Kanda.Sarga 6.61

ततो रामो भहातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह॥

tato rāmo bhahātejā dhanurādāya vīryavān |kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha ||

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् ।क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् ।सतोयाम्बुदसङ्काशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्॥

taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam |kramamāṇamivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum |satoyāmbudasaṅkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam ||

दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः॥

dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ ||

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम् ।सविस्मयमिदं रामो विभीषणमुवाच ह॥

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasam |savismayamidaṃ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha ||

को ऽसौ पर्वतसङ्काशः किरीटी हरिलोचनः ।लङ्कायां दृश्यते वीर सविद्युदिव तोयदः॥

ko 'sau parvatasaṅkāśaḥ kirīṭī harilocanaḥ |laṅkāyāṃ dṛśyate vīra savidyudiva toyadaḥ ||

पृथिव्याः केतुभूतो ऽसौ महानेको ऽत्र दृश्यते ।यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः॥

pṛthivyāḥ ketubhūto 'sau mahāneko 'tra dṛśyate |yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ ||

आचक्ष्व मे महान् को ऽसौ रक्षो वा यदि वा ऽसुरः ।न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन॥

ācakṣva me mahān ko 'sau rakṣo vā yadi vā 'suraḥ |na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadācana ||

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥

sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt ||

येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः ।सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् ।अस्य प्रमाणात् सदृशो राक्षसो ऽन्यो न विद्यते॥

yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ |saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān |asya pramāṇāt sadṛśo rākṣaso 'nyo na vidyate ||

एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजङ्गाः पिशिताशनाश्च ।गन्धर्वविद्याधरकिन्नराश्च सहस्रशो राघव सम्प्रभग्राः॥

etena devā yudhi dānavāśca yakṣā bhujaṅgāḥ piśitāśanāśca |gandharvavidyādharakinnarāśca sahasraśo rāghava samprabhagrāḥ ||

शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् ।हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालो ऽयमिति मोहिताः॥

śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |hantuṃ na śekustridaśāḥ kālo 'yamiti mohitāḥ ||

प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः ।अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम्॥

prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ |anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam ||

एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना ।भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्यपि॥

etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā |bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūnyapi ||

तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः ।यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन्॥

teṣu sambhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ |yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tamapyarthaṃ nyavedayan ||

स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री ।स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद॥

sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro jaghāna vajreṇa śitena vajrī |sa śakravajrābhihato mahātmā cacāla kopācca bhṛśaṃ nanāda ||

तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः ।श्रुत्वा ऽतिनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर्वितत्रसे॥

tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ |śrutvā 'tinādaṃ vitrastā bhūyo bhūmirvitatrase ||

तत्र कोपान्महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः ।विकृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम्॥

tatra kopānmahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ |vikṛṣyairāvatāddantaṃ jaghānorasi vāsavam ||

कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः ।ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः॥

kumbhakarṇaprahārārto vijajvāla sa vāsavaḥ |tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ ||

प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः ।कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः॥

prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ |kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsuste prajāpateḥ ||

प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् ।आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम्॥

prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam |āśramadhvaṃsanaṃ cāpi parastrīharaṇaṃ bhṛśam ||

एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः ।अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति॥

evaṃ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ |acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati ||

वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह॥

vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |rakṣāṃsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha ||

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः ।दृष्ट्वा विश्वास्य चैवेदं स्वयम्भूरिदमब्रवीत्॥

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ |dṛṣṭvā viśvāsya caivedaṃ svayambhūridamabravīt ||

ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः ।तस्मात्त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे॥

dhruvaṃ lokavināśāya paulastyenāsi nirmitaḥ |tasmāttvamadyaprabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyase ||

ब्रह्मशापाभिभूतो ऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः ।ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

brahmaśāpābhibhūto 'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ |tataḥ paramasambhrānto rāvaṇo vākyamabravīt ||

विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते ।न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते॥

vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate |na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptumevaṃ prajāpate ||

न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येष न संशयः ।कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा॥

na mithyāvacanaśca tvaṃ svapsyatyeṣa na saṃśayaḥ |kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā ||

रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत्॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt ||

शयति ह्येष षण्मासानेकाहं जागरिष्यति ।एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः ।व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् सक्रुद्ध इव पावकः॥

śayati hyeṣa ṣaṇmāsānekāhaṃ jāgariṣyati |ekenāhnā tvasau vīraścaran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ |vyāttāsyo bhakṣayellokān sakruddha iva pāvakaḥ ||

सो ऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत् ।त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः॥

so 'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat |tvatparākramabhītaśca rājā samprati rāvaṇaḥ ||

स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः ।वानरान् भृशसङ्क्रुद्धो भक्षयन् परिधावति॥

sa eṣa nirgato vīraḥ śibirādbhīmavikramaḥ |vānarān bhṛśasaṅkruddho bhakṣayan paridhāvati ||

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो ऽद्य प्रविद्रुताः ।कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः॥

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo 'dya pravidrutāḥ |kathamenaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ ||

उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम् ।इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः॥

ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantrametat samucchritam |iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ ||

विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखेरितम् ।उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukheritam |uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā ||

गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके ।द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथ सङ्क्रमान्॥

gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake |dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāpyatha saṅkramān ||

शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहर ।तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः॥

śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca śilāścāpyupasaṃhara |tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ ||

राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः ।शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः॥

rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ |śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvat kapikuñjaraḥ ||

ततो गवाक्षः शरभो हनुमानङ्गदस्तथा ।शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः॥

tato gavākṣaḥ śarabho hanumānaṅgadastathā |śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ ||

रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम्॥

rāmavākyamupaśrutya harayo jitakāśinaḥ |pādapairardayan vīrā vānarāḥ paravāhinīm ||

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतदीप्तहस्तम् ।गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम्॥

tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ rarāja śailodyatadīptahastam |gireḥ samīpānugataṃ yathaiva mahanmahāmbhodharajālamugram ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||