Kanda.Sarga 5.51

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः ।वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्॥

taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavān harisattamaḥ |vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam ||

अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्राप्तस्तवालयम् ।राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्॥

ahaṃ sugrīvasandeśādiha prāptastavālayam |rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt ||

भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्॥

bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam ||

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः॥

rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ ||

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः ।पितुर्निर्देशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्॥

jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |piturnirdeśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam ||

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ।रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः॥

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ ||

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता ।वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः॥

tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā |vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ ||

स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण समागतः॥

sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa samāgataḥ ||

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम्॥

tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam ||

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः॥

tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ ||

त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।रामेण निहतः सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः॥

tvayā vijñātapūrvaśca vālī vānarapuṅgavaḥ |rāmeṇa nihataḥ saṅkhye śareṇaikena vānaraḥ ||

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।हरीन् संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः॥

sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ |harīn saṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ ||

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे॥

tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |dikṣu sarvāsu mārgante hyadhaścopari cāmbare ||

वैनतेयसमाः केचित् केचित्तत्रानिलोपमाः ।असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः॥

vainateyasamāḥ kecit kecittatrānilopamāḥ |asaṅgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ ||

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः ।सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्॥

ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ |sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam ||

समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ।भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा॥

samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ |bhramatā ca mayā dṛṣṭā gṛhe te janakātmajā ||

तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः ।परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि॥

tadbhavān dṛṣṭadharmārthastapaḥ kṛtaparigrahaḥ |paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi ||

न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः॥

na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि॥

kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi ||

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन ।राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात्॥

na cāpi triṣu lokeṣu rājan vidyeta kaścana |rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt ||

तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च ।मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्॥

tattrikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca |manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām ||

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः॥

dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham |uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ ||

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपायणा ।गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्॥

lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokapāyaṇā |gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm ||

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा॥

neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi |viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā ||

तपस्सन्तापलब्धस्ते यो ऽय धर्मपरिग्रहः ।न स नाशयितुं न्याय्यमात्मप्राणपरिग्रहः॥

tapassantāpalabdhaste yo 'ya dharmaparigrahaḥ |na sa nāśayituṃ nyāyyamātmaprāṇaparigrahaḥ ||

अवध्यतां तपो ऽभिर्यां भवान् समनुपश्यति ।आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान्॥

avadhyatāṃ tapo 'bhiryāṃ bhavān samanupaśyati |ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān ||

सुग्रीवो न हि देवो ऽयं नासुरो न च राक्षसः ।न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ।तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि॥

sugrīvo na hi devo 'yaṃ nāsuro na ca rākṣasaḥ |na dānavo na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ |tasmāt prāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājan kariṣyasi ||

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः॥

na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam |tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ ||

प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः ।फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे॥

prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ |phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase ||

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा ।रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः॥

janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā |rāmasugrīvasakhyaṃ ca buddhyasva hitamātmanaḥ ||

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः॥

kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām |laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu na niścayaḥ ||

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ ।उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता॥

rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasannidhau |utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā ||

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः ।न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः॥

apakurvan hi rāmasya sākṣādapi purandaraḥ |na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ ||

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ।कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम्॥

yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe |kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm ||

तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ।स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम्॥

tadalaṃ kālapāśena sītāvigraharūpiṇā |svayaṃ skandhāvasaktena kṣamamātmani cintyatām ||

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् ।दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम्॥

sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām |dahyamānāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām ||

स्वानि मित्राणि मन्त्रीश्च ज्ञातीन् भ्रातऽन् सुतान् हितान् ।भोगान् दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय॥

svāni mitrāṇi mantrīśca jñātīn bhrāta'n sutān hitān |bhogān dārāṃśca laṅkāṃ ca mā vināśamupānaya ||

सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ।रामदासस्य दृतस्य वानरस्य विशेषतः॥

satyaṃ rākṣasarājendra śṛṇuṣva vacanaṃ mama |rāmadāsasya dṛtasya vānarasya viśeṣataḥ ||

सर्वान्लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् ।पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः॥

sarvānlokān susaṃhṛtya sabhūtān sacarācarān |punareva tathā sraṣṭuṃ śakto rāmo mahāyaśāḥ ||

देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च ।विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च॥

devāsuranarendreṣu yakṣarakṣogaṇeṣu ca |vidyādhareṣu sarveṣu gandharveṣūrageṣu ca ||

सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्त्रिषु च सर्वतः॥

siddheṣu kinnarendreṣu patattriṣu ca sarvataḥ ||

सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः ।यो रामं प्रतियुद्ध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्॥

sarvabhūteṣu sarvatra sarvakāleṣu nāsti saḥ |yo rāmaṃ pratiyuddhyeta viṣṇutulyaparākramam ||

सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम् ।रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम्॥

sarvalokeśvarasyaivaṃ kṛtvā vipriyamuttamam |rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam ||

देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे॥

devāśca daityāśca niśācarendra gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |rāmasya lokatrayanāyakasya sthātuṃ na śaktāḥ samareṣu sarve ||

ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा ।इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम्॥

brahmā svayambhūścaturānano vā rudrastrinetrastripurāntako vā |indro mahendraḥ suranāyako vā trātuṃ na śaktā yudhi rāmavadhyam ||

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमो ऽप्रियं वचः ।दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत् तस्य वधं महाकपेः॥

sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo 'priyaṃ vacaḥ |daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśat tasya vadhaṃ mahākapeḥ ||