Loading
वाल्मीकि रामायण · 52 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंसुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा चैतान्निशाचरान् ।उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात्॥
sumālī varalabdhāṃstu jñātvā caitānniśācarān |udatiṣṭhadbhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt ||
मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः ।उदतिष्ठन्सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः॥
mārīcaśca prahastaśca virūpākṣo mahodaraḥ |udatiṣṭhansusaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ ||
सुमाली सचिवैः सार्धं वृतो राक्षसपुङ्गवैः ।अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत्॥
sumālī sacivaiḥ sārdhaṃ vṛto rākṣasapuṅgavaiḥ |abhigamya daśagrīvaṃ pariṣvajyedamabravīt ||
दिष्ट्या ते वत्स सम्प्राप्तश्चिन्तितो ऽयं मनोरथः ।यस्त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठाल्लब्धवान्वरमुत्तमम्॥
diṣṭyā te vatsa samprāptaścintito 'yaṃ manorathaḥ |yastvaṃ tribhuvanaśreṣṭhāllabdhavānvaramuttamam ||
यत्कृते च वयं लङ्कां त्यकत्वा याता रसातलम् ।तद्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम्॥
yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyakatvā yātā rasātalam |tadgataṃ no mahābāho mahadviṣṇukṛtaṃ bhayam ||
असकृत्तद्भयाद्भीताः परित्यज्य स्वमालयम् ।विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम्॥
asakṛttadbhayādbhītāḥ parityajya svamālayam |vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam ||
अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोचिता ।निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता॥
asmadīyā ca laṅkeyaṃ nagarī rākṣasocitā |niveśitā tava bhrātrā dhanādhyakṣeṇa dhīmatā ||
यदि नामात्र शक्यं स्यात्साम्ना दानेन वानघ ।तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत्॥
yadi nāmātra śakyaṃ syātsāmnā dānena vānagha |tarasā vā mahābāho pratyānetuṃ kṛtaṃ bhavet ||
त्वं तु लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः ।त्वया राक्षसवंशो ऽयं निमग्नो ऽपि समुद्धृतः ।सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल॥
tvaṃ tu laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |tvayā rākṣasavaṃśo 'yaṃ nimagno 'pi samuddhṛtaḥ |sarveṣāṃ naḥ prabhuścaiva bhaviṣyasi mahābala ||
अथाब्रवीद्दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम् ।वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हसे वक्तुमीदृशम्॥
athābravīddaśagrīvo mātāmahamupasthitam |vitteśo gururasmākaṃ nārhase vaktumīdṛśam ||
साम्नापि राक्षसेन्द्रेण प्रत्याख्यातो गरीयसा ।किञ्चिन्नाह तदा रक्षो ज्ञात्वा तस्य चकीर्षितम्॥
sāmnāpi rākṣasendreṇa pratyākhyāto garīyasā |kiñcinnāha tadā rakṣo jñātvā tasya cakīrṣitam ||
कस्यचित्त्वथ कालस्य वसन्तं रावणं ततः ।उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः॥
kasyacittvatha kālasya vasantaṃ rāvaṇaṃ tataḥ |uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ ||
प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह स कारणम्॥
prahastaḥ praśritaṃ vākyamidamāha sa kāraṇam ||
दशग्रीव महाबाहो नार्हस्त्वं वक्तुमीदृशम् ।सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम॥
daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktumīdṛśam |saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama ||
अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते हि ते ।भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः॥
aditiśca ditiścaiva bhaginyau sahite hi te |bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ ||
अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ।दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्कश्यपस्यात्मसम्भवान्॥
aditirjanayāmāsa devāṃstribhuvaneśvarān |ditistvajanayatputrānkaśyapasyātmasambhavān ||
दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरीयं सवनार्णवा ।सपर्वता मही वीर ते ऽभवन्प्रभविष्णवः॥
daityānāṃ kila dharmajña purīyaṃ savanārṇavā |saparvatā mahī vīra te 'bhavanprabhaviṣṇavaḥ ||
निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना ।देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम्॥
nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā |devānāṃ vaśamānītaṃ trailokyamidamavyayam ||
नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् ।सुरासुरैराचरितं तत्कुरुष्व वचो मम॥
naitadeko bhavāneva kariṣyati viparyayam |surāsurairācaritaṃ tatkuruṣva vaco mama ||
एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सो ऽब्रवीत्॥
evamukto daśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍhamityeva so 'bravīt ||
स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् ।वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः॥
sa tu tenaiva harṣeṇa tasminnahani vīryavān |vanaṃ gato daśagrīvaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ ||
त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः ।प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम्॥
trikūṭasthaḥ sa tu tadā daśagrīvo niśācaraḥ |preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam ||
प्रहस्त शीघ्रं गच्छ त्वं ब्रूहि नैर्ऋतपुङ्गवम् ।वचसा मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः॥
prahasta śīghraṃ gaccha tvaṃ brūhi nairṛtapuṅgavam |vacasā mama vitteśaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ ||
इयं लङ्का पुरी राजन्राक्षसानां महात्मनाम् ।त्वया निवेशिता सौम्य नैतद्युक्तं तवानघ॥
iyaṃ laṅkā purī rājanrākṣasānāṃ mahātmanām |tvayā niveśitā saumya naitadyuktaṃ tavānagha ||
तद्भवान्यदि नो ह्यद्य दद्यादतुलविक्रम ।कृता भवेन्मम प्रीतिर्धुर्मश्चैवानुपालितः॥
tadbhavānyadi no hyadya dadyādatulavikrama |kṛtā bhavenmama prītirdhurmaścaivānupālitaḥ ||
स तु गत्वा पुरीं लङ्कां धनदेन सुरक्षिताम् ।अब्रवीत्परमोदारं वित्तपालमिदं वचः॥
sa tu gatvā purīṃ laṅkāṃ dhanadena surakṣitām |abravītparamodāraṃ vittapālamidaṃ vacaḥ ||
प्रेषितो ऽहं तव भ्रात्रा दशग्रीवेण सुव्रत ।त्वत्समीपं महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वर॥
preṣito 'haṃ tava bhrātrā daśagrīveṇa suvrata |tvatsamīpaṃ mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ vara ||
तच्छ्रूयतां महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।वचनं मम वित्तेश यद्ब्रवीति दशाननः॥
tacchrūyatāṃ mahāprājña sarvaśāstraviśārada |vacanaṃ mama vitteśa yadbravīti daśānanaḥ ||
इयं किल पुरी रम्या सुमालिप्रमुखैः पुरा ।भुक्तपूर्वा विशालाक्ष राक्षसैर्भीमविक्रमैः॥
iyaṃ kila purī ramyā sumālipramukhaiḥ purā |bhuktapūrvā viśālākṣa rākṣasairbhīmavikramaiḥ ||
तेन विज्ञाप्यते सो ऽयं साम्प्रतं विश्रवात्मज ।तदेषा दीयतां तात याचतस्तस्य सामतः॥
tena vijñāpyate so 'yaṃ sāmprataṃ viśravātmaja |tadeṣā dīyatāṃ tāta yācatastasya sāmataḥ ||
प्रहस्तादभिसंश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः ।प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविशारदः॥
prahastādabhisaṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ |pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
दत्ता ममेयं पित्रा तु लङ्का शून्या निशाचरैः ।निवासिते च मे यक्षैर्दानमानादिभिर्गुणैः॥
dattā mameyaṃ pitrā tu laṅkā śūnyā niśācaraiḥ |nivāsite ca me yakṣairdānamānādibhirguṇaiḥ ||
ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरं राज्यं च यन्मम ।तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्॥
brūhi gaccha daśagrīvaṃ puraṃ rājyaṃ ca yanmama |tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam ||
एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम्॥
evamuktvā dhanādhyakṣo jagāma piturantikam ||
अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ।एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम॥
abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam |eṣa tāta daśagrīvo dūtaṃ preṣitavānmama ||
दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता ।मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत॥
dīyatāṃ nagarī laṅkā pūrvaṃ rakṣogaṇoṣitā |mayātra yadanuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata ||
ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तो ऽसौ विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।प्राञ्जलिं धनदं प्राह शृणु पुत्र वचो मम॥
brahmarṣistvevamukto 'sau viśravā munipuṅgavaḥ |prāñjaliṃ dhanadaṃ prāha śṛṇu putra vaco mama ||
दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान्मम सन्निधौ ।मया निर्भर्त्सितश्चासीद्बहुशोक्तः सुदुर्मतिः॥
daśagrīvo mahābāhuruktavānmama sannidhau |mayā nirbhartsitaścāsīdbahuśoktaḥ sudurmatiḥ ||
स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंसते च पुनः पुनः ।श्रेयो ऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम॥
sa krodhena mayā cokto dhvaṃsate ca punaḥ punaḥ |śreyo 'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama ||
वरप्रदानसम्मूढो मान्या ऽमान्यान् स दुर्मतिः ।न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः॥
varapradānasammūḍho mānyā 'mānyān sa durmatiḥ |na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ ||
तस्माद्गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् ।निवेशय निवासार्थं त्यक्त्वा लङ्कां सहानुगः॥
tasmādgaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam |niveśaya nivāsārthaṃ tyaktvā laṅkāṃ sahānugaḥ ||
तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनामुत्तमा नदी ।काञ्चनैः सूर्यसङ्काशैः पङ्कजैः संवृतोदका॥
tatra mandākinī ramyā nadīnāmuttamā nadī |kāñcanaiḥ sūryasaṅkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā ||
कुमुदैरुत्पलैश्चैव तथा ऽन्यैश्च सुगन्धिभिः॥
kumudairutpalaiścaiva tathā 'nyaiśca sugandhibhiḥ ||
तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिंनराः ।विहारशीलाः सततं रमन्ते सर्वदा ऽ ऽश्रिताः॥
tatra devāḥ sagandharvāḥ sāpsaroragakiṃnarāḥ |vihāraśīlāḥ satataṃ ramante sarvadā ' 'śritāḥ ||
न हि क्षमं तवानेन वैरं धनद रक्षसा ।जानीषे हि यथा ऽनेन लब्धः परमको वरः॥
na hi kṣamaṃ tavānena vairaṃ dhanada rakṣasā |jānīṣe hi yathā 'nena labdhaḥ paramako varaḥ ||
एवमुक्तो गृहीत्वा ऽ ऽशु तद्वचः पितृगौरवात् ।सदारपुत्रः सामान्यः सवाहनधनो गतः॥
evamukto gṛhītvā ' 'śu tadvacaḥ pitṛgauravāt |sadāraputraḥ sāmānyaḥ savāhanadhano gataḥ ||
प्रहस्तो ऽथ दशग्रीवं गत्वा वचनमब्रवीत् ।प्रहृष्टात्मा महात्मानं सहामात्यं सहानुजम्॥
prahasto 'tha daśagrīvaṃ gatvā vacanamabravīt |prahṛṣṭātmā mahātmānaṃ sahāmātyaṃ sahānujam ||
शून्या सा नगरी लङ्का त्यक्त्त्वैनां धनदो गतः ।प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं प्रतिपालय॥
śūnyā sā nagarī laṅkā tyakttvaināṃ dhanado gataḥ |praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ pratipālaya ||
एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन महाबलः ।विवेश नगरीं लङ्कां भ्रातृभिः सबलानुगैः॥
evamukto daśagrīvaḥ prahastena mahābalaḥ |viveśa nagarīṃ laṅkāṃ bhrātṛbhiḥ sabalānugaiḥ ||
धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथाम् ।आरुरोह स देवारिः स्वर्गं देवाधिपो यथा॥
dhanadena parityaktāṃ suvibhaktamahāpathām |āruroha sa devāriḥ svargaṃ devādhipo yathā ||
स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः ।निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः॥
sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ |nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarairnīlabalāhakopamaiḥ ||
धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् ।स्वलङ्कृतैर्भवनवरैर्विभूषितां पुरन्दरस्वेव तदा ऽमरावतीम्॥
dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravānnyaveśayacchaśivimale girau purīm |svalaṅkṛtairbhavanavarairvibhūṣitāṃ purandarasveva tadā 'marāvatīm ||