Loading
वाल्मीकि रामायण · 99 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंस प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः ।भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः॥
sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ |bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ ||
मातङ्ग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः ।अभिभूतो ऽभवद्राजा राघवेण महात्मना॥
mātaṅga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ |abhibhūto 'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā ||
ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् ।स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः॥
brahmadaṇḍaprakāśānāṃ vidyutsadṛśavarcasām |smaran rāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ ||
स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् ।विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत्॥
sa kāñcanamayaṃ divyamāśritya paramāsanam |viprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyamabravīt ||
सर्वं तत् खलु मे मोघं यत्तप्तं परमं तपः ।यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः॥
sarvaṃ tat khalu me moghaṃ yattaptaṃ paramaṃ tapaḥ |yat samāno mahendreṇa mānuṣeṇāsmi nirjitaḥ ||
इदं तद्ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् ।मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा॥
idaṃ tadbrahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ māmabhyupasthitam |mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvamiti tattathā ||
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम्॥
devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ mānuṣebhyo na yācitam ||
विदितं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलनाथेन अनरण्येन यत्पुरा॥
viditaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |ikṣvākukulanāthena anaraṇyena yatpurā ||
उत्पत्स्यते हि मद्वंशे पुरुषो राक्षसाधम ।यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् ।निहनिष्यति सङ्ग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते॥
utpatsyate hi madvaṃśe puruṣo rākṣasādhama |yastvāṃ saputraṃ sāmātyaṃ sabalaṃ sāśvasārathim |nihaniṣyati saṅgrāme tvāṃ kulādhama durmate ||
शप्तो ऽहं वेदवत्या च यदा सा धर्षिता पुरा ।सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी॥
śapto 'haṃ vedavatyā ca yadā sā dharṣitā purā |seyaṃ sītā mahābhāgā jātā janakanandinī ||
उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ।यथोक्तास्तपसा प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम्॥
umā nandīśvaraścāpi rambhā varuṇakanyakā |yathoktāstapasā prāptaṃ na mithyā ṛṣibhāṣitam ||
एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ।राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्द्धसु॥
etadevābhyupāgamya yatnaṃ kartumihārhatha |rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrddhasu ||
स चाप्रतिमगाम्भीरो देवदानवदर्पहा ।ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम्॥
sa cāpratimagāmbhīro devadānavadarpahā |brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām ||
स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ।ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः॥
sa parājitamātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam |jñātvā rakṣobalaṃ bhīmamādideśa mahābalaḥ ||
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ।निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम्॥
dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākāraścādhiruhyatām |nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām ||
सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कालोपहतचेतनः ।नव षट् सप्त चाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः॥
sukhaṃ svapiti niścintaḥ kālopahatacetanaḥ |nava ṣaṭ sapta cāṣṭau ca māsān svapiti rākṣasaḥ ||
मन्त्रयित्वा प्रसुप्तो ऽयमितस्तु नवमे ऽहनि ।तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम्॥
mantrayitvā prasupto 'yamitastu navame 'hani |taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam ||
स तु सङ्ख्ये महाबाहुः ककुदः सर्वरक्षसाम् ।वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव वधिष्यति॥
sa tu saṅkhye mahābāhuḥ kakudaḥ sarvarakṣasām |vānarān rājaputrau ca kṣiprameva vadhiṣyati ||
एष केतुः परः सङ्ख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम् ।कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः॥
eṣa ketuḥ paraḥ saṅkhye mukhyo vai sarvarakṣasām |kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ ||
रामेण हि निरस्तस्य सङ्ग्रामे ऽस्मिन् सुदारुणे ।भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते॥
rāmeṇa hi nirastasya saṅgrāme 'smin sudāruṇe |bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite ||
किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ।ईद्दशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते॥
kiṃ kariṣyāmyahaṃ tena śakratulyabalena hi |īddaśe vyasane prāpte yo na sāhyāya kalpate ||
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम्॥
te tu tadvacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ |jagmuḥ paramasambhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam ||
ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ।गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः॥
te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ |gandhamālyāṃstathā bhakṣyānādāya sahasā yayuḥ ||
तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ।कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम्॥
tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām |kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm ||
कुम्भकर्णस्य निश्वासादवधूता महाबलाः ।प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम्॥
kumbhakarṇasya niśvāsādavadhūtā mahābalāḥ |pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśurguhām ||
तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् ।ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम्॥
tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām |dadṛśurnairṛtavyāghraṃ śayānaṃ bhīmadarśanam ||
ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् ।कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन्॥
te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇamiva parvatam |kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan ||
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् ।त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम्॥
ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantamiva pannagam |trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam ||
भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ।शय्यायां न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम्॥
bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam |śayyāyāṃ nyastasarvāṅgaṃ medorudhiragandhinam ||
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम्॥
kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṃ kirīṭinamarindamam |dadṛśurnairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam ||
ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा ।मांसानां मेरुसङ्काशं राशिं परमतर्पणम्॥
tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇāgratastadā |māṃsānāṃ merusaṅkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam ||
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च सञ्चयान् ।चकुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम्॥
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca sañcayān |cakurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam ||
ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च॥
tataḥ śoṇitakumbhāṃśca madyāni vividhāni ca ||
पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चकुस्त्रिदशशत्रवः ।लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्॥
purastāt kumbhakarṇasya cakustridaśaśatravaḥ |lilipuśca parārdhyena candanena parantapam ||
दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः ।धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परन्तपम्॥
divyairācchādayāmāsurmālyairgandhaiḥ sugandhibhiḥ |dhūpaṃ sugandhaṃ sasṛjustuṣṭuvuśca parantapam ||
जलदा इव चोन्नेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ।तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः॥
jaladā iva conneduryātudhānāstatastataḥ |śaṅkhānāpūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān |tumulaṃ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ ||
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ।कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम्॥
nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ |kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakruste vipulaṃ svanam ||
सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम् ।दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहङ्गाः सहसा निपेतुः॥
saśaṅkhabherīpaṇavapraṇādamāsphoṭitakṣvelitasiṃhanādam |diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ śrutvā vihaṅgāḥ sahasā nipetuḥ ||
यदा भृशार्तैर्निनदैर्महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।ततो मुसुण्ठीर्मुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च॥
yadā bhṛśārtairninadairmahātmā na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ |tato musuṇṭhīrmusalāni sarve rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca ||
तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः॥
taṃ śailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistalairmudgaramuṣṭibhiśca |sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ rakṣāṃsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ ||
तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।राक्षसा बलवन्तो ऽपि स्थातुं नाशक्नुवन् पुरः॥
tasya niḥśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ |rākṣasā balavanto 'pi sthātuṃ nāśaknuvan puraḥ ||
ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः॥
tataḥ parihitā gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ ||
मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तदा ।दशराक्षससाहस्रा युगपत् पर्यवादयन्॥
mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃstadā |daśarākṣasasāhasrā yugapat paryavādayan ||
नीलाञ्जनचयाकारास्ते तु तं प्रत्यबोधयन् ।अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः॥
nīlāñjanacayākārāste tu taṃ pratyabodhayan |abhighnanto nadantaśca naiva saṃvivide tu saḥ ||
यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ।ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन्॥
yadā cainaṃ na śekuste pratibodhayituṃ tadā |tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman ||
अश्वानुष्ट्रान् खरान्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन्॥
aśvānuṣṭrān kharānnāgān jaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ |bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca sarvaprāṇairavādayan ||
निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटङ्करैः ।मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः॥
nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṅkaraiḥ |mudgarairmusalaiścaiva sarvaprāṇasamudyataiḥ ||
तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता ।सपर्वतवना सर्वा सो ऽपि नैव प्रबुध्यते॥
tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā |saparvatavanā sarvā so 'pi naiva prabudhyate ||
ततः सहस्रं भेरीणां युगपत् समहन्यत ।मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानां समन्ततः॥
tataḥ sahasraṃ bherīṇāṃ yugapat samahanyata |mṛṣṭakāñcanakoṇānāmāsaktānāṃ samantataḥ ||
एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते ।शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ।महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः॥
evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyate |śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ |mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ ||
तद्रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम्॥
tadrakṣo bodhayiṣyantaścakruranye parākramam ||
स्ततः क्रुद्धा निशाचराः ।अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ।केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च॥
stataḥ kruddhā niśācarāḥ |anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam |keśānanye pralulupuḥ karṇāvanye daśanti ca ||
उदकुम्भशतान्यन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः ।न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः॥
udakumbhaśatānyanye samasiñcanta karṇayoḥ |na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ ||
अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः ।मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान्॥
anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ |mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān ||
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ।वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः॥
rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ |vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ ||
वारणानां सहस्रं तु शरीरे ऽस्य प्रधावितम् ।कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत॥
vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre 'sya pradhāvitam |kumbhakarṇastato buddhaḥ sparśaṃ paramabudhyata ||
स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान् ।निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात॥
sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstān vipulān prahārān |nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaśca vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta ||
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ ।विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे॥
sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau |vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro 'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe ||
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसन्निभम् ।ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः॥
tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasannibham |dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ ||
स जृम्भमाणो ऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः ।निःश्वासश्चास्य सञ्जज्ञे पर्वतादिव मारुतः॥
sa jṛmbhamāṇo 'tibalaḥ pratibuddho niśācaraḥ |niḥśvāsaścāsya sañjajñe parvatādiva mārutaḥ ||
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद्बभौ ।तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः॥
rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tadbabhau |tapānte sabalākasya meghasyeva vivarṣataḥ ||
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी ।ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ॥
tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī |dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau ||
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून् ।वराहान् महिषांश्चैव स बभक्ष महाबलः॥
tatastvadarśayan sarvān bhakṣyāṃśca vividhān bahūn |varāhān mahiṣāṃścaiva sa babhakṣa mahābalaḥ ||
अदन् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितः पिबन् ।मेदःकुम्भांश्च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा॥
adan bubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣitaḥ piban |medaḥkumbhāṃśca madyaṃ ca papau śakraripustadā ||
ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः ।शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन्॥
tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ |śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan ||
निद्राविश ऽदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः ।चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान्॥
nidrāviśa 'danetrastu kaluṣīkṛtalocanaḥ |cārayan sarvato dṛṣṭiṃ tān dadarśa niśācarān ||
स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान्नैर्ऋतर्षभः ।बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत्॥
sa sarvān sāntvayāmāsa nairṛtānnairṛtarṣabhaḥ |bodhanād vismitaścāpi rākṣasānidamabravīt ||
किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयवानेष वा न किम्॥
kimarthamahamādṛtya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ |kaccit sukuśalaṃ rājño bhayavāneṣa vā na kim ||
अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।यदर्थमेवं त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः॥
athavā dhruvamanyebhyo bhayaṃ paramupasthitam |yadarthamevaṃ tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ ||
अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथा ऽनलम्॥
adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham |pātayiṣye mahendraṃ vā śātayiṣye tathā 'nalam ||
न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां गुरुः ।तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम्॥
na hyalpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati māṃ guruḥ |tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam ||
एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णं महाबलम् ।यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह॥
evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjaliruvāca ha ||
न नो दैवकृतं किञ्चिद्भयमस्ति कदाचन ।मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते॥
na no daivakṛtaṃ kiñcidbhayamasti kadācana |mānuṣānno bhayaṃ rājaṃstumulaṃ samprabādhate ||
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् ।यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम्॥
na daityadānavebhyo vā bhayamasti hi tādṛśam |yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājan bhayamasmānupasthitam ||
वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलं भयम्॥
vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṃ parivāritā |sītāharaṇasantaptādrāmānnastumulaṃ bhayam ||
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी ।कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः॥
ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī |kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ ||
स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः ।मृतेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यतेजसा॥
svayaṃ rakṣodhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ |mṛteti saṃyuge mukto rāmeṇādityatejasā ||
यन्न दैवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात्॥
yanna daivaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt ||
स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराजयम् ।कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत्॥
sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parājayam |kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt ||
सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् ।राघवं च रणे हत्वा पश्चाद्द्रक्ष्यामि रावणम्॥
sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam |rāghavaṃ ca raṇe hatvā paścāddrakṣyāmi rāvaṇam ||
राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः ।रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम्॥
rākṣasāṃstarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ |rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam ||
तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् ।महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे॥
tattasya vākyaṃ bruvato niśamya sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam |mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ kṛtāñjalirvākyamidaṃ babhāṣe ||
रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च ।पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣau vimṛśya ca |paścādapi mahābāho śatrūn yudhi vijeṣyasi ||
महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः ।कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः॥
mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ |kumbhakarṇo mahātejāḥ sampratasthe mahābalaḥ ||
तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम्॥
taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam |rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam ||
ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं परमासने ।ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे एव निशाचराः॥
tato gatvā daśagrīvamāsīnaṃ paramāsane |ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarve eva niśācarāḥ ||
प्रबुद्धः कुम्भकर्णो ऽयं भ्राता ते राक्षसर्षभ ।कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यस्येनमिहागतम्॥
prabuddhaḥ kumbhakarṇo 'yaṃ bhrātā te rākṣasarṣabha |kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyasyenamihāgatam ||
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् ।द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम्॥
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo rākṣasāṃstānupasthitān |draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjyatām ||
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः ।कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः॥
tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ |kumbhakarṇamidaṃ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ ||
द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः ।गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय॥
draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṅgavaḥ |gamane kriyatāṃ buddhirbhrātaraṃ sampraharṣaya ||
कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।तथेत्युक्त्वा महाबाहुः शयनादुत्पपात ह॥
kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam |tathetyuktvā mahābāhuḥ śayanādutpapāta ha ||
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः ।पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम्॥
prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ |pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam ||
ततस्ते त्वरितास्तस्य राक्षसा रावणाज्ञया ।मद्यकुम्भांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन्॥
tataste tvaritāstasya rākṣasā rāvaṇājñayā |madyakumbhāṃśca vividhān kṣipramevopahārayan ||
पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे ।ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः॥
pītvā ghaṭasahasre dve gamanāyopacakrame |īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ |kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ ||
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोगणसमन्वितः ।कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम्॥
bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣogaṇasamanvitaḥ |kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm ||
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः॥
sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan sahasraraśmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ ||
तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं वनौकसस्ते सहसा बहिः स्थिताः ।दृष्ट्वा ऽप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं वितत्रसुस्ते हरियूथपालाः॥
taṃ rājamārgasthamamitraghātinaṃ vanaukasaste sahasā bahiḥ sthitāḥ |dṛṣṭvā 'prameyaṃ giriśṛṅgakalpaṃ vitatrasuste hariyūthapālāḥ ||
केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति ।केचिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति केचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म॥
keciccharaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ vrajanti kecidvyathitāḥ patanti |keciddiśaḥ sma vyathitāḥ prayānti kecidbhayārtā bhuvi śerate sma ||
तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः॥
tamadriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ spṛśantamādityamivātmatejasā |vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṃ bhayārditā dudruvire tatastataḥ ||