Kanda.Sarga 3.69

कृत्वा एवम् उदकम् तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा ।अवेक्षन्तौ वने सीताम् जग्मतुः पश्चिमाम् दिशम्॥

kṛtvā evam udakam tasmai prasthitau rāghavau tadā |avekṣantau vane sītām jagmatuḥ paścimām diśam ||

ताम् दिशम् दक्षिणाम् गत्वा शर चाप असि धारिणौ ।अविप्रहतम् ऐक्ष्वाकौ पन्थानम् प्रतिपेदतुः॥

tām diśam dakṣiṇām gatvā śara cāpa asi dhāriṇau |aviprahatam aikṣvākau panthānam pratipedatuḥ ||

गुल्मैः वृक्षैः च बहुभिः लताभिः च प्रवेष्टितम् ।आवृतम् सर्वतो दुर्गम् गहनम् घोर दर्शनम्॥

gulmaiḥ vṛkṣaiḥ ca bahubhiḥ latābhiḥ ca praveṣṭitam |āvṛtam sarvato durgam gahanam ghora darśanam ||

व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणाम् दिशम् ।सु भीमम् तन् महाअरण्यम् व्यतियातौ महाबलौ॥

vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇām diśam |su bhīmam tan mahāaraṇyam vyatiyātau mahābalau ||

ततः परम् जनस्थानात् त्रि क्रोशम् गम्य राघवौ ।क्रौंच अरण्यम् विविशतुः गहनम् तौ महौजसौ॥

tataḥ param janasthānāt tri krośam gamya rāghavau |krauṃca araṇyam viviśatuḥ gahanam tau mahaujasau ||

नाना मेघ घन प्रख्यम् प्रहृष्टम् इव सर्वतः ।नाना वर्णैः शुभैः पुष्पैः मृग पक्षि गणैः युतम्॥

nānā megha ghana prakhyam prahṛṣṭam iva sarvataḥ |nānā varṇaiḥ śubhaiḥ puṣpaiḥ mṛga pakṣi gaṇaiḥ yutam ||

दिदृक्षमाणौ वैदेहीम् तत् वनम् तौ विचिक्यतुः ।तत्र तत्र अवतिष्ठन्तौ सीता हरण दुःखितौ॥

didṛkṣamāṇau vaidehīm tat vanam tau vicikyatuḥ |tatra tatra avatiṣṭhantau sītā haraṇa duḥkhitau ||

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रि क्रोसम् भ्रातरु तदा ।क्रौंचारण्यम् अतिक्रम्य मातंग आश्रम अंतरा॥

tataḥ pūrveṇa tau gatvā tri krosam bhrātaru tadā |krauṃcāraṇyam atikramya mātaṃga āśrama aṃtarā ||

दृष्टा तु तद् वनम् घोरम् बहु भीम मृग द्विजम् ।नाना वृक्ष समाकीर्णम् सर्वम् गहन पादपम्॥

dṛṣṭā tu tad vanam ghoram bahu bhīma mṛga dvijam |nānā vṛkṣa samākīrṇam sarvam gahana pādapam ||

ददृशाः ते गिरौ तत्र दरीम् डशरथ आत्मजौ ।पाताल सम गम्भीराम् तमसा नित्य संवृताम्॥

dadṛśāḥ te girau tatra darīm ḍaśaratha ātmajau |pātāla sama gambhīrām tamasā nitya saṃvṛtām ||

आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्याः तस्या अविदूरतः ।ददर्श तु महारूपाम् रक्षसीम् विकृत आननाम्॥

āsādya ca naravyāghrau daryāḥ tasyā avidūrataḥ |dadarśa tu mahārūpām rakṣasīm vikṛta ānanām ||

भयदाम् अल्प सत्त्वानाम् भीभत्साम् रौद्र दर्शनाम् ।लंबोदरीम् तीक्ष्ण दंष्ट्राम् करालीम् परुष त्वचम्॥

bhayadām alpa sattvānām bhībhatsām raudra darśanām |laṃbodarīm tīkṣṇa daṃṣṭrām karālīm paruṣa tvacam ||

भक्षयन्तीम् मृगान् भीमान् विकटाम् मुक्त मूर्धजाम् ।अवैक्षताम् तु तौ तत्र भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ॥

bhakṣayantīm mṛgān bhīmān vikaṭām mukta mūrdhajām |avaikṣatām tu tau tatra bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तम् भ्रातुः अग्रतः ।एहि रंस्यावहे इति उक्त्वा समालंबत लक्ष्मणम्॥

sā samāsādya tau vīrau vrajantam bhrātuḥ agrataḥ |ehi raṃsyāvahe iti uktvā samālaṃbata lakṣmaṇam ||

उवाच च एनम् वचनम् सौमित्रिम् उपगुह्य सा ।अहम् तु अयोमुखी नाम लाभः ते त्वम् असि प्रियः॥

uvāca ca enam vacanam saumitrim upaguhya sā |aham tu ayomukhī nāma lābhaḥ te tvam asi priyaḥ ||

नाथ पर्वत दुर्गेषु नदीनाम् पुलिनेषु च ।आयुः चिरम् इदम् वीर त्वम् मया सह रंस्यसे॥

nātha parvata durgeṣu nadīnām pulineṣu ca |āyuḥ ciram idam vīra tvam mayā saha raṃsyase ||

एवम् उक्तः तु कुपितः खडगम् उद्धृत्य लक्ष्मणः ।कर्ण नास स्तनम् तस्या निचकर्ता अरिसूदनः॥

evam uktaḥ tu kupitaḥ khaḍagam uddhṛtya lakṣmaṇaḥ |karṇa nāsa stanam tasyā nicakartā arisūdanaḥ ||

कर्ण नासे निकृत्ते तु विस्वरम् विननाद सा ।यथा आगतम् प्रदुद्राव राक्षसी घोर दर्शना॥

karṇa nāse nikṛtte tu visvaram vinanāda sā |yathā āgatam pradudrāva rākṣasī ghora darśanā ||

तस्याम् गतायाम् गहनम् व्रजन्तौ वनम् ओजसा ।आसेदतुः अरि मित्र घ्नौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ॥

tasyām gatāyām gahanam vrajantau vanam ojasā |āsedatuḥ ari mitra ghnau bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||

लक्ष्मणः तु महातेजाः सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः ।अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् भ्रातरम् दीप्त तेजसम्॥

lakṣmaṇaḥ tu mahātejāḥ sattvavān śīlavān śuciḥ |abravīt prāṃjaliḥ vākyam bhrātaram dīpta tejasam ||

स्पंदन्ते मे दृढम् बाहुः उद्विग्नम् इव मे मनः ।प्रायशः च अपि अनिष्टानि निमित्तानि उपलक्षये॥

spaṃdante me dṛḍham bāhuḥ udvignam iva me manaḥ |prāyaśaḥ ca api aniṣṭāni nimittāni upalakṣaye ||

तस्मात् सज्जी भव आर्य त्वम् कुरुष्व वचनम् हितम् ।मम एव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम्॥

tasmāt sajjī bhava ārya tvam kuruṣva vacanam hitam |mama eva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam ||

एष वंजुलको नाम पक्षी परम दारुणः ।आवयोः विजयम् युद्धे शंसन् इव विनर्दति॥

eṣa vaṃjulako nāma pakṣī parama dāruṇaḥ |āvayoḥ vijayam yuddhe śaṃsan iva vinardati ||

तयोः अन्वेषतोः एवम् सर्वम् तत् वनम् ओजसा ।संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभंजन् इव तत् वनम्॥

tayoḥ anveṣatoḥ evam sarvam tat vanam ojasā |saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhaṃjan iva tat vanam ||

संवेष्टितम् इव अत्यर्थम् गहनम् मातरिश्वना ।वनस्य तस्य शब्दो अभूत् दिवम् आपूरयन् इव॥

saṃveṣṭitam iva atyartham gahanam mātariśvanā |vanasya tasya śabdo abhūt divam āpūrayan iva ||

तम् शब्दम् कांक्षमाणः तु रामः खड्गी सह अनुजः ।ददर्श सु महा कायम् राक्षसम् विपुल उरसम्॥

tam śabdam kāṃkṣamāṇaḥ tu rāmaḥ khaḍgī saha anujaḥ |dadarśa su mahā kāyam rākṣasam vipula urasam ||

