Kanda.Sarga 3.9

सुतीक्ष्णेन अभ्यनुज्ञातम् प्रस्थितम् रघु नन्दनम् ।हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत्॥

sutīkṣṇena abhyanujñātam prasthitam raghu nandanam |hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāram idam abravīt ||

अधर्मम् तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् ।निवृत्तेन च शक्यो अयम् व्यसनात् कामजाद् इह॥

adharmam tu susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |nivṛttena ca śakyo ayam vyasanāt kāmajād iha ||

त्रीणि एव व्यसनानि अत्र कामजानि भवन्ति उत ।मिथ्या वाक्यम् तु परमम् तस्मात् गुरुतरा उभौ॥

trīṇi eva vyasanāni atra kāmajāni bhavanti uta |mithyā vākyam tu paramam tasmāt gurutarā ubhau ||

पर दार अभिगमनम् विना वैरम् च रौद्रता ।मिथ्या वाक्यम् न ते भूतम् न भविष्यति राघव॥

para dāra abhigamanam vinā vairam ca raudratā |mithyā vākyam na te bhūtam na bhaviṣyati rāghava ||

कुतो अभिलषणम् स्त्रीणाम् परेषाम् धर्म नाशनम् ।तव नास्ति मनुष्येन्द्र न च आभूत् ते कदाचन॥

kuto abhilaṣaṇam strīṇām pareṣām dharma nāśanam |tava nāsti manuṣyendra na ca ābhūt te kadācana ||

मनस्यपि तथा राम न च एतत् विद्यते क्वचित् ।स्व दार निरतः च एव नित्यम् एव नृपात्मज॥

manasyapi tathā rāma na ca etat vidyate kvacit |sva dāra nirataḥ ca eva nityam eva nṛpātmaja ||

धर्मिष्टः सत्य सन्धः च पितुः निर्देश कारकः ।त्वयि धर्मः च सत्यम् च त्वयि सर्वम् प्रतिष्टितम्॥

dharmiṣṭaḥ satya sandhaḥ ca pituḥ nirdeśa kārakaḥ |tvayi dharmaḥ ca satyam ca tvayi sarvam pratiṣṭitam ||

तच्च सर्वम् महाबाहो शक्यम् वोढुम् जितेइन्द्रियैः ।तव वश्य इन्द्रियत्वम् च जानामि शुभदर्शन॥

tacca sarvam mahābāho śakyam voḍhum jiteindriyaiḥ |tava vaśya indriyatvam ca jānāmi śubhadarśana ||

तृतीयम् यद् इदम् रौद्रम् पर प्राण अभिहिंसनम् ।निर्वैरम् क्रियते मोहात् तत् च ते समुपस्थितम्॥

tṛtīyam yad idam raudram para prāṇa abhihiṃsanam |nirvairam kriyate mohāt tat ca te samupasthitam ||

प्रतिज्ञातः त्वया वीर दण्डकारण्य वासिनाम् ।ऋषीणाम् रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम्॥

pratijñātaḥ tvayā vīra daṇḍakāraṇya vāsinām |ṛṣīṇām rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām ||

एतन् निमित्तम् च वनम् दण्डका इति विश्रुतम् ।प्रस्थितः त्वम् सह भ्रात्रा धृत बाण शराअसनः॥

etan nimittam ca vanam daṇḍakā iti viśrutam |prasthitaḥ tvam saha bhrātrā dhṛta bāṇa śarāasanaḥ ||

ततः त्वाम् प्रस्थितम् दृष्ट्वा मम चिन्त आकुलम् मनः ।त्वत् वृत्तम् चिन्तयन्त्या वै भवेत् निःश्रेयसम् हितम्॥

tataḥ tvām prasthitam dṛṣṭvā mama cinta ākulam manaḥ |tvat vṛttam cintayantyā vai bhavet niḥśreyasam hitam ||

न हि मे रोचते वीरः गमनम् दण्डकान् प्रति ।कारणम् तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयताम् मम॥

na hi me rocate vīraḥ gamanam daṇḍakān prati |kāraṇam tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatām mama ||

त्वम् हि बाण धनुष्पाणिः भ्रात्रा सह वनम् गतः ।दृष्ट्वा वन चरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शर व्ययम्॥

tvam hi bāṇa dhanuṣpāṇiḥ bhrātrā saha vanam gataḥ |dṛṣṭvā vana carān sarvān kaccit kuryāḥ śara vyayam ||

क्षत्रियाणाम् इह धनुर् हुताशस्य इन्धनानि च ।समीपतः स्थितम् तेजो बलम् उच्छ्रयते भृशम्॥

kṣatriyāṇām iha dhanur hutāśasya indhanāni ca |samīpataḥ sthitam tejo balam ucchrayate bhṛśam ||

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्य वाक् शुचिः ।कस्मिन् चित् अभवत् पुण्ये वने रत मृग द्विजे॥

purā kila mahābāho tapasvī satya vāk śuciḥ |kasmin cit abhavat puṇye vane rata mṛga dvije ||

तस्य एव तपसो विघ्नम् कर्तुम् इन्द्रः शचीपतिः ।खड्ग पाणिः अथ आगच्छत् आश्रमम् भट रूप धृक्॥

tasya eva tapaso vighnam kartum indraḥ śacīpatiḥ |khaḍga pāṇiḥ atha āgacchat āśramam bhaṭa rūpa dhṛk ||

