Parva.Adhyaya 1.3

सूत उवाच · sūta uvāca

जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्तेतस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति

janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bhrātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasatramupāstetasya bhrātarastrayaḥ śrutasena ugraseno bhīmasena iti

तेषु तत्सत्रमुपासीनेषु तत्र श्वाभ्यागच्छत्सारमेयःस जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत्

teṣu tatsatramupāsīneṣu tatra śvābhyāgacchatsārameyaḥsa janamejayasya bhrātṛbhirabhihato rorūyamāṇo mātuḥ samīpamupāgacchat

तं माता रोरूयमाणमुवाचकिं रोदिषिकेनास्यभिहत इति

taṃ mātā rorūyamāṇamuvācakiṃ rodiṣikenāsyabhihata iti

स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाचजनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति

sa evamukto mātaraṃ pratyuvācajanamejayasya bhrātṛbhirabhihato'smīti

तं माता प्रत्युवाचव्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति

taṃ mātā pratyuvācavyaktaṃ tvayā tatrāparāddhaṃ yenāsyabhihata iti

स तां पुनरुवाचनापराध्यामि किंचित्नावेक्षे हवींषि नावलिह इति

sa tāṃ punaruvācanāparādhyāmi kiṃcitnāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti

तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रशोकार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते

tacchrutvā tasya mātā saramā putraśokārtā tatsatramupāgacchadyatra sa janamejayaḥ saha bhrātṛbhirdīrghasatramupāste

स तया क्रुद्धया तत्रोक्तःअयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यतिकिमर्थमभिहत इतियस्माच्चायमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति

sa tayā kruddhayā tatroktaḥayaṃ me putro na kiṃcidaparādhyatikimarthamabhihata itiyasmāccāyamabhihato'napakārī tasmādadṛṣṭaṃ tvāṃ bhayamāgamiṣyatīti

स जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया दृढं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत्

sa janamejaya evamukto devaśunyā saramayā dṛḍhaṃ saṃbhrānto viṣaṇṇaścāsīt

स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति

sa tasminsatre samāpte hāstinapuraṃ pratyetya purohitamanurūpamanvicchamānaḥ paraṃ yatnamakarodyo me pāpakṛtyāṃ śamayediti

स कदाचिन्मृगयां यातः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषयोद्देशे आश्रममपश्यत्

sa kadācinmṛgayāṃ yātaḥ pārikṣito janamejayaḥ kasmiṃścitsvaviṣayoddeśe āśramamapaśyat

तत्र कश्चिदृषिरासां चक्रे श्रुतश्रवा नामतस्याभिमतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम

tatra kaścidṛṣirāsāṃ cakre śrutaśravā nāmatasyābhimataḥ putra āste somaśravā nāma

तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे

tasya taṃ putramabhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ paurohityāya vavre

स नमस्कृत्य तमृषिमुवाचभगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति

sa namaskṛtya tamṛṣimuvācabhagavannayaṃ tava putro mama purohito'stviti

स एवमुक्तः प्रत्युवाचभो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातःमहातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ संवृद्धःसमर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम्अस्य त्वेकमुपांशुव्रतम्यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयम्यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति

sa evamuktaḥ pratyuvācabho janamejaya putro'yaṃ mama sarpyāṃ jātaḥmahātapasvī svādhyāyasaṃpanno mattapovīryasaṃbhṛto macchukraṃ pītavatyāstasyāḥ kukṣau saṃvṛddhaḥsamartho'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayitumantareṇa mahādevakṛtyāmasya tvekamupāṃśuvratamyadenaṃ kaścidbrāhmaṇaḥ kaṃcidarthamabhiyācettaṃ tasmai dadyādayamyadyetadutsahase tato nayasvainamiti

तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाचभगवंस्तथा भविष्यतीति

tenaivamukto janamejayastaṃ pratyuvācabhagavaṃstathā bhaviṣyatīti

स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातॄनुवाचमयायं वृत उपाध्यायःयदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिरिति

sa taṃ purohitamupādāyopāvṛtto bhrātṝnuvācamayāyaṃ vṛta upādhyāyaḥyadayaṃ brūyāttatkāryamavicārayadbhiriti

तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुःस तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थेतं च देशं वशे स्थापयामास

tenaivamuktā bhrātarastasya tathā cakruḥsa tathā bhrātṝnsaṃdiśya takṣaśilāṃ pratyabhipratasthetaṃ ca deśaṃ vaśe sthāpayāmāsa

एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामायोदःतस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुरुपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति

etasminnantare kaścidṛṣirdhaumyo nāmāyodaḥtasya śiṣyāstrayo babhūvurupamanyurāruṇirvedaśceti

स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामासगच्छ केदारखण्डं बधानेति

sa ekaṃ śiṣyamāruṇiṃ pāñcālyaṃ preṣayāmāsagaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti

स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशक्नोत्

sa upādhyāyena saṃdiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyastatra gatvā tatkedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśaknot

स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायम्भवत्वेवं करिष्यामीति

sa kliśyamāno'paśyadupāyambhavatvevaṃ kariṣyāmīti

स तत्र संविवेश केदारखण्डेशयाने तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ

sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍeśayāne tasmiṃstadudakaṃ tasthau

ततः कदाचिदुपाध्याय आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत्क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति

tataḥ kadācidupādhyāya āyodo dhaumyaḥ śiṣyānapṛcchatkva āruṇiḥ pāñcālyo gata iti

ते प्रत्यूचुःभगवतैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति

te pratyūcuḥbhagavataiva preṣito gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti

स एवमुक्तस्ताञ्शिष्यान्प्रत्युवाचतस्मात्सर्वे तत्र गच्छामो यत्र स इति

sa evamuktastāñśiṣyānpratyuvācatasmātsarve tatra gacchāmo yatra sa iti

स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकारभो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासिवत्सैहीति

sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakārabho āruṇe pāñcālya kvāsivatsaihīti

स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थाय तमुपाध्यायमुपतस्थेप्रोवाच चैनम्अयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितःतदभिवादये भगवन्तम्आज्ञापयतु भवान्किं करवाणीति

sa tacchrutvā āruṇirupādhyāyavākyaṃ tasmātkedārakhaṇḍātsahasotthāya tamupādhyāyamupatastheprovāca cainamayamasmyatra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇamudakamavāraṇīyaṃ saṃroddhuṃ saṃviṣṭo bhagavacchabdaṃ śrutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhavantamupasthitaḥtadabhivādaye bhagavantamājñāpayatu bhavānkiṃ karavāṇīti

तमुपाध्यायोऽब्रवीत्यस्माद्भवान्केदारखण्डमवदार्योत्थितस्तस्माद्भवानुद्दालक एव नाम्ना भविष्यतीति

tamupādhyāyo'bravītyasmādbhavānkedārakhaṇḍamavadāryotthitastasmādbhavānuddālaka eva nāmnā bhaviṣyatīti

