Kanda.Sarga 3.68

रामः प्रेक्ष्य तु तम् गृध्रम् भुवि रौद्रेण पातितम् ।सौमित्रिम् मित्र संपन्नम् इदम् वचनम् अब्रवीत्॥

rāmaḥ prekṣya tu tam gṛdhram bhuvi raudreṇa pātitam |saumitrim mitra saṃpannam idam vacanam abravīt ||

मम अयम् नूनम् अर्थेषु यतमानो विहंगमः ।राक्षसेन हतः संख्ये प्राणान् त्यजति मत् कृते॥

mama ayam nūnam artheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ |rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇān tyajati mat kṛte ||

अति खिन्नः शरीरे अस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।तथा स्वर विहीनो अयम् विक्लवम् समुदीक्षते॥

ati khinnaḥ śarīre asmin prāṇo lakṣmaṇa vidyate |tathā svara vihīno ayam viklavam samudīkṣate ||

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यम् व्याहरितुम् पुनः ।सीताम् आख्याहि भद्रम् ते वधम् आख्याहि च आत्मनः॥

jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyam vyāharitum punaḥ |sītām ākhyāhi bhadram te vadham ākhyāhi ca ātmanaḥ ||

किम् निमित्तो जहार आर्याम् रावणः तस्य किम् मया ।अपराधम् तु यम् दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया॥

kim nimitto jahāra āryām rāvaṇaḥ tasya kim mayā |aparādham tu yam dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā ||

कथम् तत् चन्द्र संकाशम् मुखम् आसीत् मनोहरम् ।सीतया कानि च उक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम॥

katham tat candra saṃkāśam mukham āsīt manoharam |sītayā kāni ca uktāni tasmin kāle dvijottama ||

कथम् वीर्यः कथम् रूपः किम् कर्मा स च राक्षसः ।क्व च अस्य भवनम् तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः॥

katham vīryaḥ katham rūpaḥ kim karmā sa ca rākṣasaḥ |kva ca asya bhavanam tāta brūhi me paripṛcchataḥ ||

तम् उद्वीक्ष्य सः धर्मात्मा विलपन्तम् अनाथवत् ।वाचा विक्लवया रामम् इदम् वचनम् अब्रवीत्॥

tam udvīkṣya saḥ dharmātmā vilapantam anāthavat |vācā viklavayā rāmam idam vacanam abravīt ||

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।मायाम् आस्थाय विपुलाम् वात दुर्दिन संकुलाम्॥

sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā |māyām āsthāya vipulām vāta durdina saṃkulām ||

परिक्लांतस्य मे तात पक्षौ चित्त्वा निशाचरः ।सीताम् आदाय वैदेहीम् प्रयातो दक्षिणा मुखः॥

pariklāṃtasya me tāta pakṣau cittvā niśācaraḥ |sītām ādāya vaidehīm prayāto dakṣiṇā mukhaḥ ||

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव ।पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीर कृत मूर्धजान्॥

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava |paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīra kṛta mūrdhajān ||

येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः ।विप्रनष्टम् धनम् क्षिप्रम् तत् स्वामि प्रतिपद्यते॥

yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ |vipranaṣṭam dhanam kṣipram tat svāmi pratipadyate ||

विन्दो नाम मुहूर्तो असौ स च काकुत्स्थ न अबुधत् ।त्वत् प्रियाम् जानकीम् हृत्वा रावणो राक्षसेश्वर ।झषवत् बडिशम् गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति॥

vindo nāma muhūrto asau sa ca kākutstha na abudhat |tvat priyām jānakīm hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvara |jhaṣavat baḍiśam gṛhya kṣipram eva vinaśyati ||

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुताम् प्रति ।वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रम् हत्वा तम् रणमूर्धनि॥

na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutām prati |vaidehyā raṃsyase kṣipram hatvā tam raṇamūrdhani ||

असंमूढस्य गृध्रस्य रामम् प्रति अनुभाषतः ।आस्यात् सुस्राव रुधिरम् म्रियमाणस्य स अमिषम्॥

asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmam prati anubhāṣataḥ |āsyāt susrāva rudhiram mriyamāṇasya sa amiṣam ||

पुत्रो विश्रवसः साक्षात् भ्राता वैश्रवणस्य च ।इति उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः॥

putro viśravasaḥ sākṣāt bhrātā vaiśravaṇasya ca |iti uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||

ब्रूहि ब्रूहि इति रामस्य ब्रुवाणस्य कृतांजलेः ।त्यक्त्वा शरीरम् गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम्॥

brūhi brūhi iti rāmasya bruvāṇasya kṛtāṃjaleḥ |tyaktvā śarīram gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam ||

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा ।विक्षिप्य च शरीरम् स्वम् पपात धरणी तले॥

sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā |vikṣipya ca śarīram svam papāta dharaṇī tale ||

तम् गृध्रम् प्रेक्ष्य ताम्र अक्षम् गत असुम् अचलोपमम् ।रामः सु बहुभिः दुह्खैः दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत्॥

tam gṛdhram prekṣya tāmra akṣam gata asum acalopamam |rāmaḥ su bahubhiḥ duhkhaiḥ dīnaḥ saumitrim abravīt ||

बहूनि रक्षसाम् वासे वर्षाणि वसता सुखम् ।अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णम् इह पक्षिणा॥

bahūni rakṣasām vāse varṣāṇi vasatā sukham |anena daṇḍakāraṇye viśīrṇam iha pakṣiṇā ||

अनेक वार्षिको यः तु चिर काल समुत्थितः ।सो अयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुर्अतिक्रमः॥

aneka vārṣiko yaḥ tu cira kāla samutthitaḥ |so ayam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ ||

पश्य लक्ष्मण गृध्रो अयम् उपकारी हतः च मे ।सीताम् अभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा॥

paśya lakṣmaṇa gṛdhro ayam upakārī hataḥ ca me |sītām abhyavapanno hi rāvaṇena balīyasā ||

गृध्र राज्यम् परित्यज्य पितृ पैतामहम् महत् ।मम हेतोः अयम् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः॥

gṛdhra rājyam parityajya pitṛ paitāmaham mahat |mama hetoḥ ayam prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्म चारिणः ।शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यक् योनि गतेषु अपि॥

sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharma cāriṇaḥ |śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryak yoni gateṣu api ||

सीता हरणजं दुःखम् न मे सौम्य तथा गतम् ।यथा विनाशो गृध्रस्य मत् कृते च परंतप॥

sītā haraṇajaṃ duḥkham na me saumya tathā gatam |yathā vināśo gṛdhrasya mat kṛte ca paraṃtapa ||

राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम मया यशाः ।पूजनीयः च मान्यः च तथा अयम् पतगेश्वरः॥

rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mayā yaśāḥ |pūjanīyaḥ ca mānyaḥ ca tathā ayam patageśvaraḥ ||

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ।गृध्र राजम् दिधक्षामि मत् कृते निधनम् गतम्॥

saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |gṛdhra rājam didhakṣāmi mat kṛte nidhanam gatam ||

नाथम् पतग लोकस्य चिताम् आरोपयामि अहम् ।इमम् धक्ष्यामि सौमित्रे हतम् रौद्रेण रक्षसा॥

nātham pataga lokasya citām āropayāmi aham |imam dhakṣyāmi saumitre hatam raudreṇa rakṣasā ||

या गतिः यज्ञ शीलानाम् आहित अग्नेः च या गतिः ।अ पर आवर्तिनाम् या च या च भूमि प्रदायिनाम्॥

yā gatiḥ yajña śīlānām āhita agneḥ ca yā gatiḥ |a para āvartinām yā ca yā ca bhūmi pradāyinām ||

मया त्वम् समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् ।गृध्र राज महा सत्त्व संस्कृतः च मया व्रज॥

mayā tvam samanujñāto gaccha lokān anuttamān |gṛdhra rāja mahā sattva saṃskṛtaḥ ca mayā vraja ||

एवम् उक्त्वा चिताम् दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम् ।ददाह रामो धर्मात्मा स्व बन्धुम् इव दुःखितः॥

evam uktvā citām dīptām āropya patageśvaram |dadāha rāmo dharmātmā sva bandhum iva duḥkhitaḥ ||

रामो अथ सह सौमित्रिः वनम् यात्वा स वीर्यवान् ।स्थूलान् हत्वा महा रोहीन् अनु तस्तार तम् द्विजम्॥

rāmo atha saha saumitriḥ vanam yātvā sa vīryavān |sthūlān hatvā mahā rohīn anu tastāra tam dvijam ||

रोहि मांसानि च उद्धृत्य पेशी कृत्वा महायशाः ।शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरित शाद्वले॥

rohi māṃsāni ca uddhṛtya peśī kṛtvā mahāyaśāḥ |śakunāya dadau rāmo ramye harita śādvale ||

यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ।तत् स्वर्ग गमनम् पित्र्यम् क्षिप्रम् रामो जजाप ह॥

yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |tat svarga gamanam pitryam kṣipram rāmo jajāpa ha ||

ततो गोदावरीम् गत्वा नदीम् नर वर आत्मजौ ।उदकम् चक्रतुः तस्मै गृध्र राजाय तौ उभौ॥

tato godāvarīm gatvā nadīm nara vara ātmajau |udakam cakratuḥ tasmai gṛdhra rājāya tau ubhau ||

शास्त्र दृष्टेन विधिना जले गृधाय राघवौ ।स्नात्वा तौ गृध्र राजाय उदकम् चक्रुः तदा॥

śāstra dṛṣṭena vidhinā jale gṛdhāya rāghavau |snātvā tau gṛdhra rājāya udakam cakruḥ tadā ||

स गृध्र राजः कृतवान् यशस्करम्सु दुष्करम् कर्म रणे निपातितः ।महर्षि कल्पेन च संस्कृतः तदाजगाम पुण्याम् गतिम् आत्मनः शुभाम्॥

sa gṛdhra rājaḥ kṛtavān yaśaskaramsu duṣkaram karma raṇe nipātitaḥ |maharṣi kalpena ca saṃskṛtaḥ tadājagāma puṇyām gatim ātmanaḥ śubhām ||

कृतोदकौ तौ अपि पक्षि सत्तमेस्थिराम् च बुद्धिम् प्रणिधाय जग्मुतुः ।प्रवेश्य सीता अधिगमने ततो मनोवनम् सुरेन्द्रौ इव विष्णु वासवौ॥

kṛtodakau tau api pakṣi sattamesthirām ca buddhim praṇidhāya jagmutuḥ |praveśya sītā adhigamane tato manovanam surendrau iva viṣṇu vāsavau ||