तस्मिन् तत् आश्रम पदे निहितः खड्ग उत्तमः ।स न्यास विधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः॥

tasmin tat āśrama pade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ |sa nyāsa vidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ ||

स तत् शस्त्रम् अनुप्राप्य न्यास रक्षण तत्परः ।वने तु विचरति एव रक्षन् प्रत्ययम् आत्मनः॥

sa tat śastram anuprāpya nyāsa rakṣaṇa tatparaḥ |vane tu vicarati eva rakṣan pratyayam ātmanaḥ ||

यत्र गच्छति उपादातुम् मूलानि च फलानि च ।न विना याति तम् खड्गम् न्यास रक्षण तत्परः॥

yatra gacchati upādātum mūlāni ca phalāni ca |na vinā yāti tam khaḍgam nyāsa rakṣaṇa tatparaḥ ||

नित्यम् शस्त्रम् परिवहन् क्रमेण स तपोधनः ।चकार रौद्रीम् स्वाम् बुद्धिम् त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्॥

nityam śastram parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ |cakāra raudrīm svām buddhim tyaktvā tapasi niścayam ||

ततः स रौद्र अभिरतः प्रमत्तो अधर्म कर्षितः ।तस्य शस्त्रस्य संवासात् जगाम नरकम् मुनिः॥

tataḥ sa raudra abhirataḥ pramatto adharma karṣitaḥ |tasya śastrasya saṃvāsāt jagāma narakam muniḥ ||

एवम् एतत् पुरा वृत्तम् शस्त्र संयोग कारणम् ।अग्नि संयोगवत् हेतुः शस्त्र संयोग उच्यते॥

evam etat purā vṛttam śastra saṃyoga kāraṇam |agni saṃyogavat hetuḥ śastra saṃyoga ucyate ||

स्नेहात् च बहुमानात् च स्मारये त्वाम् न शिक्षये ।न कथंचन सा कार्या गृहीत धनुषा त्वया॥

snehāt ca bahumānāt ca smāraye tvām na śikṣaye |na kathaṃcana sā kāryā gṛhīta dhanuṣā tvayā ||

बुद्धिः वैरम् विना हन्तुम् राक्षसान् दण्डक आश्रितान् ।अपराधम् विना हन्तुम् लोको वीर न कामये॥

buddhiḥ vairam vinā hantum rākṣasān daṇḍaka āśritān |aparādham vinā hantum loko vīra na kāmaye ||

क्षत्रियाणाम् तु वीराणाम् वनेषु नियतात्मनाम् ।धनुषा कार्यम् एतावत् आर्तानाम् अभिरक्षणम्॥

kṣatriyāṇām tu vīrāṇām vaneṣu niyatātmanām |dhanuṣā kāryam etāvat ārtānām abhirakṣaṇam ||

क्व च शस्त्रम् क्व च वनम् क्व च क्षात्रम् तपः क्व च ।व्याविद्धम् इदम् अस्माभिः देश धर्मः तु पूज्यताम्॥

kva ca śastram kva ca vanam kva ca kṣātram tapaḥ kva ca |vyāviddham idam asmābhiḥ deśa dharmaḥ tu pūjyatām ||

तदार्य कलुषा बुद्धिः जायते शस्त्र सेवनात् ।पुनर् गत्वात् तत् अयोध्यायाम् क्षत्र धर्मम् चरिष्यसि॥

tadārya kaluṣā buddhiḥ jāyate śastra sevanāt |punar gatvāt tat ayodhyāyām kṣatra dharmam cariṣyasi ||

अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोः मम ।यदि राज्यम् हि संन्यस्य भवेत् त्वम् निरतो मुनिः॥

akṣayā tu bhavet prītiḥ śvaśrū śvaśurayoḥ mama |yadi rājyam hi saṃnyasya bhavet tvam nirato muniḥ ||

धर्मात् अर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम् ।धर्मेण लभते सर्वम् धर्म सारम् इदम् जगत्॥

dharmāt arthaḥ prabhavati dharmāt prabhavate sukham |dharmeṇa labhate sarvam dharma sāram idam jagat ||

आत्मानम् नियमैः तैः तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः ।प्राप्यते निपुणैः धर्मो न सुखात् लभते सुखम्॥

ātmānam niyamaiḥ taiḥ taiḥ karṣayitvā prayatnataḥ |prāpyate nipuṇaiḥ dharmo na sukhāt labhate sukham ||

नित्यम् शुचि मतिः सौम्य चर धर्मम् तपो वने ।सर्वम् हि विदितम् तुभ्यम् त्रैलोक्यम् अपि तत्त्वतः॥

nityam śuci matiḥ saumya cara dharmam tapo vane |sarvam hi viditam tubhyam trailokyam api tattvataḥ ||

स्त्री चापलात् एतत् उदाहृतम् मेधर्मम् च वक्तुम् तव कः समर्थः ।विचार्य बुद्ध्या तु सह अनुजेनयत् रोचते तत् कुरु म अचिरेण॥

strī cāpalāt etat udāhṛtam medharmam ca vaktum tava kaḥ samarthaḥ |vicārya buddhyā tu saha anujenayat rocate tat kuru ma acireṇa ||