स उपाध्यायेनानुगृहीतःयस्मात्त्वया मद्वचोऽनुष्ठितं तस्माच्छ्रेयोऽवाप्स्यसीतिसर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति

sa upādhyāyenānugṛhītaḥyasmāttvayā madvaco'nuṣṭhitaṃ tasmācchreyo'vāpsyasītisarve ca te vedāḥ pratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti

स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम

sa evamukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma

अथापरः शिष्यस्तस्यैवायोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम

athāparaḥ śiṣyastasyaivāyodasya dhaumyasyopamanyurnāma

तमुपाध्यायः प्रेषयामासवत्सोपमन्यो गा रक्षस्वेति

tamupādhyāyaḥ preṣayāmāsavatsopamanyo gā rakṣasveti

स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाःस चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षयेऽभ्यागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa upādhyāyavacanādarakṣadgāḥsa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye'bhyāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre

तमुपाध्यायः पीवानमपश्यत्उवाच चैनम्वत्सोपमन्यो केन वृत्तिं कल्पयसिपीवानसि दृढमिति

tamupādhyāyaḥ pīvānamapaśyatuvāca cainamvatsopamanyo kena vṛttiṃ kalpayasipīvānasi dṛḍhamiti

स उपाध्यायं प्रत्युवाचभैक्षेण वृत्तिं कल्पयामीति

sa upādhyāyaṃ pratyuvācabhaikṣeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाचममानिवेद्य भैक्षं नोपयोक्तव्यमिति

tamupādhyāyaḥ pratyuvācamamānivedya bhaikṣaṃ nopayoktavyamiti

स तथेत्युक्त्वा पुनररक्षद्गाःरक्षित्वा चागम्य तथैवोपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa tathetyuktvā punararakṣadgāḥrakṣitvā cāgamya tathaivopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre

तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाचवत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भैक्षं गृह्णामिकेनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति

tamupādhyāyastathāpi pīvānameva dṛṣṭvovācavatsopamanyo sarvamaśeṣataste bhaikṣaṃ gṛhṇāmikenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti

स एवमुक्त उपाध्यायेन प्रत्युवाचभगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामितेन वृत्तिं कल्पयामीति

sa evamukta upādhyāyena pratyuvācabhagavate nivedya pūrvamaparaṃ carāmitena vṛttiṃ kalpayāmīti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाचनैषा न्याय्या गुरुवृत्तिःअन्येषामपि वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानःलुब्धोऽसीति

tamupādhyāyaḥ pratyuvācanaiṣā nyāyyā guruvṛttiḥanyeṣāmapi vṛttyuparodhaṃ karoṣyevaṃ vartamānaḥlubdho'sīti

स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षत्रक्षित्वा च पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa tathetyuktvā gā arakṣatrakṣitvā ca punarupādhyāyagṛhamāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre

तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाचअहं ते सर्वं भैक्षं गृह्णामि न चान्यच्चरसिपीवानसिकेन वृत्तिं कल्पयसीति

tamupādhyāyastathāpi pīvānameva dṛṣṭvā punaruvācaahaṃ te sarvaṃ bhaikṣaṃ gṛhṇāmi na cānyaccarasipīvānasikena vṛttiṃ kalpayasīti

स उपाध्यायं प्रत्युवाचभो एतासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति

sa upādhyāyaṃ pratyuvācabho etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाचनैतन्न्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मयाननुज्ञातमिति

tamupādhyāyaḥ pratyuvācanaitannyāyyaṃ paya upayoktuṃ bhavato mayānanujñātamiti

स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहानेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa tatheti pratijñāya gā rakṣitvā punarupādhyāyagṛhānetya guroragrataḥ sthitvā namaścakre

तमुपाध्यायः पीवानमेवापश्यत्उवाच चैनम्भैक्षं नाश्नासि न चान्यच्चरसिपयो न पिबसिपीवानसिकेन वृत्तिं कल्पयसीति

tamupādhyāyaḥ pīvānamevāpaśyatuvāca cainambhaikṣaṃ nāśnāsi na cānyaccarasipayo na pibasipīvānasikena vṛttiṃ kalpayasīti

स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाचभोः फेनं पिबामि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनं पिबन्त उद्गिरन्तीति

sa evamukta upādhyāyaṃ pratyuvācabhoḥ phenaṃ pibāmi yamime vatsā mātṝṇāṃ stanaṃ pibanta udgirantīti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाचएते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्तितदेवमपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानःफेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति

tamupādhyāyaḥ pratyuvācaete tvadanukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenamudgirantitadevamapi vatsānāṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣyevaṃ vartamānaḥphenamapi bhavānna pātumarhatīti

स तथेति प्रतिज्ञाय निराहारस्ता गा अरक्षत्तथा प्रतिषिद्धो भैक्षं नाश्नाति न चान्यच्चरतिपयो न पिबतिफेनं नोपयुङ्क्ते

sa tatheti pratijñāya nirāhārastā gā arakṣattathā pratiṣiddho bhaikṣaṃ nāśnāti na cānyaccaratipayo na pibatiphenaṃ nopayuṅkte

स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत्

sa kadācidaraṇye kṣudhārto'rkapatrāṇyabhakṣayat

स तैरर्कपत्रैर्भक्षितैः क्षारकटूष्णविपाकिभिश्चक्षुष्युपहतोऽन्धोऽभवत्सोऽन्धोऽपि चङ्क्रम्यमाणः कूपेऽपतत्

sa tairarkapatrairbhakṣitaiḥ kṣārakaṭūṣṇavipākibhiścakṣuṣyupahato'ndho'bhavatso'ndho'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe'patat

अथ तस्मिन्ननागच्छत्युपाध्यायः शिष्यानवोचत्मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धःस नियतं कुपितःततो नागच्छति चिरगतश्चेति

atha tasminnanāgacchatyupādhyāyaḥ śiṣyānavocatmayopamanyuḥ sarvataḥ pratiṣiddhaḥsa niyataṃ kupitaḥtato nāgacchati ciragataśceti

स एवमुक्त्वा गत्वारण्यमुपमन्योराह्वानं चक्रेभो उपमन्यो क्वासिवत्सैहीति

sa evamuktvā gatvāraṇyamupamanyorāhvānaṃ cakrebho upamanyo kvāsivatsaihīti

स तदाह्वानमुपाध्यायाच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैःअयमस्मि भो उपाध्याय कूपे पतित इति

sa tadāhvānamupādhyāyācchrutvā pratyuvācoccaiḥayamasmi bho upādhyāya kūpe patita iti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाचकथमसि कूपे पतित इति

tamupādhyāyaḥ pratyuvācakathamasi kūpe patita iti

स तं प्रत्युवाचअर्कपत्राणि भक्षयित्वान्धीभूतोऽस्मिअतः कूपे पतित इति

sa taṃ pratyuvācaarkapatrāṇi bhakṣayitvāndhībhūto'smiataḥ kūpe patita iti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाचअश्विनौ स्तुहितौ त्वां चक्षुष्मन्तं करिष्यतो देवभिषजाविति

tamupādhyāyaḥ pratyuvācaaśvinau stuhitau tvāṃ cakṣuṣmantaṃ kariṣyato devabhiṣajāviti

स एवमुक्त उपाध्यायेन स्तोतुं प्रचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिरृग्भिः

sa evamukta upādhyāyena stotuṃ pracakrame devāvaśvinau vāgbhirṛgbhiḥ

प्र पूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू; गिरा वा शंसामि तपनावनन्तौदिव्यौ सुपर्णौ विरजौ विमाना;वधिक्षियन्तौ भुवनानि विश्वा

pra pūrvagau pūrvajau citrabhānū; girā vā śaṃsāmi tapanāvanantaudivyau suparṇau virajau vimānā;vadhikṣiyantau bhuvanāni viśvā

हिरण्मयौ शकुनी सांपरायौ; नासत्यदस्रौ सुनसौ वैजयन्तौशुक्रं वयन्तौ तरसा सुवेमा;वभि व्ययन्तावसितं विवस्वत्

hiraṇmayau śakunī sāṃparāyau; nāsatyadasrau sunasau vaijayantauśukraṃ vayantau tarasā suvemā;vabhi vyayantāvasitaṃ vivasvat

ग्रस्तां सुपर्णस्य बलेन वर्तिका;ममुञ्चतामश्विनौ सौभगायतावत्सुवृत्तावनमन्त मायया; सत्तमा गा अरुणा उदावहन्

grastāṃ suparṇasya balena vartikā;mamuñcatāmaśvinau saubhagāyatāvatsuvṛttāvanamanta māyayā; sattamā gā aruṇā udāvahan

षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव; एकं वत्सं सुवते तं दुहन्तिनानागोष्ठा विहिता एकदोहना;स्तावश्विनौ दुहतो घर्ममुक्थ्यम्

ṣaṣṭiśca gāvastriśatāśca dhenava; ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhantinānāgoṣṭhā vihitā ekadohanā;stāvaśvinau duhato gharmamukthyam

एकां नाभिं सप्तशता अराः श्रिताः; प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराःअनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं; मायाश्विनौ समनक्ति चर्षणी

ekāṃ nābhiṃ saptaśatā arāḥ śritāḥ; pradhiṣvanyā viṃśatirarpitā arāḥanemi cakraṃ parivartate'jaraṃ; māyāśvinau samanakti carṣaṇī

एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं प्रधि;षण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम्यस्मिन्देवा अधि विश्वे विषक्ता;स्तावश्विनौ मुञ्चतो मा विषीदतम्

ekaṃ cakraṃ vartate dvādaśāraṃ pradhi;ṣaṇṇābhimekākṣamamṛtasya dhāraṇamyasmindevā adhi viśve viṣaktā;stāvaśvinau muñcato mā viṣīdatam

अश्विनाविन्द्रममृतं वृत्तभूयौ; तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नीभित्त्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्तौ; तद्वृष्टमह्ना प्रथिता वलस्य

aśvināvindramamṛtaṃ vṛttabhūyau; tirodhattāmaśvinau dāsapatnībhittvā girimaśvinau gāmudācarantau; tadvṛṣṭamahnā prathitā valasya

युवां दिशो जनयथो दशाग्रे; समानं मूर्ध्नि रथया वियन्तितासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति; देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति

yuvāṃ diśo janayatho daśāgre; samānaṃ mūrdhni rathayā viyantitāsāṃ yātamṛṣayo'nuprayānti; devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti

युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपां;स्तेऽधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वाते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति; देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति

yuvāṃ varṇānvikurutho viśvarūpāṃ;ste'dhikṣiyanti bhuvanāni viśvāte bhānavo'pyanusṛtāścaranti; devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti

तौ नासत्यावश्विनावामहे वां; स्रजं च यां बिभृथः पुष्करस्यतौ नासत्यावमृतावृतावृधा;वृते देवास्तत्प्रपदेन सूते

tau nāsatyāvaśvināvāmahe vāṃ; srajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasyatau nāsatyāvamṛtāvṛtāvṛdhā;vṛte devāstatprapadena sūte

मुखेन गर्भं लभतां युवानौ; गतासुरेतत्प्रपदेन सूतेसद्यो जातो मातरमत्ति गर्भ;स्तावश्विनौ मुञ्चथो जीवसे गाः

mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau; gatāsuretatprapadena sūtesadyo jāto mātaramatti garbha;stāvaśvinau muñcatho jīvase gāḥ

एवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुःआहतुश्चैनम्प्रीतौ स्वःएष तेऽपूपःअशानैनमिति

evaṃ tenābhiṣṭutāvaśvināvājagmatuḥāhatuścainamprītau svaḥeṣa te'pūpaḥaśānainamiti

स एवमुक्तः प्रत्युवाचनानृतमूचतुर्भवन्तौन त्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे अनिवेद्य गुरव इति

sa evamuktaḥ pratyuvācanānṛtamūcaturbhavantauna tvahametamapūpamupayoktumutsahe anivedya gurava iti

ततस्तमश्विनावूचतुःआवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपः प्रीताभ्यां दत्तःउपयुक्तश्च स तेनानिवेद्य गुरवेत्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेनेति

tatastamaśvināvūcatuḥāvābhyāṃ purastādbhavata upādhyāyenaivamevābhiṣṭutābhyāmapūpaḥ prītābhyāṃ dattaḥupayuktaśca sa tenānivedya guravetvamapi tathaiva kuruṣva yathā kṛtamupādhyāyeneti

स एवमुक्तः पुनरेव प्रत्युवाचैतौप्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौनोत्सहेऽहमनिवेद्योपाध्यायायोपयोक्तुमिति

sa evamuktaḥ punareva pratyuvācaitaupratyanunaye bhavantāvaśvinaunotsahe'hamanivedyopādhyāyāyopayoktumiti

तमश्विनावाहतुःप्रीतौ स्वस्तवानया गुरुवृत्त्याउपाध्यायस्य ते कार्ष्णायसा दन्ताःभवतो हिरण्मया भविष्यन्तिचक्षुष्मांश्च भविष्यसिश्रेयश्चावाप्स्यसीति

tamaśvināvāhatuḥprītau svastavānayā guruvṛttyāupādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantāḥbhavato hiraṇmayā bhaviṣyanticakṣuṣmāṃśca bhaviṣyasiśreyaścāvāpsyasīti

स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्योपाध्यायमभिवाद्याचचक्षेस चास्य प्रीतिमानभूत्

sa evamukto'śvibhyāṃ labdhacakṣurupādhyāyasakāśamāgamyopādhyāyamabhivādyācacakṣesa cāsya prītimānabhūt

आह चैनम्यथाश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसीतिसर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्तीति

āha cainamyathāśvināvāhatustathā tvaṃ śreyo'vāpsyasītisarve ca te vedāḥ pratibhāsyantīti

एषा तस्यापि परीक्षोपमन्योः

eṣā tasyāpi parīkṣopamanyoḥ

अथापरः शिष्यस्तस्यैवायोदस्य धौम्यस्य वेदो नाम

athāparaḥ śiṣyastasyaivāyodasya dhaumyasya vedo nāma

तमुपाध्यायः संदिदेशवत्स वेद इहास्यताम्भवता मद्गृहे कंचित्कालं शुश्रूषमाणेन भवितव्यम्श्रेयस्ते भविष्यतीति

tamupādhyāyaḥ saṃdideśavatsa veda ihāsyatāmbhavatā madgṛhe kaṃcitkālaṃ śuśrūṣamāṇena bhavitavyamśreyaste bhaviṣyatīti

स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत्गौरिव नित्यं गुरुषु धूर्षु नियुज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलः

sa tathetyuktvā gurukule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparo'vasatgauriva nityaṃ guruṣu dhūrṣu niyujyamānaḥ śītoṣṇakṣuttṛṣṇāduḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlaḥ

तस्य महता कालेन गुरुः परितोषं जगामतत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावापएषा तस्यापि परीक्षा वेदस्य

tasya mahatā kālena guruḥ paritoṣaṃ jagāmatatparitoṣācca śreyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpaeṣā tasyāpi parīkṣā vedasya

स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यततस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्या बभूवुः

sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttastasmādgurukulavāsādgṛhāśramaṃ pratyapadyatatasyāpi svagṛhe vasatastrayaḥ śiṣyā babhūvuḥ

स शिष्यान्न किंचिदुवाचकर्म वा क्रियतां गुरुशुश्रूषा वेतिदुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान्परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष

sa śiṣyānna kiṃciduvācakarma vā kriyatāṃ guruśuśrūṣā vetiduḥkhābhijño hi gurukulavāsasya śiṣyānparikleśena yojayituṃ neyeṣa

अथ कस्यचित्कालस्य वेदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्योपाध्यायं वरयां चक्रतुः

atha kasyacitkālasya vedaṃ brāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaśca kṣatriyāvupetyopādhyāyaṃ varayāṃ cakratuḥ

स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कं नाम शिष्यं नियोजयामासभो उत्तङ्क यत्किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यहमपरिहीणं भवता क्रियमाणमिति

sa kadācidyājyakāryeṇābhiprasthita uttaṅkaṃ nāma śiṣyaṃ niyojayāmāsabho uttaṅka yatkiṃcidasmadgṛhe parihīyate tadicchāmyahamaparihīṇaṃ bhavatā kriyamāṇamiti

स एवं प्रतिसमादिश्योत्तङ्कं वेदः प्रवासं जगाम

sa evaṃ pratisamādiśyottaṅkaṃ vedaḥ pravāsaṃ jagāma

अथोत्तङ्को गुरुशुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानस्तत्र गुरुकुले वसति स्म

athottaṅko guruśuśrūṣurguruniyogamanutiṣṭhamānastatra gurukule vasati sma

स वसंस्तत्रोपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तःउपाध्यायिनी ते ऋतुमतीउपाध्यायश्च प्रोषितःअस्या यथायमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रियताम्एतद्विषीदतीति

sa vasaṃstatropādhyāyastrībhiḥ sahitābhirāhūyoktaḥupādhyāyinī te ṛtumatīupādhyāyaśca proṣitaḥasyā yathāyamṛturvandhyo na bhavati tathā kriyatāmetadviṣīdatīti

स एवमुक्तस्ताः स्त्रियः प्रत्युवाचन मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं कार्यम्न ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टःअकार्यमपि त्वया कार्यमिति

sa evamuktastāḥ striyaḥ pratyuvācana mayā strīṇāṃ vacanādidamakāryaṃ kāryamna hyahamupādhyāyena saṃdiṣṭaḥakāryamapi tvayā kāryamiti

तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहानुपजगाम तस्मात्प्रवासात्स तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत्

tasya punarupādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhānupajagāma tasmātpravāsātsa tadvṛttaṃ tasyāśeṣamupalabhya prītimānabhūt

उवाच चैनम्वत्सोत्तङ्क किं ते प्रियं करवाणीतिधर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवतातेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धातदनुजाने भवन्तम्सर्वामेव सिद्धिं प्राप्स्यसिगम्यतामिति

uvāca cainamvatsottaṅka kiṃ te priyaṃ karavāṇītidharmato hi śuśrūṣito'smi bhavatātena prītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhātadanujāne bhavantamsarvāmeva siddhiṃ prāpsyasigamyatāmiti

स एवमुक्तः प्रत्युवाचकिं ते प्रियं करवाणीतिएवं ह्याहुः

sa evamuktaḥ pratyuvācakiṃ te priyaṃ karavāṇītievaṃ hyāhuḥ

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छतितयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति

yaścādharmeṇa vibrūyādyaścādharmeṇa pṛcchatitayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati

सोऽहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहर्तुमिति

so'hamanujñāto bhavatā icchāmīṣṭaṃ te gurvarthamupahartumiti

तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाचवत्सोत्तङ्क उष्यतां तावदिति

tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvācavatsottaṅka uṣyatāṃ tāvaditi

स कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तङ्कःआज्ञापयतु भवान्किं ते प्रियमुपहरामि गुर्वर्थमिति

sa kadācittamupādhyāyamāhottaṅkaḥājñāpayatu bhavānkiṃ te priyamupaharāmi gurvarthamiti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाचवत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपहरेयमितितद्गच्छएनां प्रविश्योपाध्यायिनीं पृच्छ किमुपहरामीतिएषा यद्ब्रवीति तदुपहरस्वेति

tamupādhyāyaḥ pratyuvācavatsottaṅka bahuśo māṃ codayasi gurvarthamupahareyamititadgacchaenāṃ praviśyopādhyāyinīṃ pṛccha kimupaharāmītieṣā yadbravīti tadupaharasveti

स एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायिनीमपृच्छत्भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुम्तदिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुम्तदाज्ञापयतु भवतीकिमुपहरामि गुर्वर्थमिति

sa evamukta upādhyāyenopādhyāyinīmapṛcchatbhavatyupādhyāyenāsmyanujñāto gṛhaṃ gantumtadicchāmīṣṭaṃ te gurvarthamupahṛtyānṛṇo gantumtadājñāpayatu bhavatīkimupaharāmi gurvarthamiti

सैवमुक्तोपाध्यायिन्युत्तङ्कं प्रत्युवाचगच्छ पौष्यं राजानम्भिक्षस्व तस्य क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डलेते आनयस्वइतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकं भविताताभ्यामाबद्धाभ्यां ब्राह्मणान्परिवेष्टुमिच्छामिशोभमाना यथा ताभ्यां कुण्डलाभ्यां तस्मिन्नहनि संपादयस्वश्रेयो हि ते स्यात्क्षणं कुर्वत इति

saivamuktopādhyāyinyuttaṅkaṃ pratyuvācagaccha pauṣyaṃ rājānambhikṣasva tasya kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍalete ānayasvaitaścaturthe'hani puṇyakaṃ bhavitātābhyāmābaddhābhyāṃ brāhmaṇānpariveṣṭumicchāmiśobhamānā yathā tābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ tasminnahani saṃpādayasvaśreyo hi te syātkṣaṇaṃ kurvata iti

स एवमुक्त उपाध्यायिन्या प्रातिष्ठतोत्तङ्कःस पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पुरुषमतिप्रमाणमेव

sa evamukta upādhyāyinyā prātiṣṭhatottaṅkaḥsa pathi gacchannapaśyadṛṣabhamatipramāṇaṃ tamadhirūḍhaṃ ca puruṣamatipramāṇameva

स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषतउत्तङ्कैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति

sa puruṣa uttaṅkamabhyabhāṣatauttaṅkaitatpurīṣamasya ṛṣabhasya bhakṣayasveti

स एवमुक्तो नैच्छत्

sa evamukto naicchat

तमाह पुरुषो भूयःभक्षयस्वोत्तङ्कमा विचारयउपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति

tamāha puruṣo bhūyaḥbhakṣayasvottaṅkamā vicārayaupādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvamiti

स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तदृषभस्य पुरीषं मूत्रं च भक्षयित्वोत्तङ्कः प्रतस्थे यत्र स क्षत्रियः पौष्यः

sa evamukto bāḍhamityuktvā tadā tadṛṣabhasya purīṣaṃ mūtraṃ ca bhakṣayitvottaṅkaḥ pratasthe yatra sa kṣatriyaḥ pauṣyaḥ

तमुपेत्यापश्यदुत्तङ्क आसीनम्स तमुपेत्याशीर्भिरभिनन्द्योवाचअर्थी भवन्तमुपगतोऽस्मीति

tamupetyāpaśyaduttaṅka āsīnamsa tamupetyāśīrbhirabhinandyovācaarthī bhavantamupagato'smīti

स एनमभिवाद्योवाचभगवन्पौष्यः खल्वहम्किं करवाणीति

sa enamabhivādyovācabhagavanpauṣyaḥ khalvahamkiṃ karavāṇīti

तमुवाचोत्तङ्कःगुर्वर्थे कुण्डलाभ्यामर्थ्यागतोऽस्मीति ये ते क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति

tamuvācottaṅkaḥgurvarthe kuṇḍalābhyāmarthyāgato'smīti ye te kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te bhavāndātumarhatīti

तं पौष्यः प्रत्युवाचप्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति

taṃ pauṣyaḥ pratyuvācapraviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatāmiti

स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत्

sa tenaivamuktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat

स पौष्यं पुनरुवाचन युक्तं भवता वयमनृतेनोपचरितुम्न हि ते क्षत्रियान्तःपुरे संनिहितानैनां पश्यामीति

sa pauṣyaṃ punaruvācana yuktaṃ bhavatā vayamanṛtenopacaritumna hi te kṣatriyāntaḥpure saṃnihitānaināṃ paśyāmīti

स एवमुक्तः पौष्यस्तं प्रत्युवाचसंप्रति भवानुच्छिष्टःस्मर तावत्न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना वा शक्या द्रष्टुम्पतिव्रतात्वादेषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति

sa evamuktaḥ pauṣyastaṃ pratyuvācasaṃprati bhavānucchiṣṭaḥsmara tāvatna hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā vā śakyā draṣṭumpativratātvādeṣā nāśucerdarśanamupaitīti

अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाचअस्ति खलु मयोच्छिष्टेनोपस्पृष्टं शीघ्रं गच्छता चेति

athaivamukta uttaṅkaḥ smṛtvovācaasti khalu mayocchiṣṭenopaspṛṣṭaṃ śīghraṃ gacchatā ceti

तं पौष्यः प्रत्युवाचएतत्तदेवं हिन गच्छतोपस्पृष्टं भवति न स्थितेनेति

taṃ pauṣyaḥ pratyuvācaetattadevaṃ hina gacchatopaspṛṣṭaṃ bhavati na sthiteneti

अथोत्तङ्कस्तथेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपविश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनोऽशब्दाभिर्हृदयंगमाभिरद्भिरुपस्पृश्य त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिरुपस्पृश्यान्तःपुरं प्रविश्य तां क्षत्रियामपश्यत्

athottaṅkastathetyuktvā prāṅmukha upaviśya suprakṣālitapāṇipādavadano'śabdābhirhṛdayaṃgamābhiradbhirupaspṛśya triḥ pītvā dviḥ parimṛjya khānyadbhirupaspṛśyāntaḥpuraṃ praviśya tāṃ kṣatriyāmapaśyat

सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कमभ्युत्थायाभिवाद्योवाचस्वागतं ते भगवन्आज्ञापय किं करवाणीति

sā ca dṛṣṭvaivottaṅkamabhyutthāyābhivādyovācasvāgataṃ te bhagavanājñāpaya kiṃ karavāṇīti

स तामुवाचएते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति

sa tāmuvācaete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātumarhasīti

सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छत्

sā prītā tena tasya sadbhāvena pātramayamanatikramaṇīyaśceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchat

आह चैनम्एते कुण्डले तक्षको नागराजः प्रार्थयतिअप्रमत्तो नेतुमर्हसीति

āha cainamete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ prārthayatiapramatto netumarhasīti

स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाचभवति सुनिर्वृता भवन मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्षयितुमिति

sa evamuktastāṃ kṣatriyāṃ pratyuvācabhavati sunirvṛtā bhavana māṃ śaktastakṣako nāgarājo dharṣayitumiti

स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत्

sa evamuktvā tāṃ kṣatriyāmāmantrya pauṣyasakāśamāgacchat

स तं दृष्ट्वोवाचभोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति

sa taṃ dṛṣṭvovācabhoḥ pauṣya prīto'smīti

तं पौष्यः प्रत्युवाचभगवंश्चिरस्य पात्रमासाद्यतेभवांश्च गुणवानतिथिःतत्करिष्ये श्राद्धम्क्षणः क्रियतामिति

taṃ pauṣyaḥ pratyuvācabhagavaṃścirasya pātramāsādyatebhavāṃśca guṇavānatithiḥtatkariṣye śrāddhamkṣaṇaḥ kriyatāmiti

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाचकृतक्षण एवास्मिशीघ्रमिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपहृतं भवतेति

tamuttaṅkaḥ pratyuvācakṛtakṣaṇa evāsmiśīghramicchāmi yathopapannamannamupahṛtaṃ bhavateti

स तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास

sa tathetyuktvā yathopapannenānnenainaṃ bhojayāmāsa

अथोत्तङ्कः शीतमन्नं सकेशं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा पौष्यमुवाचयस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मदन्धो भविष्यसीति

athottaṅkaḥ śītamannaṃ sakeśaṃ dṛṣṭvā aśucyetaditi matvā pauṣyamuvācayasmānme aśucyannaṃ dadāsi tasmadandho bhaviṣyasīti

तं पौष्यः प्रत्युवाचयस्मात्त्वमप्यदुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति

taṃ pauṣyaḥ pratyuvācayasmāttvamapyaduṣṭamannaṃ dūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasīti

सोऽथ पौष्यस्तस्याशुचिभावमन्नस्यागमयामास

so'tha pauṣyastasyāśucibhāvamannasyāgamayāmāsa

अथ तदन्नं मुक्तकेश्या स्त्रियोपहृतं सकेशमशुचि मत्वोत्तङ्कं प्रसादयामासभगवन्नज्ञानादेतदन्नं सकेशमुपहृतं शीतं चतत्क्षामये भवन्तम्न भवेयमन्ध इति

atha tadannaṃ muktakeśyā striyopahṛtaṃ sakeśamaśuci matvottaṅkaṃ prasādayāmāsabhagavannajñānādetadannaṃ sakeśamupahṛtaṃ śītaṃ catatkṣāmaye bhavantamna bhaveyamandha iti

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाचन मृषा ब्रवीमिभूत्वा त्वमन्धो नचिरादनन्धो भविष्यसीतिममापि शापो न भवेद्भवता दत्त इति

tamuttaṅkaḥ pratyuvācana mṛṣā bravīmibhūtvā tvamandho nacirādanandho bhaviṣyasītimamāpi śāpo na bhavedbhavatā datta iti

तं पौष्यः प्रत्युवाचनाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुम्न हि मे मन्युरद्याप्युपशमं गच्छतिकिं चैतद्भवता न ज्ञायते यथा

taṃ pauṣyaḥ pratyuvācanāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ pratyādātumna hi me manyuradyāpyupaśamaṃ gacchatikiṃ caitadbhavatā na jñāyate yathā

नावनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य; वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारःविपरीतमेतदुभयं क्षत्रियस्य; वाङ्नावनीती हृदयं तीक्ष्णधारम्

nāvanītaṃ hṛdayaṃ brāhmaṇasya; vāci kṣuro nihitastīkṣṇadhāraḥviparītametadubhayaṃ kṣatriyasya; vāṅnāvanītī hṛdayaṃ tīkṣṇadhāram

इतितदेवं गते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथा कर्तुम्गम्यतामिति

ititadevaṃ gate na śakto'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāttaṃ śāpamanyathā kartumgamyatāmiti

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाचभवताहमन्नस्याशुचिभावमागमय्य प्रत्यनुनीतःप्राक्च तेऽभिहितम्यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीतिदुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति

tamuttaṅkaḥ pratyuvācabhavatāhamannasyāśucibhāvamāgamayya pratyanunītaḥprākca te'bhihitamyasmādaduṣṭamannaṃ dūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasītiduṣṭe cānne naiṣa mama śāpo bhaviṣyatīti

साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा

sādhayāmastāvadityuktvā prātiṣṭhatottaṅkaste kuṇḍale gṛhītvā

सोऽपश्यत्पथि नग्नं श्रमणमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानमदृश्यमानं चअथोत्तङ्कस्ते कुण्डले भूमौ निक्षिप्योदकार्थं प्रचक्रमे

so'paśyatpathi nagnaṃ śramaṇamāgacchantaṃ muhurmuhurdṛśyamānamadṛśyamānaṃ caathottaṅkaste kuṇḍale bhūmau nikṣipyodakārthaṃ pracakrame

एतस्मिन्नन्तरे स श्रमणस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत्तमुत्तङ्कोऽभिसृत्य जग्राहस तद्रूपं विहाय तक्षकरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं विवेश

etasminnantare sa śramaṇastvaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā prādravattamuttaṅko'bhisṛtya jagrāhasa tadrūpaṃ vihāya takṣakarūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ viveśa

प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत्तमुत्तङ्कोऽन्वाविवेश तेनैव बिलेनप्रविश्य च नागानस्तुवदेभिः श्लोकैः

praviśya ca nāgalokaṃ svabhavanamagacchattamuttaṅko'nvāviveśa tenaiva bilenapraviśya ca nāgānastuvadebhiḥ ślokaiḥ

य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभनाःवर्षन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः

ya airāvatarājānaḥ sarpāḥ samitiśobhanāḥvarṣanta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ

सुरूपाश्च विरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाःआदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः

surūpāśca virūpāśca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥādityavannākapṛṣṭhe rejurairāvatodbhavāḥ

बहूनि नागवर्त्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरेइच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना

bahūni nāgavartmāni gaṅgāyāstīra uttareicchetko'rkāṃśusenāyāṃ cartumairāvataṃ vinā

शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिःसर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदेजति

śatānyaśītiraṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥsarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yadejati

ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरं परं गताःअहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः

ye cainamupasarpanti ye ca dūraṃ paraṃ gatāḥahamairāvatajyeṣṭhabhrātṛbhyo'karavaṃ namaḥ

यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्सदातं काद्रवेयमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम्

yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavatsadātaṃ kādraveyamastauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakam

तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौकुरुक्षेत्रे निवसतां नदीमिक्षुमतीमनु

takṣakaścāśvasenaśca nityaṃ sahacarāvubhaukurukṣetre nivasatāṃ nadīmikṣumatīmanu

जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः श्रुतःअवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम्करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने

jaghanyajastakṣakasya śrutaseneti yaḥ śrutaḥavasadyo mahaddyumni prārthayannāgamukhyatāmkaravāṇi sadā cāhaṃ namastasmai mahātmane

एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभदथापश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य पटं वयन्त्यौ

evaṃ stuvannapi nāgānyadā te kuṇḍale nālabhadathāpaśyatstriyau tantre adhiropya paṭaṃ vayantyau

तस्मिंश्च तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवःचक्रं चापश्यत्षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानम्पुरुषं चापश्यद्दर्शनीयम्

tasmiṃśca tantre kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaḥcakraṃ cāpaśyatṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānampuruṣaṃ cāpaśyaddarśanīyam

स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवादश्लोकैः

sa tānsarvāṃstuṣṭāva ebhirmantravādaślokaiḥ

त्रीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये; षष्टिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽस्मिन्चक्रे चतुर्विंशतिपर्वयोगे; षड्यत्कुमाराः परिवर्तयन्ति

trīṇyarpitānyatra śatāni madhye; ṣaṣṭiśca nityaṃ carati dhruve'smincakre caturviṃśatiparvayoge; ṣaḍyatkumārāḥ parivartayanti

तन्त्रं चेदं विश्वरूपं युवत्यौ; वयतस्तन्तून्सततं वर्तयन्त्यौकृष्णान्सितांश्चैव विवर्तयन्त्यौ; भूतान्यजस्रं भुवनानि चैव

tantraṃ cedaṃ viśvarūpaṃ yuvatyau; vayatastantūnsatataṃ vartayantyaukṛṣṇānsitāṃścaiva vivartayantyau; bhūtānyajasraṃ bhuvanāni caiva

वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता; वृत्रस्य हन्ता नमुचेर्निहन्ताकृष्णे वसानो वसने महात्मा; सत्यानृते यो विविनक्ति लोके

vajrasya bhartā bhuvanasya goptā; vṛtrasya hantā namucernihantākṛṣṇe vasāno vasane mahātmā; satyānṛte yo vivinakti loke

यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं; वैश्वानरं वाहनमभ्युपेतःनमः सदास्मै जगदीश्वराय; लोकत्रयेशाय पुरंदराय

yo vājinaṃ garbhamapāṃ purāṇaṃ; vaiśvānaraṃ vāhanamabhyupetaḥnamaḥ sadāsmai jagadīśvarāya; lokatrayeśāya puraṃdarāya

ततः स एनं पुरुषः प्राहप्रीतोऽस्मि तेऽहमनेन स्तोत्रेणकिं ते प्रियं करवाणीति

tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ prāhaprīto'smi te'hamanena stotreṇakiṃ te priyaṃ karavāṇīti

स तमुवाचनागा मे वशमीयुरिति

sa tamuvācanāgā me vaśamīyuriti

स एनं पुरुषः पुनरुवाचएतमश्वमपाने धमस्वेति

sa enaṃ puruṣaḥ punaruvācaetamaśvamapāne dhamasveti

स तमश्वमपानेऽधमत्अथाश्वाद्धम्यमानात्सर्वस्रोतोभ्यः सधूमा अर्चिषोऽग्नेर्निष्पेतुः

sa tamaśvamapāne'dhamatathāśvāddhamyamānātsarvasrotobhyaḥ sadhūmā arciṣo'gnerniṣpetuḥ

ताभिर्नागलोको धूपितः

tābhirnāgaloko dhūpitaḥ

अथ ससंभ्रमस्तक्षकोऽग्नितेजोभयविषण्णस्ते कुण्डले गृहीत्वा सहसा स्वभवनान्निष्क्रम्योत्तङ्कमुवाचएते कुण्डले प्रतिगृह्णातु भवानिति

atha sasaṃbhramastakṣako'gnitejobhayaviṣaṇṇaste kuṇḍale gṛhītvā sahasā svabhavanānniṣkramyottaṅkamuvācaete kuṇḍale pratigṛhṇātu bhavāniti

स ते प्रतिजग्राहोत्तङ्कःकुण्डले प्रतिगृह्याचिन्तयत्अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायिन्याःदूरं चाहमभ्यागतःकथं नु खलु संभावयेयमिति

sa te pratijagrāhottaṅkaḥkuṇḍale pratigṛhyācintayatadya tatpuṇyakamupādhyāyinyāḥdūraṃ cāhamabhyāgataḥkathaṃ nu khalu saṃbhāvayeyamiti

तत एनं चिन्तयानमेव स पुरुष उवाचउत्तङ्क एनमश्वमधिरोहएष त्वां क्षणादेवोपाध्यायकुलं प्रापयिष्यतीति

tata enaṃ cintayānameva sa puruṣa uvācauttaṅka enamaśvamadhirohaeṣa tvāṃ kṣaṇādevopādhyāyakulaṃ prāpayiṣyatīti

स तथेत्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामोपाध्यायकुलम्उपाध्यायिनी च स्नाता केशानावपयन्त्युपविष्टोत्तङ्को नागच्छतीति शापायास्य मनो दधे

sa tathetyuktvā tamaśvamadhiruhya pratyājagāmopādhyāyakulamupādhyāyinī ca snātā keśānāvapayantyupaviṣṭottaṅko nāgacchatīti śāpāyāsya mano dadhe

अथोत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्यायिनीमभ्यवादयत्ते चास्यै कुण्डले प्रायच्छत्

athottaṅkaḥ praviśya upādhyāyinīmabhyavādayatte cāsyai kuṇḍale prāyacchat

सा चैनं प्रत्युवाचउत्तङ्क देशे कालेऽभ्यागतःस्वागतं ते वत्समनागसि मया न शप्तःश्रेयस्तवोपस्थितम्सिद्धिमाप्नुहीति

sā cainaṃ pratyuvācauttaṅka deśe kāle'bhyāgataḥsvāgataṃ te vatsamanāgasi mayā na śaptaḥśreyastavopasthitamsiddhimāpnuhīti

अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत्तमुपाध्यायः प्रत्युवाचवत्सोत्तङ्क स्वागतं तेकिं चिरं कृतमिति

athottaṅka upādhyāyamabhyavādayattamupādhyāyaḥ pratyuvācavatsottaṅka svāgataṃ tekiṃ ciraṃ kṛtamiti

तमुत्तङ्क उपाध्यायं प्रत्युवाचभोस्तक्षकेण नागराजेन विघ्नः कृतोऽस्मिन्कर्मणितेनास्मि नागलोकं नीतः

tamuttaṅka upādhyāyaṃ pratyuvācabhostakṣakeṇa nāgarājena vighnaḥ kṛto'sminkarmaṇitenāsmi nāgalokaṃ nītaḥ

तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पटं वयन्त्यौतस्मिंश्च तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवःकिं तत्

tatra ca mayā dṛṣṭe striyau tantre'dhiropya paṭaṃ vayantyautasmiṃśca tantre kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaḥkiṃ tat

तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारम्षट्चैनं कुमाराः परिवर्तयन्तितदपि किम्

tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ dvādaśāramṣaṭcainaṃ kumārāḥ parivartayantitadapi kim

पुरुषश्चापि मया दृष्टःस पुनः कः

puruṣaścāpi mayā dṛṣṭaḥsa punaḥ kaḥ

अश्वश्चातिप्रमाणयुक्तःस चापि कः

aśvaścātipramāṇayuktaḥsa cāpi kaḥ

पथि गच्छता मया ऋषभो दृष्टःतं च पुरुषोऽधिरूढःतेनास्मि सोपचारमुक्तःउत्तङ्कास्य ऋषभस्य पुरीषं भक्षयउपाध्यायेनापि ते भक्षितमितिततस्तद्वचनान्मया तदृषभस्य पुरीषमुपयुक्तम्तदिच्छामि भवतोपदिष्टं किं तदिति

pathi gacchatā mayā ṛṣabho dṛṣṭaḥtaṃ ca puruṣo'dhirūḍhaḥtenāsmi sopacāramuktaḥuttaṅkāsya ṛṣabhasya purīṣaṃ bhakṣayaupādhyāyenāpi te bhakṣitamititatastadvacanānmayā tadṛṣabhasya purīṣamupayuktamtadicchāmi bhavatopadiṣṭaṃ kiṃ taditi

तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाचये ते स्त्रियौ धाता विधाता चये च ते कृष्णाः सिताश्च तन्तवस्ते रात्र्यहनी

tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvācaye te striyau dhātā vidhātā caye ca te kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaste rātryahanī

यदपि तच्चक्रं द्वादशारं षट्कुमाराः परिवर्तयन्ति ते ऋतवः षट्संवत्सरश्चक्रम्यः पुरुषः स पर्जन्यःयोऽश्वः सोऽग्निः

yadapi taccakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṭkumārāḥ parivartayanti te ṛtavaḥ ṣaṭsaṃvatsaraścakramyaḥ puruṣaḥ sa parjanyaḥyo'śvaḥ so'gniḥ

