Kanda.Sarga 6.50

अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः ।किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले॥

athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ |kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale ||

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत्॥

sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt ||

न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ।शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ ।शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ॥

na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |śarajālācitau vīrāvubhau daśarathātmajau |śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau ||

अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् ।नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु॥

athābravīdvānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam |nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu ||

विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः ।प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः॥

viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ |prapalāyanti harayastrāsādutphullalocanāḥ ||

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः ।विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च॥

anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ |viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca ||

एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः ।सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत॥

etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca niraikṣata ||

विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् ।ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह॥

vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam |ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantamuvāca ha ||

विभीषणो ऽयं सम्प्रप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः ।विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया॥

vibhīṣaṇo 'yaṃ samprapto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ |vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā ||

शीघ्रमेतान् सुसन्त्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान् ।प्रर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम्॥

śīghrametān susantrastān bahudhā vipradhāvitān |praryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam ||

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः ।वानरान् सान्त्वयामास सन्निरुध्य प्रधावतः॥

sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ |vānarān sāntvayāmāsa sannirudhya pradhāvataḥ ||

ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसम्भ्रमाः ।ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम्॥

te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasambhramāḥ |ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam ||

विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् ।लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः॥

vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam |lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ ||

जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च ।शोकसम्पीडितमना रुरोद विललाप च॥

jalaklinnena hastena tayornetre pramṛjya ca |śokasampīḍitamanā ruroda vilalāpa ca ||

इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ ।इमामवस्थां गमितौ राक्षसैः कूटयोधिभिः॥

imau tau sattvasampannau vikrāntau priyasaṃyugau |imāmavasthāṃ gamitau rākṣasaiḥ kūṭayodhibhiḥ ||

भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या चालितावृजुविक्रमौ॥

bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā |rākṣasyā jihmayā buddhyā cālitāvṛjuvikramau ||

शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ ।वसुधायामिमौ सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव॥

śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau |vasudhāyāmimau suptau dṛśyete śalyakāviva ||

ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया ।तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ॥

yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā |tāvubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau ||

जीवन्नद्य विपन्नो ऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः ।प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः॥

jīvannadya vipanno 'smi naṣṭarājyamanorathaḥ |prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ ||

एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् ।सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजो ऽब्रवीदिदम्॥

evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam |sugrīvaḥ sattvasampanno harirājo 'bravīdidam ||

राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः ।रावणः सह पुत्रेण सकामं नेह लप्स्यते॥

rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ |rāvaṇaḥ saha putreṇa sakāmaṃ neha lapsyate ||

न रुजा पीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ ।त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे॥

na rujā pīḍitāvetāvubhau rāghavalakṣmaṇau |tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe ||

तमेनं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसम् ।सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह॥

tamenaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasam |suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha ||

सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसञ्ज्ञावरिन्दमौ ।गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ॥

saha śūrairharigaṇairlabdhasañjñāvarindamau |gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau ||

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् ।मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् ।श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत्॥

ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam |maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam |śrutvaitadvānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt ||

दैवासुरं महद्युद्धमनुभूतं सुदारुणम् ।तदा स्म दानवा देवान् शरसंस्पर्शकोविदाः॥

daivāsuraṃ mahadyuddhamanubhūtaṃ sudāruṇam |tadā sma dānavā devān śarasaṃsparśakovidāḥ ||

निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः॥

nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ ||

तानार्तान्नष्टसञ्ज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः ।विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति॥

tānārtānnaṣṭasañjñāṃśca parāsūṃśca bṛhaspatiḥ |vidyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati ||

तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् ।जवेन वानराः शीघ्रं सम्पातिपनसादयः ।हरयस्तु विजानन्ति पार्वतीस्ता महौषधीः॥

tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram |javena vānarāḥ śīghraṃ sampātipanasādayaḥ |harayastu vijānanti pārvatīstā mahauṣadhīḥ ||

सञ्जीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् ॥ ६.५०.३० ॥.५०.२ ॥ सम्पातिपनसादयः ।चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे ।अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी॥

sañjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām || 6.50.30 ||.50.2 || sampātipanasādayaḥ |candraśca nāma droṇaśca kṣīrode sāgarottame |amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī ||

अयं वायुसुतो राजन् हनुमांस्तत्र गच्छतु॥

ayaṃ vāyusuto rājan hanumāṃstatra gacchatu ||

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः ।पर्यस्यन् सागरे तोयं कम्पयन्निव मेदिनीम्॥

etasminnantare vāyurmeghāṃścāpi savidyutaḥ |paryasyan sāgare toyaṃ kampayanniva medinīm ||

महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः ।निपेतुर्भिन्नविटपाः समूला लवणाम्भसि॥

mahatā pakṣavātena sarvadvīpamahādrumāḥ |nipeturbhinnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi ||

अभवन् पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः ।शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम्॥

abhavan pannagāstrastā bhoginastatravāsinaḥ |śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuśca lavaṇārṇavam ||

