Kanda.Sarga 7.48

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा ।परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā |paraṃ viṣādamāgamya vaidehī nipapāta ha ||

सा मुहूर्तमिवासञ्ज्ञा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा॥

sā muhūrtamivāsañjñā bāṣpaparyākulekṣaṇā |lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā ||

मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण ।धात्रा यस्यास्तथा मे ऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते॥

māmikeyaṃ tanurnūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa |dhātrā yasyāstathā me 'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate ||

किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः ।या ऽहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती॥

kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārairviyojitaḥ |yā 'haṃ śuddhasamācārā tyaktā nṛpatinā satī ||

पुरा ऽहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी ।अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे च परिवर्तिनी॥

purā 'hamāśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī |anurudhyāpi saumitre duḥkhe ca parivartinī ||

सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता ।आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा॥

sā kathaṃ hyāśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā |ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā ||

किं नु वक्ष्यामि मुनिषु कर्म वा सत्कृतं च किम् ।कस्मिंश्चित् कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना॥

kiṃ nu vakṣyāmi muniṣu karma vā satkṛtaṃ ca kim |kasmiṃścit kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā ||

न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले ।त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते॥

na khalvadyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavījale |tyajeyaṃ rājavaṃśastu bharturme parihāsyate ||

यथाज्ञं कुरु सोमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् ।निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम॥

yathājñaṃ kuru somitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm |nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama ||

श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण च ।शिरसा ऽ ऽवन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम्॥

śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa prāñjalipragraheṇa ca |śirasā ' 'vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam ||

शिरसा ऽभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण ।वक्तव्यश्चापि नृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः॥

śirasā 'bhinato brūyāḥ sarvāsāmeva lakṣmaṇa |vaktavyaścāpi nṛpatirdharmeṣu susamāhitaḥ ||

जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव ।भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः॥

jānāsi ca yathā śuddhā sītā tattvena rāghava |bhaktyā ca parayā yuktā hitā ca tava nityaśaḥ ||

अहं त्यक्ता त्वया वीर अयशोभीरुणा जने ।यच्च ते वचनीयं स्यादपवादसमुत्थितम् ।मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः॥

ahaṃ tyaktā tvayā vīra ayaśobhīruṇā jane |yacca te vacanīyaṃ syādapavādasamutthitam |mayā ca parihartavyaṃ tvaṃ hi me paramā gatiḥ ||

वक्तव्यश्चेति नृपतिर्धमेण सुसमाहितः ।यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा॥

vaktavyaśceti nṛpatirdhameṇa susamāhitaḥ |yathā bhrātṛṣu vartethāstathā paureṣu nityadā ||

परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात्कीर्तिरनुत्तमा॥

paramo hyeṣa dharmaste tasmātkīrtiranuttamā ||

यत्तु पौरजनो राजन्धर्मेण समवाप्नुयात् ।अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ॥

yattu paurajano rājandharmeṇa samavāpnuyāt |ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha ||

यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ।पतिर्हि देवता नार्याः पतिर्बन्धुः पतिर्गुरुः॥

yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana |patirhi devatā nāryāḥ patirbandhuḥ patirguruḥ ||

प्राणैरपि प्रियं तस्माद्भर्तुः कार्यं विशेषतः ।इति मद्वचनाद्रामो वक्तव्यो मम सङ्ग्रहः ।निरीक्ष्य मा ऽद्य गच्छ त्वमृतुकालातिवर्तिनीम्॥

prāṇairapi priyaṃ tasmādbhartuḥ kāryaṃ viśeṣataḥ |iti madvacanādrāmo vaktavyo mama saṅgrahaḥ |nirīkṣya mā 'dya gaccha tvamṛtukālātivartinīm ||

एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।शिरसा ऽ ऽवन्द्य धरणीं व्याहर्तुं न शशाक ह॥

evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |śirasā ' 'vandya dharaṇīṃ vyāhartuṃ na śaśāka ha ||

प्रदक्षिणं च तां कृत्वा रुदन्नेव महास्वनः ।ध्यात्वा मुहूर्तं तामाह किं मां वक्ष्यसि शोभने॥

pradakṣiṇaṃ ca tāṃ kṛtvā rudanneva mahāsvanaḥ |dhyātvā muhūrtaṃ tāmāha kiṃ māṃ vakṣyasi śobhane ||

दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे ।कथमत्र हि पश्यामि रामेण रहितां वने॥

dṛṣṭapūrvaṃ na te rūpaṃ pādau dṛṣṭau tavānaghe |kathamatra hi paśyāmi rāmeṇa rahitāṃ vane ||

इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारुहत् ।आरुह्य च पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत्॥

ityuktvā tāṃ namaskṛtya punarnāvamupāruhat |āruhya ca punarnāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat ||

स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः ।सम्मूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद्द्रुतम्॥

sa gatvā cottaraṃ tīraṃ śokabhārasamanvitaḥ |sammūḍha iva duḥkhena rathamadhyāruhaddrutam ||

मुहुर्मुहुः परावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् ।चेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ॥

muhurmuhuḥ parāvṛtya dṛṣṭvā sītāmanāthavat |ceṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāvatha ||

दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहूर्मुहुः ।निरीक्षमाणां तूद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत्॥

dūrasthaṃ rathamālokya lakṣmaṇaṃ ca muhūrmuhuḥ |nirīkṣamāṇāṃ tūdvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat ||

सा दुःखभारावनता यशस्विनी यशोधना नाथमपश्यती सती ।रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती॥

sā duḥkhabhārāvanatā yaśasvinī yaśodhanā nāthamapaśyatī satī |ruroda sā barhiṇanādite vane mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī ||