Kanda.Sarga 3.67

पूर्वजो अपि उक्त मात्रः तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् ।सार ग्राही महासारम् प्रतिजग्राह राघवः॥

pūrvajo api ukta mātraḥ tu lakṣmaṇena subhāṣitam |sāra grāhī mahāsāram pratijagrāha rāghavaḥ ||

स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धम् रोषम् आत्मनः ।अवष्टभ्य धनुः चित्रम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत्॥

sa nigṛhya mahābāhuḥ pravṛddham roṣam ātmanaḥ |avaṣṭabhya dhanuḥ citram rāmo lakṣmaṇam abravīt ||

किम् करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण ।केन उपायेन पश्येयम् सीताम् इह विचिन्तय॥

kim kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa |kena upāyena paśyeyam sītām iha vicintaya ||

तम् तथा परिताप आर्तम् लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् ।इदम् एव जनस्थानम् त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि॥

tam tathā paritāpa ārtam lakṣmaṇo rāmam abravīt |idam eva janasthānam tvam anveṣitum arhasi ||

राक्षसैः बहुभिः कीर्णम् नाना द्रुम लता आयुतम् ।सन्ति इह गिरि दुर्गाणि निर्दराः कंदराणि च॥

rākṣasaiḥ bahubhiḥ kīrṇam nānā druma latā āyutam |santi iha giri durgāṇi nirdarāḥ kaṃdarāṇi ca ||

गुहाः च विविधा घोरा नाना मृग गण आकुलाः ।आवासाः किन्नराणाम् च गन्धर्व भवनानि च॥

guhāḥ ca vividhā ghorā nānā mṛga gaṇa ākulāḥ |āvāsāḥ kinnarāṇām ca gandharva bhavanāni ca ||

तानि युक्तो मया सार्धम् समन्वेषितुम् अर्हसि ।त्वत् विधा बुद्धि संपन्ना माहात्मानो नरर्षभ॥

tāni yukto mayā sārdham samanveṣitum arhasi |tvat vidhā buddhi saṃpannā māhātmāno nararṣabha ||

आपत्सु न प्रकंपन्ते वायु वेगैः इव अचलाः ।इति उक्तः तत् वनम् सर्वम् विचचार स लक्ष्मणः॥

āpatsu na prakaṃpante vāyu vegaiḥ iva acalāḥ |iti uktaḥ tat vanam sarvam vicacāra sa lakṣmaṇaḥ ||

क्रुद्धो रामः शरम् घोरम् संधाय धनुषि क्षुरम् ।ततः पर्वत कूट आभम् महा भागम् द्विज उत्तमम्॥

kruddho rāmaḥ śaram ghoram saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |tataḥ parvata kūṭa ābham mahā bhāgam dvija uttamam ||

ददर्श पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् ।तम् दृष्ट्वा गिरि शृंग आभम् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत्॥

dadarśa patitam bhūmau kṣataja ārdram jaṭāyuṣam |tam dṛṣṭvā giri śṛṃga ābham rāmo lakṣmaṇam abravīt ||

अनेन सीता वैदेही भक्षिता न अत्र संशयः ।गृध्र रूपम् इदम् व्यक्तम् रक्षो भ्रमति काननम्॥

anena sītā vaidehī bhakṣitā na atra saṃśayaḥ |gṛdhra rūpam idam vyaktam rakṣo bhramati kānanam ||

भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीताम् यथा सुखम् ।एनम् वधिष्ये दीप्त अग्रैः घोरैः बाणैः अजिह्मगैः॥

bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītām yathā sukham |enam vadhiṣye dīpta agraiḥ ghoraiḥ bāṇaiḥ ajihmagaiḥ ||

इति उक्त्वा अभ्यपतत् गृध्रम् सन्धाय धनुषि क्षुरम् ।क्रुद्धो रामः समुद्र अन्ताम् चालयन् इव मेदिनीम्॥

iti uktvā abhyapatat gṛdhram sandhāya dhanuṣi kṣuram |kruddho rāmaḥ samudra antām cālayan iva medinīm ||

तम् दीन दीनया वाचा स फेनम् रुधिरम् वमन् ।अभ्यभाषत पक्षी तु रामम् दशरथ आत्मजम्॥

tam dīna dīnayā vācā sa phenam rudhiram vaman |abhyabhāṣata pakṣī tu rāmam daśaratha ātmajam ||

