Kanda.Sarga 3.47

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा ।परिव्राजक रूपेण शशंस आत्मानम् आत्मना॥

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā |parivrājaka rūpeṇa śaśaṃsa ātmānam ātmanā ||

ब्राह्मणः च अतिथिः च एष अनुक्तो हि शपेत माम् ।इति ध्यात्वा मुहूर्तम् तु सीता वचनम् अब्रवीत्॥

brāhmaṇaḥ ca atithiḥ ca eṣa anukto hi śapeta mām |iti dhyātvā muhūrtam tu sītā vacanam abravīt ||

दुहिता जनकस्य अहम् मैथिलस्य महात्मनः ।सीता नाम्ना अस्मि भद्रम् ते रामस्य महिषी प्रिया॥

duhitā janakasya aham maithilasya mahātmanaḥ |sītā nāmnā asmi bhadram te rāmasya mahiṣī priyā ||

उषित्वा द्वा दश समाः इक्ष्वाकूणाम् निवेशने ।भुंजाना मानुषान् भोगान् सर्व काम समृद्धिनी॥

uṣitvā dvā daśa samāḥ ikṣvākūṇām niveśane |bhuṃjānā mānuṣān bhogān sarva kāma samṛddhinī ||

तत्र त्रयो दशे वर्षे राज अमंत्र्यत प्रभुः ।अभिषेचयितुम् रामम् समेतो राज मन्त्रिभिः॥

tatra trayo daśe varṣe rāja amaṃtryata prabhuḥ |abhiṣecayitum rāmam sameto rāja mantribhiḥ ||

तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्य अभिषेचने ।कैकेयी नाम भर्तारम् मम आर्या याचते वरम्॥

tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasya abhiṣecane |kaikeyī nāma bhartāram mama āryā yācate varam ||

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरम् सुकृतेन मे ।मम प्रव्राजनम् भर्तुर् भरतस्य अभिषेचनम्॥

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuram sukṛtena me |mama pravrājanam bhartur bharatasya abhiṣecanam ||

द्वौ अयाचत भर्तारम् सत्यसंधम् नृपोत्तमम् ।न अद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये कदाचन॥

dvau ayācata bhartāram satyasaṃdham nṛpottamam |na adya bhokṣye na ca svapsye na pāsye kadācana ||

एष मे जीवितस्य अन्तो रामो यदि अभिषिच्यते ।इति ब्रुवाणाम् कैकेयीम् श्वशुरो मे स पार्थिवः॥

eṣa me jīvitasya anto rāmo yadi abhiṣicyate |iti bruvāṇām kaikeyīm śvaśuro me sa pārthivaḥ ||

अयाचत अर्थैः अन्वर्थैः न च यांचाम् चकार सा ।मम भर्ता महातेजा वयसा पंच विंशकः॥

ayācata arthaiḥ anvarthaiḥ na ca yāṃcām cakāra sā |mama bhartā mahātejā vayasā paṃca viṃśakaḥ ||

अष्टा दश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते ।राम इति प्रथितो लोके सत्यवान् शीलवान् शुचिः॥

aṣṭā daśa hi varṣāṇi mama janmani gaṇyate |rāma iti prathito loke satyavān śīlavān śuciḥ ||

विशालाक्षो महाबाहुः सर्व भूत हिते रतः ।कामार्तः च महाराजः पिता दशरथः स्वयम्॥

viśālākṣo mahābāhuḥ sarva bhūta hite rataḥ |kāmārtaḥ ca mahārājaḥ pitā daśarathaḥ svayam ||

कैकेय्याः प्रिय कामार्थम् तम् रामम् न अभिषेचयत् ।अभिषेकाय तु पितुः समीपम् रामम् आगतम्॥

kaikeyyāḥ priya kāmārtham tam rāmam na abhiṣecayat |abhiṣekāya tu pituḥ samīpam rāmam āgatam ||

कैकेयी मम भर्तारम् इति उवाच द्रुतम् वचः ।तव पित्रा समाज्ञप्तम् मम इदम् शृणु राघव॥

kaikeyī mama bhartāram iti uvāca drutam vacaḥ |tava pitrā samājñaptam mama idam śṛṇu rāghava ||

भरताय प्रदातव्यम् इदम् राज्यम् अकण्टकम् ।त्वया तु खलु वस्तव्यम् नव वर्षाणि पंच च॥

bharatāya pradātavyam idam rājyam akaṇṭakam |tvayā tu khalu vastavyam nava varṣāṇi paṃca ca ||

वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरम् मोचय अनृतात् ।तथा इति उवाच ताम् रामः कैकेयीम् अकुतो भयः॥

vane pravraja kākutstha pitaram mocaya anṛtāt |tathā iti uvāca tām rāmaḥ kaikeyīm akuto bhayaḥ ||

चकार तत् वचः तस्या मम भर्ता दृढ व्रतः ।दद्यात् न प्रतिगृह्णीयात् सत्यम् ब्रूयात् न च अनृतम्॥

cakāra tat vacaḥ tasyā mama bhartā dṛḍha vrataḥ |dadyāt na pratigṛhṇīyāt satyam brūyāt na ca anṛtam ||

एतत् ब्राह्मण रामस्य व्रतम् ध्रुवम् अनुत्तमम् ।तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्॥

etat brāhmaṇa rāmasya vratam dhruvam anuttamam |tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān ||

रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरे अरिहा ।स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्म चारी दृढ व्रतः॥

rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare arihā |sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharma cārī dṛḍha vrataḥ ||

अन्वगच्छत् धनुष् पाणिः प्रव्रजंतम् मया सह ।जटी तापस रूपेण मया सह सह अनुजः॥

anvagacchat dhanuṣ pāṇiḥ pravrajaṃtam mayā saha |jaṭī tāpasa rūpeṇa mayā saha saha anujaḥ ||

प्रविष्टो दंडकारण्यम् धर्म नित्यो धृढ व्रतः ।ते वयम् प्रच्युता राज्यात् कैकेय्याः तु कृते त्रयः॥

praviṣṭo daṃḍakāraṇyam dharma nityo dhṛḍha vrataḥ |te vayam pracyutā rājyāt kaikeyyāḥ tu kṛte trayaḥ ||

विचराम द्विज श्रेष्ठ वनम् गंभीरम् ओजसा ।समाश्वस मुहूर्तम् तु शक्यम् वस्तुम् इह त्वया॥

vicarāma dvija śreṣṭha vanam gaṃbhīram ojasā |samāśvasa muhūrtam tu śakyam vastum iha tvayā ||

आगमिष्यति मे भर्ता वन्यम् आदाय पुष्कलम् ।रुरून् गोधान् वराहान् च हत्वा आदाय अमिषान् बहु॥

āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam |rurūn godhān varāhān ca hatvā ādāya amiṣān bahu ||

सः त्वम् नाम च गोत्रम् च कुलम् आचक्ष्व तत्त्वतः ।एकः च दण्डकारण्ये किम् अर्थम् चरसि द्विज॥

saḥ tvam nāma ca gotram ca kulam ācakṣva tattvataḥ |ekaḥ ca daṇḍakāraṇye kim artham carasi dvija ||

एवम् ब्रुवत्याम् सीतायाम् राम पत्नीआम् महाबलः ।प्रत्युवाच उत्तरम् तीव्रम् रावणो राक्षसाधिपः॥

evam bruvatyām sītāyām rāma patnīām mahābalaḥ |pratyuvāca uttaram tīvram rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

येन वित्रासिता लोकाः स देव असुर मानुषा ।अहम् सः रावणो नाम सीते रक्षो गण ईश्वरः॥

yena vitrāsitā lokāḥ sa deva asura mānuṣā |aham saḥ rāvaṇo nāma sīte rakṣo gaṇa īśvaraḥ ||

त्वाम् तु कांचन वर्ण आभाम् दृष्ट्वा कौशेय वासिनीम् ।रतिम् स्वकेषु दारेषु न अधिगच्छामि अनिन्दिते॥

tvām tu kāṃcana varṇa ābhām dṛṣṭvā kauśeya vāsinīm |ratim svakeṣu dāreṣu na adhigacchāmi anindite ||