आसेदतुः च तत् रक्षः तौ उभौ प्रमुखे स्थितम् ।विवृद्धम् अ-शिरो ग्रीवम् कबंधम् उदरे मुखम्॥

āsedatuḥ ca tat rakṣaḥ tau ubhau pramukhe sthitam |vivṛddham a-śiro grīvam kabaṃdham udare mukham ||

रोमभिर्निश्चितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् - यद्वा -रोमभिः निचितैः तीक्ष्णैः महागिरिम् इव उच्छ्रितम् ।नील मेघ निभम् रौद्रम् मेघ स्तनित निःस्वनम्॥

romabhirniścitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam - yadvā -romabhiḥ nicitaiḥ tīkṣṇaiḥ mahāgirim iva ucchritam |nīla megha nibham raudram megha stanita niḥsvanam ||

अग्नि ज्वाल निकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।महापक्षेण पिंगेन विपुलेन आयतेन च॥

agni jvāla nikāśena lalāṭasthena dīpyatā |mahāpakṣeṇa piṃgena vipulena āyatena ca ||

एकेन उरसि घोरेण नयनेन आशु दर्शिना ।महा दंष्ट्र उपपन्नम् तम् लेलिहानम् महा मुखम्॥

ekena urasi ghoreṇa nayanena āśu darśinā |mahā daṃṣṭra upapannam tam lelihānam mahā mukham ||

भक्षयंतम् महा घोरान् ऋक्ष सिम्ह मृग द्विपान् ।घोरौ भुजौ विकुर्वाणम् उभौ योजनम् आयतौ॥

bhakṣayaṃtam mahā ghorān ṛkṣa simha mṛga dvipān |ghorau bhujau vikurvāṇam ubhau yojanam āyatau ||

कराभ्याम् विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षि गणान् मृगान् ।आकर्षन्तम् विकर्षन्तम् अनेकान् मृग यूथपान्॥

karābhyām vividhān gṛhya ṛkṣān pakṣi gaṇān mṛgān |ākarṣantam vikarṣantam anekān mṛga yūthapān ||

स्थितम् आवृत्य पन्थानम् तयोः भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।अथ तम् समतिक्रम्य क्रोश मात्रम् ददर्शतुः॥

sthitam āvṛtya panthānam tayoḥ bhrātroḥ prapannayoḥ |atha tam samatikramya krośa mātram dadarśatuḥ ||

महान्तम् दारुणम् भीमम् कबंधम् भुज संवृतम् ।कबंधम् इव संस्थानत् अति घोर प्रदशनम्॥

mahāntam dāruṇam bhīmam kabaṃdham bhuja saṃvṛtam |kabaṃdham iva saṃsthānat ati ghora pradaśanam ||

स महा बाहुः अत्यर्थम् प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।जग्राह सहितौ एव राघवौ पीडयन् बलात्॥

sa mahā bāhuḥ atyartham prasārya vipulau bhujau |jagrāha sahitau eva rāghavau pīḍayan balāt ||

खड्गिनौ दृढ धन्वानौ तिग्म तेजौ महा भुजौ ।भ्रातरौ विवशम् प्राप्तौ कृष्यमाणौ महा बलौ॥

khaḍginau dṛḍha dhanvānau tigma tejau mahā bhujau |bhrātarau vivaśam prāptau kṛṣyamāṇau mahā balau ||

तत्र धैर्यात् च शूराः तु राघवो न एव विव्यधे ।बाल्यात् अनाश्रयत्वात् च एव लक्ष्मणः तु अतिविव्यधे॥

tatra dhairyāt ca śūrāḥ tu rāghavo na eva vivyadhe |bālyāt anāśrayatvāt ca eva lakṣmaṇaḥ tu ativivyadhe ||

उवाच च विषण्णम् सन् राघवम् राघव अनुजः ।पश्य माम् विवशम् वीर राक्षसस्य वशम् गतम्॥

uvāca ca viṣaṇṇam san rāghavam rāghava anujaḥ |paśya mām vivaśam vīra rākṣasasya vaśam gatam ||

