Parva.Adhyaya 1.13

शौनक उवाच · śaunaka uvāca

किमर्थं राजशार्दूलः स राजा जनमेजयःसर्पसत्रेण सर्पाणां गतोऽन्तं तद्वदस्व मे

kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥsarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato'ntaṃ tadvadasva me

आस्तीकश्च द्विजश्रेष्ठः किमर्थं जपतां वरःमोक्षयामास भुजगान्दीप्तात्तस्माद्धुताशनात्

āstīkaśca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥmokṣayāmāsa bhujagāndīptāttasmāddhutāśanāt

कस्य पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत्स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रो वदस्व मे

kasya putraḥ sa rājāsītsarpasatraṃ ya āharatsa ca dvijātipravaraḥ kasya putro vadasva me

सूत उवाच · sūta uvāca

महदाख्यानमास्तीकं यत्रैतत्प्रोच्यते द्विजसर्वमेतदशेषेण शृणु मे वदतां वर

mahadākhyānamāstīkaṃ yatraitatprocyate dvijasarvametadaśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara

शौनक उवाच · śaunaka uvāca

श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण कथामेतां मनोरमाम्आस्तीकस्य पुराणस्य ब्राह्मणस्य यशस्विनः

śrotumicchāmyaśeṣeṇa kathāmetāṃ manoramāmāstīkasya purāṇasya brāhmaṇasya yaśasvinaḥ

सूत उवाच · sūta uvāca

इतिहासमिमं वृद्धाः पुराणं परिचक्षतेकृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नैमिषारण्यवासिनः

itihāsamimaṃ vṛddhāḥ purāṇaṃ paricakṣatekṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ

पूर्वं प्रचोदितः सूतः पिता मे लोमहर्षणःशिष्यो व्यासस्य मेधावी ब्राह्मणैरिदमुक्तवान्

pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥśiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇairidamuktavān

तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम्इदमास्तीकमाख्यानं तुभ्यं शौनक पृच्छते

tasmādahamupaśrutya pravakṣyāmi yathātathamidamāstīkamākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate

आस्तीकस्य पिता ह्यासीत्प्रजापतिसमः प्रभुःब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा

āstīkasya pitā hyāsītprajāpatisamaḥ prabhuḥbrahmacārī yatāhārastapasyugre rataḥ sadā

जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्ध्वरेता महानृषिःयायावराणां धर्मज्ञः प्रवरः संशितव्रतः

jaratkāruriti khyāta ūrdhvaretā mahānṛṣiḥyāyāvarāṇāṃ dharmajñaḥ pravaraḥ saṃśitavrataḥ

अटमानः कदाचित्स स्वान्ददर्श पितामहान्लम्बमानान्महागर्ते पादैरूर्ध्वैरधोमुखान्

aṭamānaḥ kadācitsa svāndadarśa pitāmahānlambamānānmahāgarte pādairūrdhvairadhomukhān

तानब्रवीत्स दृष्ट्वैव जरत्कारुः पितामहान्के भवन्तोऽवलम्बन्ते गर्तेऽस्मिन्वा अधोमुखाः

tānabravītsa dṛṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahānke bhavanto'valambante garte'sminvā adhomukhāḥ

वीरणस्तम्बके लग्नाः सर्वतः परिभक्षितेमूषकेन निगूढेन गर्तेऽस्मिन्नित्यवासिना

vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣitemūṣakena nigūḍhena garte'sminnityavāsinā

पितर ऊचुःयायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताःसंतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्नधो गच्छाम मेदिनीम्

pitara ūcuḥyāyāvarā nāma vayamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥsaṃtānaprakṣayādbrahmannadho gacchāma medinīm

अस्माकं संततिस्त्वेको जरत्कारुरिति श्रुतःमन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एव समास्थितः

asmākaṃ saṃtatistveko jaratkāruriti śrutaḥmandabhāgyo'lpabhāgyānāṃ tapa eva samāsthitaḥ

न स पुत्राञ्जनयितुं दारान्मूढश्चिकीर्षतितेन लम्बामहे गर्ते संतानप्रक्षयादिह

na sa putrāñjanayituṃ dārānmūḍhaścikīrṣatitena lambāmahe garte saṃtānaprakṣayādiha

अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कृतिनस्तथाकस्त्वं बन्धुरिवास्माकमनुशोचसि सत्तम

anāthāstena nāthena yathā duṣkṛtinastathākastvaṃ bandhurivāsmākamanuśocasi sattama

ज्ञातुमिच्छामहे ब्रह्मन्को भवानिह धिष्ठितःकिमर्थं चैव नः शोच्याननुकम्पितुमर्हसि

jñātumicchāmahe brahmanko bhavāniha dhiṣṭhitaḥkimarthaṃ caiva naḥ śocyānanukampitumarhasi

जरत्कारुरुवाचमम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाःब्रूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुरहं स्वयम्

jaratkāruruvācamama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥbrūta kiṃ karavāṇyadya jaratkārurahaṃ svayam

पितर ऊचुःयतस्व यत्नवांस्तात संतानाय कुलस्य नःआत्मनोऽर्थेऽस्मदर्थे च धर्म इत्येव चाभिभो

pitara ūcuḥyatasva yatnavāṃstāta saṃtānāya kulasya naḥātmano'rthe'smadarthe ca dharma ityeva cābhibho

न हि धर्मफलैस्तात न तपोभिः सुसंचितैःतां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां व्रजन्ति ह

na hi dharmaphalaistāta na tapobhiḥ susaṃcitaiḥtāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti ha

तद्दारग्रहणे यत्नं संतत्यां च मनः कुरुपुत्रकास्मन्नियोगात्त्वमेतन्नः परमं हितम्

taddāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuruputrakāsmanniyogāttvametannaḥ paramaṃ hitam

जरत्कारुरुवाचन दारान्वै करिष्यामि सदा मे भावितं मनःभवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम्

jaratkāruruvācana dārānvai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṃ manaḥbhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham

समयेन च कर्ताहमनेन विधिपूर्वकम्तथा यद्युपलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा त्वहम्

samayena ca kartāhamanena vidhipūrvakamtathā yadyupalapsyāmi kariṣye nānyathā tvaham

सनाम्नी या भवित्री मे दित्सिता चैव बन्धुभिःभैक्षवत्तामहं कन्यामुपयंस्ये विधानतः

sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥbhaikṣavattāmahaṃ kanyāmupayaṃsye vidhānataḥ

दरिद्राय हि मे भार्यां को दास्यति विशेषतःप्रतिग्रहीष्ये भिक्षां तु यदि कश्चित्प्रदास्यति

daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥpratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaścitpradāsyati

एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिष्ये पितामहाःअनेन विधिना शश्वन्न करिष्येऽहमन्यथा

evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥanena vidhinā śaśvanna kariṣye'hamanyathā

तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वैशाश्वतं स्थानमासाद्य मोदन्तां पितरो मम

tatra cotpatsyate janturbhavatāṃ tāraṇāya vaiśāśvataṃ sthānamāsādya modantāṃ pitaro mama

सूत उवाच · sūta uvāca

ततो निवेशाय तदा स विप्रः संशितव्रतःमहीं चचार दारार्थी न च दारानविन्दत

tato niveśāya tadā sa vipraḥ saṃśitavrataḥmahīṃ cacāra dārārthī na ca dārānavindata

स कदाचिद्वनं गत्वा विप्रः पितृवचः स्मरन्चुक्रोश कन्याभिक्षार्थी तिस्रो वाचः शनैरिव

sa kadācidvanaṃ gatvā vipraḥ pitṛvacaḥ smarancukrośa kanyābhikṣārthī tisro vācaḥ śanairiva

तं वासुकिः प्रत्यगृह्णादुद्यम्य भगिनीं तदान स तां प्रतिजग्राह न सनाम्नीति चिन्तयन्

taṃ vāsukiḥ pratyagṛhṇādudyamya bhaginīṃ tadāna sa tāṃ pratijagrāha na sanāmnīti cintayan

सनाम्नीमुद्यतां भार्यां गृह्णीयामिति तस्य हिमनो निविष्टमभवज्जरत्कारोर्महात्मनः

sanāmnīmudyatāṃ bhāryāṃ gṛhṇīyāmiti tasya himano niviṣṭamabhavajjaratkārormahātmanaḥ

