Kanda.Sarga 2.99

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुध्नमनुदर्शयन्॥

niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrudhnamanudarśayan ||

ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातऽर्मे शीघ्रमानय।इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सल:॥

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya māta'rme śīghramānaya |iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsala: ||

सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च॥

sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca ||

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम्।भ्रातु: पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह॥

gacchannevātha bharatastāpasālayasaṃsthitām |bhrātu: parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha ||

शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा।काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च॥

śālāyāstvagratastasyā dadarśa bharatastadā |kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca ||

सलक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुष:।कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरै: क्वचित् क्वचित्॥

salakṣmaṇasya rāmasya dadarśāśramamīyuṣa: |kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīrai: kvacit kvacit ||

ददर्श च वने तस्मिन् महत: सञ्चयान् कृतान्।मृगाणां महिषाणां च कऺरीषै: शीतकारणात्॥

dadarśa ca vane tasmin mahata: sañcayān kṛtān |mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca kaऺrīṣai: śītakāraṇāt ||

गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान् भरतस्तदा।शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वश:॥

gacchanneva mahābāhurdyutimān bharatastadā |śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśa: ||

मन्ये प्राप्ता: स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमित:॥

manye prāptā: sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmita: ||

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।अभिज्ञानकृत: पन्था विकाले गन्तुमिच्छता॥

uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |abhijñānakṛta: panthā vikāle gantumicchatā ||

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्॥

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām ||

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा: सततं वने।तस्यासौ दृश्यते धूम: सङ्कुल: कृष्णवर्त्मन:॥

yamevādhātumicchanti tāpasā: satataṃ vane |tasyāsau dṛśyate dhūma: saṅkula: kṛṣṇavartmana: ||

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसंस्कारकारिणम्।आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्॥

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusaṃskārakāriṇam |āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam ||

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघव:।मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्॥

atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghava: |mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt ||

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रत:।जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्॥

jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rata: |janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam ||

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युति:।सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघव:॥

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyuti: |sarvān kāmān parityajya vane vasati rāghava: ||

इति लोकसमाक्रुष्ट: पादेष्वद्य प्रसादयन्।रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च॥

iti lokasamākruṣṭa: pādeṣvadya prasādayan |rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca ||

एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मज:।ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्॥

evaṃ sa vilapaṃstasmin vane daśarathātmaja: |dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām ||

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे॥

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare ||

शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनै:।रुक्मपृष्टष्ठैर्महासारै: शोभितां शत्रुबाधकै:॥

śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanai: |rukmapṛṣṭaṣṭhairmahāsārai: śobhitāṃ śatrubādhakai: ||

अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतै: शरै:।शोभितां दीप्तवदनै: सर्प्पैर्भोगवतीमिव॥

arkaraśmipratīkāśairghoraistūṇīgatai: śarai: |śobhitāṃ dīptavadanai: sarppairbhogavatīmiva ||

महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्॥

mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām ||

गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रै: काञ्चनभूषितै:।अरिसङ्घैरनाधृष्यां मृगै: सिंहगुहामिव॥

godhāṅgulitrairāsaktaiścitrai: kāñcanabhūṣitai: |arisaṅghairanādhṛṣyāṃ mṛgai: siṃhaguhāmiva ||

प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने॥

prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane ||

निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम्।उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्॥

nirīkṣya sa muhūrttaṃ tu dadarśa bharato guram |uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam ||

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभित: पावकोपमम्॥

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |dadarśa rāmamāsīnamabhita: pāvakopamam ||

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्या: सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम्॥

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |pṛthivyā: sāgarāntāyā bharttāraṃ dharmacāriṇam ||

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च॥

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca ||

तं दृष्ट्वा भरत: श्रीमान् दु:खशोकपरिप्लुत:।अभ्यधावत धर्मात्मा भरत: कैकयीसुत:॥

taṃ dṛṣṭvā bharata: śrīmān du:khaśokaparipluta: |abhyadhāvata dharmātmā bharata: kaikayīsuta: ||

दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्॥

dṛṣṭvaiva vilalāpārtto bāṣpasandigdhayā girā |aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt ||

य: संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।वन्यैर्मृगैरुपासीन: सोऽयमास्ते ममाग्रज:॥

ya: saṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |vanyairmṛgairupāsīna: so'yamāste mamāgraja: ||

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचित:।मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्॥

vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocita: |mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran ||

अधारयद्यो विविधाश्चित्रा: सुमनसस्तदा सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघव: कथम्॥

adhārayadyo vividhāścitrā: sumanasastadā so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghava: katham ||

यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चय:।शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते॥

yasya yajñairyathoddiṣṭairyukto dharmasya sañcaya: |śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate ||

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते॥

candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate ||

मन्निमित्तमिदं दु:खं प्राप्तो राम: सुखोचित:।धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्॥

mannimittamidaṃ du:khaṃ prāpto rāma: sukhocita: |dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam ||

इत्येवं विलपन् दीन: प्रस्विन्नमुखपङ्कज:।पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्॥

ityevaṃ vilapan dīna: prasvinnamukhapaṅkaja: |pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan ||

दु:खाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबल:।उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन॥

du:khābhitapto bharato rājaputro mahābala: |uktvāryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana ||

बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा॥

bāṣpāpihitakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |āryetyevātha saṃkruśya vyāharttuṃ nāśakattadā ||

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत्॥

śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavarttayat ||

तत: सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये।दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्॥

tata: sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāvaraṇye |divākaraścaiva niśākaraśca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām ||

तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये।वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम्॥

tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃstatra mahatyaraṇye |vanaukasaste'pi samīkṣya sarvepyaśrūṇyamuñcan pravihāya harṣam ||