याम् ओषधिम् इव आयुष्मन् अन्वेषसि महा वने ।सा देवी मम च प्राणा रावणेन उभयम् हृतम्॥

yām oṣadhim iva āyuṣman anveṣasi mahā vane |sā devī mama ca prāṇā rāvaṇena ubhayam hṛtam ||

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव ।ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा॥

tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava |hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā ||

सीताम् अभ्यवपन्नो अहम् रावणः च रणे मया ।विध्वंसित रथः च अत्र पातितो धरणी तले॥

sītām abhyavapanno aham rāvaṇaḥ ca raṇe mayā |vidhvaṃsita rathaḥ ca atra pātito dharaṇī tale ||

एतत् अस्य धनुः भग्नम् एतत् अस्य शरावरम् ।अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः॥

etat asya dhanuḥ bhagnam etat asya śarāvaram |ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ ||

अयम् तु सारथिः तस्य मत् पक्ष निहतो भुविः ।परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः॥

ayam tu sārathiḥ tasya mat pakṣa nihato bhuviḥ |pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ ||

सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसम् ।रक्षसा निहतम् पूर्वम् न माम् हन्तुम् त्वम् अर्हसि॥

sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasam |rakṣasā nihatam pūrvam na mām hantum tvam arhasi ||

रामः तस्य तु विज्ञाय सीता सक्ताम् प्रियाम् कथाम् ।गृध्र राजम् परिष्वज्य परित्यज्य महत् धनुः॥

rāmaḥ tasya tu vijñāya sītā saktām priyām kathām |gṛdhra rājam pariṣvajya parityajya mahat dhanuḥ ||

निपपात अवशो भूमौ रुरोद सह लक्ष्मण ।द्विगुणीकृत ताप आर्तो रामो धीरतरो अपि सन्॥

nipapāta avaśo bhūmau ruroda saha lakṣmaṇa |dviguṇīkṛta tāpa ārto rāmo dhīrataro api san ||

एकम् एक अयने कृच्छ्रे निःश्वसन्तम् मुहुर् मुहुः ।समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत्॥

ekam eka ayane kṛcchre niḥśvasantam muhur muhuḥ |samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt ||

राज्यम् भ्रष्टम् वने वासः सीता नष्टा मृते द्विजः ।ईदृशी इयम् मम अलक्ष्मीः दहेत् अपि पावकम्॥

rājyam bhraṣṭam vane vāsaḥ sītā naṣṭā mṛte dvijaḥ |īdṛśī iyam mama alakṣmīḥ dahet api pāvakam ||

संपूर्णम् अपि चेत् अद्य प्रतरेयम् महोदधिम् ।सो अपि नूनम् मम अलक्ष्म्या विशुष्येत् सरिताम् पतिः॥

saṃpūrṇam api cet adya pratareyam mahodadhim |so api nūnam mama alakṣmyā viśuṣyet saritām patiḥ ||

न अस्ति अभाग्यतरो लोके मत्तो अस्मिन् स चराचरे ।येन इयम् महती प्राप्ता मया व्यसन वागुरा॥

na asti abhāgyataro loke matto asmin sa carācare |yena iyam mahatī prāptā mayā vyasana vāgurā ||

अयम् पितृ वयस्यो मे गृध्र राजो जरा अन्वितः ।शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्य विपर्ययात्॥

ayam pitṛ vayasyo me gṛdhra rājo jarā anvitaḥ |śete vinihato bhūmau mama bhāgya viparyayāt ||

इति एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सह लक्ष्मणः ।जटायुषम् च पस्पर्श पितृ स्नेहम् निदर्शयन्॥

iti evam uktvā bahuśo rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |jaṭāyuṣam ca pasparśa pitṛ sneham nidarśayan ||

निकृत्त पक्षम् रुधिर अवसिक्तम्तम् गृध्र राजम् परिरभ्य रामः ।क्व मैथिलि प्राण समा मम इतिविमुच्य वाचम् निपपात भूमौ॥

nikṛtta pakṣam rudhira avasiktamtam gṛdhra rājam parirabhya rāmaḥ |kva maithili prāṇa samā mama itivimucya vācam nipapāta bhūmau ||