Loading
वाल्मीकि रामायण · 33 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंघोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ ।निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ॥
ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau |niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau ||
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः ।परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः॥
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ |parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ ||
एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः सन्दानितो ऽपि सन्॥
etasminnantare rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān |sthiratvāt sattvayogācca śaraiḥ sandānito 'pi san ||
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् ।भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः॥
tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ viṣaṇṇaṃ gāḍhamarpitam |bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayadāturaḥ ||
किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा ।शयानं यो ऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम्॥
kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā |śayānaṃ yo 'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam ||
शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता ।न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः॥
śakyā sītāsamā nārī martyaloke vicinvatā |na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ ||
परित्यक्ष्याम्यहं प्राणं वानराणां तु पश्यताम् ।यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः॥
parityakṣyāmyahaṃ prāṇaṃ vānarāṇāṃ tu paśyatām |yadi pañcatvamāpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ ||
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ।कथमम्भां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम्॥
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm |kathamambhāṃ sumitrāṃ ca putradarśanalālasām ||
विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामि यदा यास्यामि तं विना॥
vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīmiva |kathamāśvāsayiṣyāmi yadā yāsyāmi taṃ vinā ||
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्॥
kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam ||
मया सह वनं यातो विना तेन गतः पुनः ।उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया॥
mayā saha vanaṃ yāto vinā tena gataḥ punaḥ |upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā ||
इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुमुत्सहे॥
ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitumutsahe ||
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ ।लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत्॥
dhiṅmāṃ duṣkṛtakarmāṇamanāryaṃ yatkṛte hyasau |lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat ||
त्वं नित्यं स विषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण ।गतासुर्नाद्य शक्नोषि मामार्तमभिभाषितुम्॥
tvaṃ nityaṃ sa viṣaṇṇaṃ māmāśvāsayasi lakṣmaṇa |gatāsurnādya śaknoṣi māmārtamabhibhāṣitum ||
येनाद्य निहता युद्धे राक्षसा विनिपातिताः ।तस्यमेव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः॥
yenādya nihatā yuddhe rākṣasā vinipātitāḥ |tasyameva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ ||
शयानः शरतल्पे ऽस्मिन् स्वशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैश्चितो भाति भास्करो ऽस्तमिव व्रजन्॥
śayānaḥ śaratalpe 'smin svaśoṇitapariplutaḥ |śarajālaiścito bhāti bhāskaro 'stamiva vrajan ||
बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजा चाब्रुवतो ऽप्यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते॥
bāṇābhihatamarmatvānna śaknotyabhibhāṣitum |rujā cābruvato 'pyasya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate ||
यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्॥
yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāto mahādyutiḥ |ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam ||
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः ।इमामद्य गतो ऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः॥
iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityamanuvrataḥ |imāmadya gato 'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ ||
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे ।परुषं विप्रियं वापि श्रावितं तु कदाचन॥
suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇena na saṃsmare |paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ tu kadācana ||
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः॥
visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |iṣvastreṣvadhikastasmāt kārtavīryācca lakṣmaṇaḥ ||
अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः ।सो ऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः॥
astrairastrāṇi yo hanyācchakrasyāpi mahātmanaḥ |so 'yamurvyāṃ hataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ ||
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ।तच्च मिथ्याप्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः॥
yanmayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ |tacca mithyāpralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ ||
अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितो ऽर्हसि ।मत्वा हीनं मया राजन् रावणो ऽभिद्रवेद्बली॥
asminmuhūrte sugrīva pratiyātumito 'rhasi |matvā hīnaṃ mayā rājan rāvaṇo 'bhidravedbalī ||
अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः ।सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च॥
aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaḥ sasuhṛjjanaḥ |sāgaraṃ tara sugrīva nīlena ca nalena ca ||
कृतं हनुमता कार्यं यदन्यैर्दुष्करं रणे ।ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च॥
kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ yadanyairduṣkaraṃ raṇe |ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca ||
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च ।युद्धं केसरिणा सङ्ख्ये घोरं सम्पातिना कृतम्॥
aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca |yuddhaṃ kesariṇā saṅkhye ghoraṃ sampātinā kṛtam ||
गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च ।अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः ।न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीवमानुषैः॥
gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca |anyaiśca haribhiryuddhaṃ madarthe tyaktajīvitaiḥ |na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīvamānuṣaiḥ ||
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा च परन्तप ।कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा॥
yattu śakyaṃ vayasyena suhṛdā ca parantapa |kṛtaṃ sugrīva tatsarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā ||
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ।अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ॥
mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānararṣabhāḥ |anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantumarhatha ||
शुश्रुवस्तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवनम् ।वर्तयाञ्चकुरश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः॥
śuśruvastasya te sarve vānarāḥ paridevanam |vartayāñcakuraśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ ||
ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ।आजगाम गदापाणिस्त्वरितो यत्र राघवः॥
tataḥ sarvāṇyanīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ |ājagāma gadāpāṇistvarito yatra rāghavaḥ ||
तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् ।वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् *॥
taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam |vānarā dudruvuḥ sarve manyamānāstu rāvaṇim * ||