बह्वीनाम् उत्तम स्त्रीणाम् आहृतानाम् इतः ततः ।सर्वासाम् एव भद्रम् ते मम अग्र महिषी भव॥

bahvīnām uttama strīṇām āhṛtānām itaḥ tataḥ |sarvāsām eva bhadram te mama agra mahiṣī bhava ||

लंका नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी ।सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरि मूर्धनि॥

laṃkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī |sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā giri mūrdhani ||

तत्र सीते मया सार्धम् वनेषु विचरिष्यसि ।न च अस्य वन वासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि॥

tatra sīte mayā sārdham vaneṣu vicariṣyasi |na ca asya vana vāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini ||

पंच दास्यः सहस्राणि सर्व आभरण भूषिताः ।सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि॥

paṃca dāsyaḥ sahasrāṇi sarva ābharaṇa bhūṣitāḥ |sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi ||

रावणेन एवम् उक्ता तु कुपिता जनक आत्मजा ।प्रत्युवाच अनवद्यांगी तम् अनादृत्य राक्षसम्॥

rāvaṇena evam uktā tu kupitā janaka ātmajā |pratyuvāca anavadyāṃgī tam anādṛtya rākṣasam ||

महा गिरिम् इव अकंप्यम् महेन्द्र सदृशम् पतिम् ।महा उदधिम् इव अक्षोभ्यम् अहम् रामम् अनुव्रता॥

mahā girim iva akaṃpyam mahendra sadṛśam patim |mahā udadhim iva akṣobhyam aham rāmam anuvratā ||

सर्व लक्षण संपन्नम् न्यग्रोध परि मण्डलम् ।सत्य संधम् महाभागम् रामम् अनुव्रता॥

sarva lakṣaṇa saṃpannam nyagrodha pari maṇḍalam |satya saṃdham mahābhāgam rāmam anuvratā ||

महाबाहुम् महोरस्कम् सिंह विक्रांत गामिनम् ।नृसिंहम् सिंह संकाशम् अहम् रामम् अनुव्रता॥

mahābāhum mahoraskam siṃha vikrāṃta gāminam |nṛsiṃham siṃha saṃkāśam aham rāmam anuvratā ||

पूर्ण चन्द्र आननम् वीरम् राज वत्सम् जितेन्द्रियम् ।पृथु कीर्तिम् महाबाहुम् अहम् रामम् अनुव्रता॥

pūrṇa candra ānanam vīram rāja vatsam jitendriyam |pṛthu kīrtim mahābāhum aham rāmam anuvratā ||

त्वम् पुनः जंबुकः सिंहीम् माम् इह इच्छसि दुर्लभाम् ।न अहम् शक्या त्वया स्प्रष्टुम् आदित्यस्य प्रभा यथा॥

tvam punaḥ jaṃbukaḥ siṃhīm mām iha icchasi durlabhām |na aham śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā ||

पादपान् कांचनान् नूनम् बहून् पश्यसि मंदभाक् ।राघवस्य प्रियाम् भार्याम् यः त्वम् इच्छसि राक्षस॥

pādapān kāṃcanān nūnam bahūn paśyasi maṃdabhāk |rāghavasya priyām bhāryām yaḥ tvam icchasi rākṣasa ||

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृग शत्रोः तरस्विनः ।आशी विषस्य वदनात् दम्ष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि॥

kṣudhitasya ca siṃhasya mṛga śatroḥ tarasvinaḥ |āśī viṣasya vadanāt damṣṭrām ādātum icchasi ||

मंदरम् पर्वत श्रेष्ठम् पाणिना हर्तुम् इच्छसि ।काल कूटम् विषम् पीत्वा स्वस्तिमान् गंतुम् इच्छसि॥

maṃdaram parvata śreṣṭham pāṇinā hartum icchasi |kāla kūṭam viṣam pītvā svastimān gaṃtum icchasi ||

अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् ।राघवस्य प्रियाम् भार्याम् अधिगंतुम् त्वम् इच्छसि॥

akṣi sūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram |rāghavasya priyām bhāryām adhigaṃtum tvam icchasi ||

अवसज्य शिलाम् कण्ठे समुद्रम् तर्तुम् इच्छसि ।सूर्या चन्द्रमसौ च उभौ प्राणिभ्याम् हर्तुम् इच्छसि॥

avasajya śilām kaṇṭhe samudram tartum icchasi |sūryā candramasau ca ubhau prāṇibhyām hartum icchasi ||

यो रामस्य प्रियाम् भार्याम् प्रधर्षयितुम् इच्छसि ।अग्निम् प्रज्वलितम् दृष्ट्वा वस्त्रेण आहर्तुम् इच्छसि॥

yo rāmasya priyām bhāryām pradharṣayitum icchasi |agnim prajvalitam dṛṣṭvā vastreṇa āhartum icchasi ||

कल्याण वृत्ताम् यो भार्याम् रामस्य हर्तुम् इच्छसि ।अयो मुखानाम् शूलानाम् अग्रे चरितुम् इच्छसि ।रामस्य सदृशीम् भार्याम् यो अधिगंतुम् त्वम् इच्छसि॥

kalyāṇa vṛttām yo bhāryām rāmasya hartum icchasi |ayo mukhānām śūlānām agre caritum icchasi |rāmasya sadṛśīm bhāryām yo adhigaṃtum tvam icchasi ||

यद् अंतरम् सिंह शृगालयोः वनेयद् अंतरम् स्यन्दनिका समुद्रयोः ।सुर अग्र्य सौवीरकयोः यद् अंतरम्तद् अंतरम् दाशरथेः तव एव च॥

yad aṃtaram siṃha śṛgālayoḥ vaneyad aṃtaram syandanikā samudrayoḥ |sura agrya sauvīrakayoḥ yad aṃtaramtad aṃtaram dāśaratheḥ tava eva ca ||

यद् अंतरम् कांचन सीस लोहयोःयद् अंतरम् चन्दन वारि पंकयोः ।यद् अंतरम् हस्ति बिडालयोः वनेतद् अंतरम् दशरथेः तव एव च॥

yad aṃtaram kāṃcana sīsa lohayoḥyad aṃtaram candana vāri paṃkayoḥ |yad aṃtaram hasti biḍālayoḥ vanetad aṃtaram daśaratheḥ tava eva ca ||

यद् अंतरम् वायस वैनतेययोःयद् अंतरम् मद्गु मयूरयोः अपि ।यद् अंतरम् हंस गृध्रयोः वनेतद् अंतरम् दाशरथेः तव एव च॥

yad aṃtaram vāyasa vainateyayoḥyad aṃtaram madgu mayūrayoḥ api |yad aṃtaram haṃsa gṛdhrayoḥ vanetad aṃtaram dāśaratheḥ tava eva ca ||

तस्मिन् सहस्राक्ष सम प्रभावेरामे स्थिते कार्मुक बाण पाणौ ।हृता अपि ते अहम् न जराम् गमिष्येवज्रम् यथा मक्षिकया अवगीर्णम्॥

tasmin sahasrākṣa sama prabhāverāme sthite kārmuka bāṇa pāṇau |hṛtā api te aham na jarām gamiṣyevajram yathā makṣikayā avagīrṇam ||

इति इव तत् वाक्यम् अदुष्ट भावासुदुष्टम् उक्त्वा रजनी चरम् तम् ।गात्र प्रकंपात् व्यथिता बभूववात उद्धता सा कदली इव तन्वी॥

iti iva tat vākyam aduṣṭa bhāvāsuduṣṭam uktvā rajanī caram tam |gātra prakaṃpāt vyathitā babhūvavāta uddhatā sā kadalī iva tanvī ||

ताम् वेपमानाम् उपलक्ष्य सीताम्स रावणो मृत्यु सम प्रभावः ।कुलम् बलम् नाम च कर्म च आत्मनःसमाचचक्षे भय कारण अर्थम्॥

tām vepamānām upalakṣya sītāmsa rāvaṇo mṛtyu sama prabhāvaḥ |kulam balam nāma ca karma ca ātmanaḥsamācacakṣe bhaya kāraṇa artham ||