ।एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव॥

tasmādrājagṛhādeva vanaṃ gacchatu te sutaḥ |etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava ||

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति॥

evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati |yadi cedbharato dharmātpitryaṃ rājyamavāpsyati ||

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे॥

sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ |samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe ||

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि॥

abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam |pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi ||

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्॥

darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā |rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na śātayet ||

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ।प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम् ।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं ।सहैव दीना भरतेन भामिनि॥

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati |prabhūtaratnākaraśailapattanām |tadā gamiṣyasyaśubhaṃ parābhavaṃ |sahaiva dīnā bharatena bhāmini ||

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ।ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति ।अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे ।पर्स्य चैवाद्य विवासकारणम्॥

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati |dhruvaṃ praṇaṣṭo bharato bhaviṣyati |ato hi saṃcintaya rājyamātmaje |parsya caivādya vivāsakāraṇam ||