ततो मुहूर्ताद्गरुडं वैनतेयं महाबलम् ॥॥

tato muhūrtādgaruḍaṃ vainateyaṃ mahābalam || ||

वानरा ददृशुः सर्वेज्वलन्तमिव पावकम्॥

vānarā dadṛśuḥ sarvejvalantamiva pāvakam ||

तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः ।यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ॥

tamāgatamabhiprekṣya nāgāste vipradudruvuḥ |yaistau satpuruṣau baddhau śarabhūtairmahābalau ||

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्दितः ।विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे॥

tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinanditaḥ |vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe ||

वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः ।सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः॥

vainateyena saṃspṛṣṭāstayoḥ saṃruruhurvraṇāḥ |suvarṇe ca tanū snigdhe tayorāśu babhūvatuḥ ||

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणः ।प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः॥

tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇaḥ |pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇaṃ tayoḥ ||

तावुत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ ।उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह॥

tāvutthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau |ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaścainamuvāca ha ||

भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत् ।आवामिह व्यतिक्रान्तौ पूर्ववद्बलिनौ कृतौ॥

bhavatprasādādvyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat |āvāmiha vyatikrāntau pūrvavadbalinau kṛtau ||

यथा तातं दशरथं यथा ऽजं च पितामहम् ।तथा भवन्तमासाद्य हृदयं मे प्रसीदति॥

yathā tātaṃ daśarathaṃ yathā 'jaṃ ca pitāmaham |tathā bhavantamāsādya hṛdayaṃ me prasīdati ||

को भवान् रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः ।वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः॥

ko bhavān rūpasampanno divyasraganulepanaḥ |vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ ||

तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः ।पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः॥

tamuvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ |patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ ||

अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः ।गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवाभ्यां साह्यकारणात्॥

ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ |garutmāniha samprāpto yuvābhyāṃ sāhyakāraṇāt ||

असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः ।सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्॥

asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ |surāścāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum ||

नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् ।मायाबलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा॥

nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam |māyābalādindrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā ||

एते नागाः काद्रवेया स्तीक्ष्णदंष्ट्रा विषोल्बणाः ।रक्षोमायाप्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः॥

ete nāgāḥ kādraveyā stīkṣṇadaṃṣṭrā viṣolbaṇāḥ |rakṣomāyāprabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ ||

सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना॥

sabhāgyaścāsi dharmajña rāma satyaparākrama |lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā ||

इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणो ऽहमागतः ।सहसा युवयोः स्नेहात् सखित्वमनुपालयन्॥

imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo 'hamāgataḥ |sahasā yuvayoḥ snehāt sakhitvamanupālayan ||

मोक्षितौ च महाघोरादस्मात् सायकबन्धनात् ।अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि॥

mokṣitau ca mahāghorādasmāt sāyakabandhanāt |apramādaśca kartavyo yuvābhyāṃ nityameva hi ||

प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे सङ्ग्रामे कूटयोधिनः ।शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम्॥

prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṅgrāme kūṭayodhinaḥ |śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatāmārjavaṃ balam ||

तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे ।एतेनैवोपमानेन नित्यं जिह्मा हि राक्षसाः॥

tanna viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire |etenaivopamānena nityaṃ jihmā hi rākṣasāḥ ||

एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः ।परिष्वज्य सुहृत् स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे॥

evamuktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ |pariṣvajya suhṛt snigdhamāpraṣṭumupacakrame ||

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल ।अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम्॥

sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapi vatsala |abhyanujñātumicchāmi gamiṣyāmi yathāgatam ||

न च कौतूहलं कार्यं सखित्वं प्रति राघव ।कृतकर्मा रणे वीरः सखित्वमनुवेत्स्यसि॥

na ca kautūhalaṃ kāryaṃ sakhitvaṃ prati rāghava |kṛtakarmā raṇe vīraḥ sakhitvamanuvetsyasi ||

बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः ।रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे॥

bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ |rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase ||

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः ।रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम्॥

ityevamuktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ |rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām ||

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् ।जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा॥

pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān |jagāmākāśamāviśya suparṇaḥ pavano yathā ||

विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः ।सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलान् दुधुवुस्तदा॥

virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ |siṃhanādāṃstadā nedurlāṅgūlān dudhuvustadā ||

ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यनादयन् ।दध्मुः शङ्खान् सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम्॥

tato bherīḥ samājaghnurmṛdaṅgāṃścāpyanādayan |dadhmuḥ śaṅkhān samprahṛṣṭāḥ kṣvelantyapi yathāpuram ||

आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः॥

āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ |drumānutpāṭya vividhāṃstasthuḥ śatasahasraśaḥ ||

विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् ।लङ्काद्वारण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः॥

visṛjanto mahānādāṃstrāsayanto niśācarān |laṅkādvāraṇyupājagmuryoddhukāmāḥ plavaṅgamāḥ ||

ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम् ।क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे॥

tatastu bhīmastumulo ninādo babhūva śākhāmṛgayūthapānām |kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe ||