Parva.Adhyaya 1.155

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान्अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्

amarṣī drupado rājā karmasiddhāndvijarṣabhānanvicchanparicakrāma brāhmaṇāvasathānbahūn

पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनःनास्ति श्रेष्ठं ममापत्यमिति नित्यमचिन्तयत्

putrajanma parīpsanvai śokopahatacetanaḥnāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyamiti nityamacintayat

जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत्निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया

jātānputrānsa nirvedāddhigbandhūniti cābravītniḥśvāsaparamaścāsīddroṇaṃ praticikīrṣayā

प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि चक्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नान्वपद्यतप्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत

prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni cakṣātreṇa ca balenāsya cintayannānvapadyatapratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno'pi bhārata

अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन्ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः

abhitaḥ so'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhramanbrāhmaṇāvasathaṃ puṇyamāsasāda mahīpatiḥ

तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजःतथैव नामहाभागः सोऽपश्यत्संशितव्रतौ

tatra nāsnātakaḥ kaścinna cāsīdavratī dvijaḥtathaiva nāmahābhāgaḥ so'paśyatsaṃśitavratau

याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ पृषतात्मजःसंहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ

yājopayājau brahmarṣī śāmyantau pṛṣatātmajaḥsaṃhitādhyayane yuktau gotrataścāpi kāśyapau

तारणे युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौस तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः

tāraṇe yuktarūpau tau brāhmaṇāvṛṣisattamausa tāvāmantrayāmāsa sarvakāmairatandritaḥ

बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसमुपह्वरेप्रपेदे छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम्

buddhvā tayorbalaṃ buddhiṃ kanīyāṃsamupahvareprapede chandayankāmairupayājaṃ dhṛtavratam

पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदःअर्हयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः

pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāksarvakāmadaḥarhayitvā yathānyāyamupayājamuvāca saḥ

येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवेउपयाज कृते तस्मिन्गवां दातास्मि तेऽर्बुदम्

yena me karmaṇā brahmanputraḥ syāddroṇamṛtyaveupayāja kṛte tasmingavāṃ dātāsmi te'rbudam

यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत्सर्वं तत्ते प्रदाताहं न हि मेऽस्त्यत्र संशयः

yadvā te'nyaddvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavetsarvaṃ tatte pradātāhaṃ na hi me'styatra saṃśayaḥ

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्युवाच हआराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः

ityukto nāhamityevaṃ tamṛṣiḥ pratyuvāca haārādhayiṣyandrupadaḥ sa taṃ paryacaratpunaḥ

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमःउपयाजोऽब्रवीद्राजन्काले मधुरया गिरा

tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥupayājo'bravīdrājankāle madhurayā girā

ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्णाद्विचरन्वननिर्झरेअपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्

jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇādvicaranvananirjhareaparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam

तदपश्यमहं भ्रातुरसांप्रतमनुव्रजन्विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कथंचन

tadapaśyamahaṃ bhrāturasāṃpratamanuvrajanvimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryātkathaṃcana

दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषा येऽस्यानुबन्धिकाःविविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्

dṛṣṭvā phalasya nāpaśyaddoṣā ye'syānubandhikāḥvivinakti na śaucaṃ yaḥ so'nyatrāpi kathaṃ bhavet

संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यःभैक्षमुच्छिष्टमन्येषां भुङ्क्ते चापि सदा सदाकीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः

saṃhitādhyayanaṃ kurvanvasangurukule ca yaḥbhaikṣamucchiṣṭamanyeṣāṃ bhuṅkte cāpi sadā sadākīrtayanguṇamannānāmaghṛṇī ca punaḥ punaḥ

तमहं फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषातं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति

tamahaṃ phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣātaṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati

जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्उपयाजवचः श्रुत्वा नृपतिः सर्वधर्मवित्अभिसंपूज्य पूजार्हमृषिं याजमुवाच ह

jugupsamāno nṛpatirmanasedaṃ vicintayanupayājavacaḥ śrutvā nṛpatiḥ sarvadharmavitabhisaṃpūjya pūjārhamṛṣiṃ yājamuvāca ha

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभोद्रोणवैराभिसंतप्तं त्वं ह्लादयितुमर्हसि

ayutāni dadānyaṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibhodroṇavairābhisaṃtaptaṃ tvaṃ hlādayitumarhasi

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमःतस्माद्द्रोणः पराजैषीन्मां वै स सखिविग्रहे

sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpyanuttamaḥtasmāddroṇaḥ parājaiṣīnmāṃ vai sa sakhivigrahe

क्षत्रियो नास्ति तुल्योऽस्य पृथिव्यां कश्चिदग्रणीःकौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः

kṣatriyo nāsti tulyo'sya pṛthivyāṃ kaścidagraṇīḥkauravācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ

द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि चषडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यतेऽप्रतिमं महत्

droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi caṣaḍaratni dhanuścāsya dṛśyate'pratimaṃ mahat

स हि ब्राह्मणवेगेन क्षात्रं वेगमसंशयम्प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः

sa hi brāhmaṇavegena kṣātraṃ vegamasaṃśayampratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितःतस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रसह्यं नरैर्भुवि

kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥtasya hyastrabalaṃ ghoramaprasahyaṃ narairbhuvi