य ऋषभस्त्वया पथि गच्छता दृष्टः स ऐरावतो नागराजःयश्चैनमधिरूढः स इन्द्रःयदपि ते पुरीषं भक्षितं तस्य ऋषभस्य तदमृतम्

ya ṛṣabhastvayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvato nāgarājaḥyaścainamadhirūḍhaḥ sa indraḥyadapi te purīṣaṃ bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya tadamṛtam

तेन खल्वसि न व्यापन्नस्तस्मिन्नागभवनेस चापि मम सखा इन्द्रः

tena khalvasi na vyāpannastasminnāgabhavanesa cāpi mama sakhā indraḥ

तदनुग्रहात्कुण्डले गृहीत्वा पुनरभ्यागतोऽसितत्सौम्य गम्यताम्अनुजाने भवन्तम्श्रेयोऽवाप्स्यसीति

tadanugrahātkuṇḍale gṛhītvā punarabhyāgato'sitatsaumya gamyatāmanujāne bhavantamśreyo'vāpsyasīti

स उपाध्यायेनानुज्ञात उत्तङ्कः क्रुद्धस्तक्षकस्य प्रतिचिकीर्षमाणो हास्तिनपुरं प्रतस्थे

sa upādhyāyenānujñāta uttaṅkaḥ kruddhastakṣakasya praticikīrṣamāṇo hāstinapuraṃ pratasthe

स हास्तिनपुरं प्राप्य नचिराद्द्विजसत्तमःसमागच्छत राजानमुत्तङ्को जनमेजयम्

sa hāstinapuraṃ prāpya nacirāddvijasattamaḥsamāgacchata rājānamuttaṅko janamejayam

पुरा तक्षशिलातस्तं निवृत्तमपराजितम्सम्यग्विजयिनं दृष्ट्वा समन्तान्मन्त्रिभिर्वृतम्

purā takṣaśilātastaṃ nivṛttamaparājitamsamyagvijayinaṃ dṛṣṭvā samantānmantribhirvṛtam

तस्मै जयाशिषः पूर्वं यथान्यायं प्रयुज्य सःउवाचैनं वचः काले शब्दसंपन्नया गिरा

tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ prayujya saḥuvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasaṃpannayā girā

अन्यस्मिन्करणीये त्वं कार्ये पार्थिवसत्तमबाल्यादिवान्यदेव त्वं कुरुषे नृपसत्तम

anyasminkaraṇīye tvaṃ kārye pārthivasattamabālyādivānyadeva tvaṃ kuruṣe nṛpasattama

एवमुक्तस्तु विप्रेण स राजा प्रत्युवाच हजनमेजयः प्रसन्नात्मा सम्यक्संपूज्य तं मुनिम्

evamuktastu vipreṇa sa rājā pratyuvāca hajanamejayaḥ prasannātmā samyaksaṃpūjya taṃ munim

आसां प्रजानां परिपालनेन; स्वं क्षत्रधर्मं परिपालयामिप्रब्रूहि वा किं क्रियतां द्विजेन्द्र; शुश्रूषुरस्म्यद्य वचस्त्वदीयम्

āsāṃ prajānāṃ paripālanena; svaṃ kṣatradharmaṃ paripālayāmiprabrūhi vā kiṃ kriyatāṃ dvijendra; śuśrūṣurasmyadya vacastvadīyam

स एवमुक्तस्तु नृपोत्तमेन; द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठःउवाच राजानमदीनसत्त्वं; स्वमेव कार्यं नृपतेश्च यत्तत्

sa evamuktastu nṛpottamena; dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥuvāca rājānamadīnasattvaṃ; svameva kāryaṃ nṛpateśca yattat

तक्षकेण नरेन्द्रेन्द्र येन ते हिंसितः पितातस्मै प्रतिकुरुष्व त्वं पन्नगाय दुरात्मने

takṣakeṇa narendrendra yena te hiṃsitaḥ pitātasmai pratikuruṣva tvaṃ pannagāya durātmane

कार्यकालं च मन्येऽहं विधिदृष्टस्य कर्मणःतद्गच्छापचितिं राजन्पितुस्तस्य महात्मनः

kāryakālaṃ ca manye'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥtadgacchāpacitiṃ rājanpitustasya mahātmanaḥ

तेन ह्यनपराधी स दष्टो दुष्टान्तरात्मनापञ्चत्वमगमद्राजा वज्राहत इव द्रुमः

tena hyanaparādhī sa daṣṭo duṣṭāntarātmanāpañcatvamagamadrājā vajrāhata iva drumaḥ

बलदर्पसमुत्सिक्तस्तक्षकः पन्नगाधमःअकार्यं कृतवान्पापो योऽदशत्पितरं तव

baladarpasamutsiktastakṣakaḥ pannagādhamaḥakāryaṃ kṛtavānpāpo yo'daśatpitaraṃ tava

राजर्षिवंशगोप्तारममरप्रतिमं नृपम्जघान काश्यपं चैव न्यवर्तयत पापकृत्

rājarṣivaṃśagoptāramamarapratimaṃ nṛpamjaghāna kāśyapaṃ caiva nyavartayata pāpakṛt

दग्धुमर्हसि तं पापं ज्वलिते हव्यवाहनेसर्पसत्रे महाराज त्वयि तद्धि विधीयते

dagdhumarhasi taṃ pāpaṃ jvalite havyavāhanesarpasatre mahārāja tvayi taddhi vidhīyate

एवं पितुश्चापचितिं गतवांस्त्वं भविष्यसिमम प्रियं च सुमहत्कृतं राजन्भविष्यति

evaṃ pituścāpacitiṃ gatavāṃstvaṃ bhaviṣyasimama priyaṃ ca sumahatkṛtaṃ rājanbhaviṣyati

कर्मणः पृथिवीपाल मम येन दुरात्मनाविघ्नः कृतो महाराज गुर्वर्थं चरतोऽनघ

karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanāvighnaḥ kṛto mahārāja gurvarthaṃ carato'nagha

एतच्छ्रुत्वा तु नृपतिस्तक्षकस्य चुकोप हउत्तङ्कवाक्यहविषा दीप्तोऽग्निर्हविषा यथा

etacchrutvā tu nṛpatistakṣakasya cukopa hauttaṅkavākyahaviṣā dīpto'gnirhaviṣā yathā

अपृच्छच्च तदा राजा मन्त्रिणः स्वान्सुदुःखितःउत्तङ्कस्यैव सांनिध्ये पितुः स्वर्गगतिं प्रति

apṛcchacca tadā rājā mantriṇaḥ svānsuduḥkhitaḥuttaṅkasyaiva sāṃnidhye pituḥ svargagatiṃ prati

तदैव हि स राजेन्द्रो दुःखशोकाप्लुतोऽभवत्यदैव पितरं वृत्तमुत्तङ्कादशृणोत्तदा

tadaiva hi sa rājendro duḥkhaśokāpluto'bhavatyadaiva pitaraṃ vṛttamuttaṅkādaśṛṇottadā