Kanda.Sarga 7.21

एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्दो जगाम लघुविक्रमः ।आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति॥

evaṃ sañcintya viprendo jagāma laghuvikramaḥ |ākhyātuṃ tadyathāvṛttaṃ yamasya sadanaṃ prati ||

अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम्॥

apaśyatsa yamaṃ tatra devamagnipuraskṛtam |vidhānamupatiṣṭhantaṃ prāṇino yasya yādṛśam ||

स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः॥

sa tu dṛṣṭvā yamaḥ prāptaṃ maharṣiṃ tatra nāradam |abravītsukhamāsīnamarghyamāvedya dharmataḥ ||

कच्चित्क्षेमं तु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति ।किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित॥

kaccitkṣemaṃ tu devarṣe kacciddharmo na naśyati |kimāgamanakṛtyaṃ te devagandharvasevita ||

अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम्॥

abravīttu tadā vākyaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |śrūyatāmabhidhāsyāmi vidhānaṃ ca vidhīyatām ||

एष नाम्नो दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम्॥

eṣa nāmno daśagrīvaḥ pitṛrāja niśācaraḥ |upayāti vaśaṃ netuṃ vikramaistvāṃ sudurjayam ||

एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो ।दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति॥

etena kāraṇenāhaṃ tvarito hyāgataḥ prabho |daṇḍapraharaṇasyādya tava kiṃ nu bhaviṣyati ||

एतस्मिन्नन्तरे दुरादंशुमन्तमिवोदितम् ।ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः॥

etasminnantare durādaṃśumantamivoditam |dadṛśurdīptamāyāntaṃ vimānaṃ tasya rakṣasaḥ ||

तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं सो ऽभ्यवर्तत॥

taṃ deśaṃ prabhayā tasya puṣpakasya mahābalaḥ |kṛtvā vitimiraṃ sarvaṃ samīpaṃ so 'bhyavartata ||

सो ऽपश्यत्स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम्॥

so 'paśyatsa mahābāhurdaśagrīvastatastataḥ |prāṇinaḥ sukṛtaṃ karma bhuñjānāṃścaiva duṣkṛtam ||

अपश्यत्सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह ।यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः॥

apaśyatsainikāṃścāsya yamasyānucaraiḥ saha |yamasya puruṣairugrairghorarūpairbhayānakaiḥ ||

ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः ।क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान्॥

dadarśa vadhyamānāṃśca kliśyamānāṃśca dehinaḥ |krośataśca mahānādaṃ tīvraniṣṭanatatparān ||

कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः॥

kṛmibhirbhakṣyamāṇāṃśca sārameyaiśca dāruṇaiḥ ||

क्षोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः ।सन्तार्यमाणान्वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम्॥

kṣotrāyāsakarā vāco vadataśca bhayāvahāḥ |santāryamāṇānvaitaraṇīṃ bahuśaḥ śoṇitodakām ||

वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान्मुहूर्मुहुः ।असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान्॥

vālukāsu ca taptāsu tapyamānānmuhūrmuhuḥ |asipatravane caiva bhidyamānānadhārmikān ||

रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि ।पानीयं याचमानांश्च तृषितान्क्षुधितानपि॥

raurave kṣāranadyāṃ ca kṣuradhārāsu caiva hi |pānīyaṃ yācamānāṃśca tṛṣitānkṣudhitānapi ||

शवभूतान्कृशान्दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान् ।मलपङ्कधरान्दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः॥

śavabhūtānkṛśāndīnānvivarṇānmuktamūrdhajān |malapaṅkadharāndīnānrūkṣāṃśca paridhāvataḥ ||

ददर्श रावणो मार्गे शतशो ऽथ सहस्रशः ।कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः ।प्रमोदमानानद्राक्षीद्रावणः सुकृतैः स्वकैः॥

dadarśa rāvaṇo mārge śataśo 'tha sahasraśaḥ |kāṃścicca gṛhamukhyeṣu gītavāditraniḥsvanaiḥ |pramodamānānadrākṣīdrāvaṇaḥ sukṛtaiḥ svakaiḥ ||

गौरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः ।गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः॥

gaurasaṃ gopradātāro hyannaṃ caivānnadāyinaḥ |gṛhāṃśca gṛhadātāraḥ svakarmaphalamaśnataḥ ||

सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान्॥

suvarṇamaṇimuktābhiḥ pramadābhiralaṅkṛtān ||

धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान्स्वतेजसा ।ददर्श सुमहाबाहू रावणो राक्षसाधिपः॥

dhārmikānaparāṃstatra dīpyamānānsvatejasā |dadarśa sumahābāhū rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

ततस्तान्भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ।रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली॥

tatastānbhidyamānāṃśca karmabhirduṣkṛtaiḥ svakaiḥ |rāvaṇo mocayāmāsa vikrameṇa balādbalī ||

प्राणिनो मोचितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा ।सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम्॥

prāṇino mocitāstena daśagrīveṇa rakṣasā |sukhamāpurmuhūrtaṃ te hyatarkitamacintitam ||

प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा ।प्रेतगोपाः सुसङ्क्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन्॥

preteṣu mucyamāneṣu rākṣasena mahīyasā |pretagopāḥ susaṅkruddhā rākṣasendramabhidravan ||

ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः ।धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम्॥

tato halahalāśabdaḥ sarvadigbhyaḥ samutthitaḥ |dharmarājasya yodhānāṃ śūrāṇāṃ sampradhāvatām ||

ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः ।पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः॥

te prāsaiḥ parighaiḥ śūlairmusalaiḥ śaktitomaraiḥ |puṣpakaṃ samavarṣanta śūrāḥ śatasahasraśaḥ ||

तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तोरणानि च ।पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव॥

tasyāsanāni prāsādānvedikāstoraṇāni ca |puṣpakasya babhañjuste śīghraṃ madhukarā iva ||

देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे ।भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा॥

devaniṣṭhānabhūtaṃ tadvimānaṃ puṣpakaṃ mṛdhe |bhajyamānaṃ tathaivāsīdakṣayaṃ brahmatejasā ||

असङ्ख्या सुमहत्यासीत्तस्य सेना महात्मनः ।शूराणामग्रयातऽणां सहस्राणि शतानि च॥

asaṅkhyā sumahatyāsīttasya senā mahātmanaḥ |śūrāṇāmagrayāta'ṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca ||

ततो वृक्षैश्च शैलैश्च प्रासादानां शतैस्तथा ।ततस्ते सचिवास्तस्य यथाकामं यथाबलम् ।अयुध्यन्त महावीराः स च राजा दशाननः॥

tato vṛkṣaiśca śailaiśca prāsādānāṃ śataistathā |tataste sacivāstasya yathākāmaṃ yathābalam |ayudhyanta mahāvīrāḥ sa ca rājā daśānanaḥ ||

ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत्॥

te tu śoṇitadigdhāṅgāḥ sarvaśastrasamāhatāḥ |amātyā rākṣasendrasya cakrurāyodhanaṃ mahat ||

अन्योन्यं ते महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्भृशम् ।यमस्य च महाबाहो रावणस्य च मन्त्रिणः॥

anyonyaṃ te mahābhāgā jaghnuḥ praharaṇairbhṛśam |yamasya ca mahābāho rāvaṇasya ca mantriṇaḥ ||

अमात्यांस्तांस्तु सन्त्यज्य यमयोधा महाबलाः ।तमेव चाभ्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम्॥

amātyāṃstāṃstu santyajya yamayodhā mahābalāḥ |tameva cābhyadhāvanta śūlavarṣairdaśānanam ||

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।फुल्लाशोक इवाभाति पुष्पके राक्षसाधिपः॥

tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ |phullāśoka ivābhāti puṣpake rākṣasādhipaḥ ||

स तु शूलगदापासाञ्छक्तितोमरसायकान् ।मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली॥

sa tu śūlagadāpāsāñchaktitomarasāyakān |musalāni śilāvṛkṣānmumocāstrabalādbalī ||

तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां चातिदारुणम् ।यमसैन्येषु तद्वर्षं पपात धरणीतले॥

tarūṇāṃ ca śilānāṃ ca śastrāṇāṃ cātidāruṇam |yamasainyeṣu tadvarṣaṃ papāta dharaṇītale ||

तांस्तु सर्वान्विनिर्भिद्य तदस्त्रमपहत्य च ।जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रशः॥

tāṃstu sarvānvinirbhidya tadastramapahatya ca |jaghnuste rākṣasaṃ ghoramekaṃ śatasahasraśaḥ ||

परिवार्य च तं सर्वे शैलं मोघोत्करा इव ।भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमपोथयन्॥

parivārya ca taṃ sarve śailaṃ moghotkarā iva |bhindipālaiśca śūlaiśca nirucchvāsamapothayan ||

विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः ।ततः स पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्यामवतिष्ठत॥

vimuktakavacaḥ kruddhaḥ siktaḥ śoṇitavisravaiḥ |tataḥ sa puṣpakaṃ tyaktvā pṛthivyāmavatiṣṭhata ||

ततः स कार्मुकी वाणी समरे चाभिवर्तत ।लब्धसञ्ज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः॥

tataḥ sa kārmukī vāṇī samare cābhivartata |labdhasañjño muhūrtena kruddhastasthau yathāntakaḥ ||

ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं सन्धाय कार्मुके ।तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं विचकर्ष स॥

tataḥ pāśupataṃ divyamastraṃ sandhāya kārmuke |tiṣṭha tiṣṭheti tānuktvā taccāpaṃ vicakarṣa sa ||

आकर्णात्स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे ।मुमोच तं शरं क्रुद्धस्त्रिपुरे शङ्करो यथा॥

ākarṇātsa vikṛṣyātha cāpamindrārirāhave |mumoca taṃ śaraṃ kruddhastripure śaṅkaro yathā ||

तस्य रूपं शरस्यासीत्विधूमज्वालमण्डलम् ।वनं दहिष्यतो घर्मे दावाग्नेरिव मूर्च्छतः॥

tasya rūpaṃ śarasyāsītvidhūmajvālamaṇḍalam |vanaṃ dahiṣyato gharme dāvāgneriva mūrcchataḥ ||

ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चापि भस्म कृत्वा प्रधावति॥

jvālāmālī sa tu śaraḥ kravyādānugato raṇe |mukto gulmāndrumāṃścāpi bhasma kṛtvā pradhāvati ||

ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।रणे तस्मिन्निपतिता दावदग्धा नगा इव॥

te tasya tejasā dagdhāḥ sainyā vaivasvatasya tu |raṇe tasminnipatitā dāvadagdhā nagā iva ||

ततस्तु सिचवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम्॥

tatastu sicavaiḥ sārdhaṃ rākṣaso bhīmavikramaḥ |nanāda sumahānādaṃ kampayanniva medinīm ||