ब्राह्ममुच्चारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलःसमेत्य स दहत्याजौ क्षत्रं ब्रह्मपुरःसरःब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्रह्मतेजो विशिष्यते

brāhmamuccārayaṃstejo hutāhutirivānalaḥsametya sa dahatyājau kṣatraṃ brahmapuraḥsaraḥbrahmakṣatre ca vihite brahmatejo viśiṣyate

सोऽहं क्षत्रबलाद्धीनो ब्रह्मतेजः प्रपेदिवान्द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम्

so'haṃ kṣatrabalāddhīno brahmatejaḥ prapedivāndroṇādviśiṣṭamāsādya bhavantaṃ brahmavittamam

द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम्तत्कर्म कुरु मे याज निर्वपाम्यर्बुदं गवाम्

droṇāntakamahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayamtatkarma kuru me yāja nirvapāmyarbudaṃ gavām

तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः

tathetyuktvā tu taṃ yājo yājyārthamupakalpayatgurvartha iti cākāmamupayājamacodayatyājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाःआचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै

tatastasya narendrasya upayājo mahātapāḥācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलःइष्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः

sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥiṣyate yadvidho rājanbhavitā te tathāvidhaḥ

भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसंधाय भूमिपःआजह्रे तत्तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये

bhāradvājasya hantāraṃ so'bhisaṃdhāya bhūmipaḥājahre tattathā sarvaṃ drupadaḥ karmasiddhaye

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाह्वापयत्तदाप्रैहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम्

yājastu havanasyānte devīmāhvāpayattadāpraihi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tvāmupasthitam

देव्युवाचअवलिप्तं मे मुखं ब्रह्मन्पुण्यान्गन्धान्बिभर्मि चसुतार्थेनोपरुद्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये

devyuvācaavaliptaṃ me mukhaṃ brahmanpuṇyāngandhānbibharmi casutārthenoparuddhāsmi tiṣṭha yāja mama priye

याज उवाच · yāja uvāca

याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजेन मन्त्रितम्कथं कामं न संदध्यात्सा त्वं विप्रैहि तिष्ठ वा

yājena śrapitaṃ havyamupayājena mantritamkathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyātsā tvaṃ vipraihi tiṣṭha vā

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

एवमुक्ते तु याजेन हुते हविषि संस्कृतेउत्तस्थौ पावकात्तस्मात्कुमारो देवसंनिभः

evamukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛteuttasthau pāvakāttasmātkumāro devasaṃnibhaḥ

ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम्बिभ्रत्सखड्गः सशरो धनुष्मान्विनदन्मुहुः

jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamambibhratsakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmānvinadanmuhuḥ

सोऽध्यारोहद्रथवरं तेन च प्रययौ तदाततः प्रणेदुः पाञ्चालाः प्रहृष्टाः साधु साध्विति

so'dhyārohadrathavaraṃ tena ca prayayau tadātataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhviti

भयापहो राजपुत्रः पाञ्चालानां यशस्करःराज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वैइत्युवाच महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा

bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥrājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vaiityuvāca mahadbhūtamadṛśyaṃ khecaraṃ tadā

कुमारी चापि पाञ्चाली वेदिमध्यात्समुत्थितासुभगा दर्शनीयाङ्गी वेदिमध्या मनोरमा

kumārī cāpi pāñcālī vedimadhyātsamutthitāsubhagā darśanīyāṅgī vedimadhyā manoramā

श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजामानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी

śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajāmānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣādamaravarṇinī

नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रवायतिया बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि

nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośātpravāyatiyā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāstyupamā bhuvi

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणीसर्वयोषिद्वरा कृष्णा क्षयं क्षत्रं निनीषति

tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāguvācāśarīriṇīsarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati

सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमाअस्या हेतोः क्षत्रियाणां महदुत्पत्स्यते भयम्

surakāryamiyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamāasyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahadutpatsyate bhayam

तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसंघवत्न चैतान्हर्षसंपूर्णानियं सेहे वसुंधरा

tacchrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavatna caitānharṣasaṃpūrṇāniyaṃ sehe vasuṃdharā

तौ दृष्ट्वा पृषती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनीन वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति

tau dṛṣṭvā pṛṣatī yājaṃ prapede vai sutārthinīna vai madanyāṃ jananīṃ jānīyātāmimāviti

तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षयातयोश्च नामनी चक्रुर्द्विजाः संपूर्णमानसाः

tathetyuvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayātayośca nāmanī cakrurdvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ

धृष्टत्वादतिधृष्णुत्वाद्धर्माद्द्युत्संभवादपिधृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस्य भवत्विति

dhṛṣṭatvādatidhṛṣṇutvāddharmāddyutsaṃbhavādapidhṛṣṭadyumnaḥ kumāro'yaṃ drupadasya bhavatviti

कृष्णेत्येवाब्रुवन्कृष्णां कृष्णाभूत्सा हि वर्णतःतथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे

kṛṣṇetyevābruvankṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūtsā hi varṇataḥtathā tanmithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe

धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं विवेशनम्उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyamānīya svaṃ viveśanamupākarodastrahetorbhāradvājaḥ pratāpavān

अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिःतथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्

amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥtathā tatkṛtavāndroṇa ātmakīrtyanurakṣaṇāt