मया एकन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव ।माम् हि भूत बलिम् दत्त्वा पलास्व यथा सुखम्॥

mayā ekana tu niryuktaḥ parimucyasva rāghava |mām hi bhūta balim dattvā palāsva yathā sukham ||

अधिगंता असि वैदेहीम् अचिरेण इति मे मतिः ।प्रति लभ्य च काकुत्स्थ पितॄ पैतामहम् महीम्॥

adhigaṃtā asi vaidehīm acireṇa iti me matiḥ |prati labhya ca kākutstha pitṝ paitāmaham mahīm ||

तत्र माम् राम राज्यस्थः स्मर्तुम् अर्हसि सर्वदा ।लक्ष्मणेन एवम् उक्तः तु रामः सौमित्रिम् अब्रवीत्॥

tatra mām rāma rājyasthaḥ smartum arhasi sarvadā |lakṣmaṇena evam uktaḥ tu rāmaḥ saumitrim abravīt ||

मा स्म त्रासम् वृथा वीर न हि त्वा दृक् विषीदति ।एतस्मिन् अन्तरे क्रूरो भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ॥

mā sma trāsam vṛthā vīra na hi tvā dṛk viṣīdati |etasmin antare krūro bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||

तौ उवाच महाबाहुः कबन्धो दानव उत्तमः ।कौ युवाम् वृषभ स्कन्धौ महा खड्ग धनुर् धरौ॥

tau uvāca mahābāhuḥ kabandho dānava uttamaḥ |kau yuvām vṛṣabha skandhau mahā khaḍga dhanur dharau ||

घोरम् देशम् इमम् प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ ।वदतम् कार्यम् इह वाम् किम् अर्थम् च आगतौ युवाम्॥

ghoram deśam imam prāptau daivena mama cākṣuṣau |vadatam kāryam iha vām kim artham ca āgatau yuvām ||

इमम् देशम् अनुप्राप्तौ क्षुधा आर्तस्य इह तिष्ठतः ।स बाण चाप खड्गौ च तीक्ष्ण शृंगौ इव ऋषभौ॥

imam deśam anuprāptau kṣudhā ārtasya iha tiṣṭhataḥ |sa bāṇa cāpa khaḍgau ca tīkṣṇa śṛṃgau iva ṛṣabhau ||

मम तूर्णम् उपसंप्राप्तौ दुर्लभम् जीवितम् वाम् ।तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा कबंधस्य दुरात्मनः॥

mama tūrṇam upasaṃprāptau durlabham jīvitam vām |tasya tat vacanam śrutvā kabaṃdhasya durātmanaḥ ||

उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता ।कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरम् प्राप्य दारुणम् सत्य विक्रम॥

uvāca lakṣmaṇam rāmo mukhena pariśuṣyatā |kṛcchrāt kṛcchrataram prāpya dāruṇam satya vikrama ||

व्यसनम् जीवित अन्ताय प्राप्तम् अप्राप्य ताम् प्रियाम् ।कालस्य सुमहत् वीर्यम् सर्व भूतेषु लक्ष्मण॥

vyasanam jīvita antāya prāptam aprāpya tām priyām |kālasya sumahat vīryam sarva bhūteṣu lakṣmaṇa ||

त्वाम् च माम् च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।न हि भारो अस्ति दैवस्य सर्व भुतेषु लक्ष्मण॥

tvām ca mām ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |na hi bhāro asti daivasya sarva bhuteṣu lakṣmaṇa ||

शूराः च बलवंतः च कृत अस्त्राः च रण आजिरे ।काल अभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुक सेतवः॥

śūrāḥ ca balavaṃtaḥ ca kṛta astrāḥ ca raṇa ājire |kāla abhipannāḥ sīdanti yathā vāluka setavaḥ ||

इति ब्रुवाणो दृढ सत्य विक्रमोमहायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।अवेक्ष्य सौमित्रिम् उदग्र विक्रमम्स्थिराम् तदा स्वाम् मतिम् आत्मना अकरोत्॥

iti bruvāṇo dṛḍha satya vikramomahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |avekṣya saumitrim udagra vikramamsthirām tadā svām matim ātmanā akarot ||