तमुवाच महाप्राज्ञो जरत्कारुर्महातपाःकिंनाम्नी भगिनीयं ते ब्रूहि सत्यं भुजंगम

tamuvāca mahāprājño jaratkārurmahātapāḥkiṃnāmnī bhaginīyaṃ te brūhi satyaṃ bhujaṃgama

वासुकिरुवाचजरत्कारो जरत्कारुः स्वसेयमनुजा ममत्वदर्थं रक्षिता पूर्वं प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम

vāsukiruvācajaratkāro jaratkāruḥ svaseyamanujā mamatvadarthaṃ rakṣitā pūrvaṃ pratīcchemāṃ dvijottama

सूत उवाच · sūta uvāca

मात्रा हि भुजगाः शप्ताः पूर्वं ब्रह्मविदां वरजनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः

mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṃ brahmavidāṃ varajanamejayasya vo yajñe dhakṣyatyanilasārathiḥ

तस्य शापस्य शान्त्यर्थं प्रददौ पन्नगोत्तमःस्वसारमृषये तस्मै सुव्रताय तपस्विने

tasya śāpasya śāntyarthaṃ pradadau pannagottamaḥsvasāramṛṣaye tasmai suvratāya tapasvine

स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणाआस्तीको नाम पुत्रश्च तस्यां जज्ञे महात्मनः

sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇāāstīko nāma putraśca tasyāṃ jajñe mahātmanaḥ

तपस्वी च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगःसमः सर्वस्य लोकस्य पितृमातृभयापहः

tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥsamaḥ sarvasya lokasya pitṛmātṛbhayāpahaḥ

अथ कालस्य महतः पाण्डवेयो नराधिपःआजहार महायज्ञं सर्पसत्रमिति श्रुतिः

atha kālasya mahataḥ pāṇḍaveyo narādhipaḥājahāra mahāyajñaṃ sarpasatramiti śrutiḥ

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु सर्पाणामन्तकाय वैमोचयामास तं शापमास्तीकः सुमहायशाः

tasminpravṛtte satre tu sarpāṇāmantakāya vaimocayāmāsa taṃ śāpamāstīkaḥ sumahāyaśāḥ

नागांश्च मातुलांश्चैव तथा चान्यान्स बान्धवान्पितॄंश्च तारयामास संतत्या तपसा तथाव्रतैश्च विविधैर्ब्रह्मन्स्वाध्यायैश्चानृणोऽभवत्

nāgāṃśca mātulāṃścaiva tathā cānyānsa bāndhavānpitṝṃśca tārayāmāsa saṃtatyā tapasā tathāvrataiśca vividhairbrahmansvādhyāyaiścānṛṇo'bhavat

देवांश्च तर्पयामास यज्ञैर्विविधदक्षिणैःऋषींश्च ब्रह्मचर्येण संतत्या च पितामहान्

devāṃśca tarpayāmāsa yajñairvividhadakṣiṇaiḥṛṣīṃśca brahmacaryeṇa saṃtatyā ca pitāmahān

अपहृत्य गुरुं भारं पितॄणां संशितव्रतःजरत्कारुर्गतः स्वर्गं सहितः स्वैः पितामहैः

apahṛtya guruṃ bhāraṃ pitṝṇāṃ saṃśitavrataḥjaratkārurgataḥ svargaṃ sahitaḥ svaiḥ pitāmahaiḥ

आस्तीकं च सुतं प्राप्य धर्मं चानुत्तमं मुनिःजरत्कारुः सुमहता कालेन स्वर्गमीयिवान्

āstīkaṃ ca sutaṃ prāpya dharmaṃ cānuttamaṃ muniḥjaratkāruḥ sumahatā kālena svargamīyivān

एतदाख्यानमास्तीकं यथावत्कीर्तितं मयाप्रब्रूहि भृगुशार्दूल किं भूयः कथ्यतामिति

etadākhyānamāstīkaṃ yathāvatkīrtitaṃ mayāprabrūhi bhṛguśārdūla kiṃ bhūyaḥ kathyatāmiti