Parva.Adhyaya 1.43

सूत उवाच · sūta uvāca

वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदासनामा तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता

vāsukistvabravīdvākyaṃ jaratkārumṛṣiṃ tadāsanāmā tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā

भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तमरक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन

bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottamarakṣaṇaṃ ca kariṣye'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana

प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमितिजरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह

pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīmitijaratkārustadā veśma bhujagasya jagāma ha

तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतःजग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम्

tatra mantravidāṃ śreṣṭhastapovṛddho mahāvrataḥjagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam

ततो वासगृहं शुभ्रं पन्नगेन्द्रस्य संमतम्जगाम भार्यामादाय स्तूयमानो महर्षिभिः

tato vāsagṛhaṃ śubhraṃ pannagendrasya saṃmatamjagāma bhāryāmādāya stūyamāno maharṣibhiḥ

शयनं तत्र वै कॢप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्तत्र भार्यासहायः स जरत्कारुरुवास ह

śayanaṃ tatra vai kḷptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtamtatra bhāryāsahāyaḥ sa jaratkāruruvāsa ha

स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमःविप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन

sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥvipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadācana

त्यजेयमप्रिये हि त्वां कृते वासं च ते गृहेएतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम्

tyajeyamapriye hi tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛheetadgṛhāṇa vacanaṃ mayā yatsamudīritam

ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तु साअतिदुःखान्विता वाचं तमुवाचैवमस्त्विति

tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapatestu sāatiduḥkhānvitā vācaṃ tamuvācaivamastviti

तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपाचरत्उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी

tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlamupācaratupāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī

ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसाभर्तारं तं यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम्

ṛtukāle tataḥ snātā kadācidvāsukeḥ svasābhartāraṃ taṃ yathānyāyamupatasthe mahāmunim

तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसंनिभःअतीव तपसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिःशुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः

tatra tasyāḥ samabhavadgarbho jvalanasaṃnibhaḥatīva tapasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥśuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ

ततः कतिपयाहस्य जरत्कारुर्महातपाःउत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत्

tataḥ katipayāhasya jaratkārurmahātapāḥutsaṅge'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat

तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम्अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साचिन्तयत्तदावासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी

tasmiṃśca supte viprendre savitāstamiyādgirimahnaḥ parikṣaye brahmaṃstataḥ sācintayattadāvāsukerbhaginī bhītā dharmalopānmanasvinī

किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वादुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्

kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyādbharturutthāpanaṃ na vāduḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām

कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथ वा पुनःधर्मलोपो गरीयान्वै स्यादत्रेत्यकरोन्मनः

kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo'tha vā punaḥdharmalopo garīyānvai syādatretyakaronmanaḥ

उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यतिधर्मलोपो भवेदस्य संध्यातिक्रमणे ध्रुवम्

utthāpayiṣye yadyenaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyatidharmalopo bhavedasya saṃdhyātikramaṇe dhruvam

इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमातमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम्उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी

iti niścitya manasā jaratkārurbhujaṃgamātamṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānamanalopamamuvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī

उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छतिसंध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः

uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo'stamupagacchatisaṃdhyāmupāssva bhagavannapaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ

प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणःसंध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो

prāduṣkṛtāgnihotro'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥsaṃdhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho

एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाःभार्यां प्रस्फुरमाणोष्ठ इदं वचनमब्रवीत्

evamuktaḥ sa bhagavāñjaratkārurmahātapāḥbhāryāṃ prasphuramāṇoṣṭha idaṃ vacanamabravīt

अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमेसमीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम्

avamānaḥ prayukto'yaṃ tvayā mama bhujaṃgamesamīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam

न हि तेजोऽस्ति वामोरु मयि सुप्ते विभावसोःअस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते

na hi tejo'sti vāmoru mayi supte vibhāvasoḥastaṃ gantuṃ yathākālamiti me hṛdi vartate

न चाप्यवमतस्येह वस्तुं रोचेत कस्यचित्किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा

na cāpyavamatasyeha vastuṃ roceta kasyacitkiṃ punardharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā

एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम्अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः संनिवेशने

evamuktā jaratkārurbhartrā hṛdayakampanamabravīdbhaginī tatra vāsukeḥ saṃniveśane

नावमानात्कृतवती तवाहं प्रतिबोधनम्धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतत्कृतं मया

nāvamānātkṛtavatī tavāhaṃ pratibodhanamdharmalopo na te vipra syādityetatkṛtaṃ mayā

उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाःऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम्

uvāca bhāryāmityukto jaratkārurmahātapāḥṛṣiḥ kopasamāviṣṭastyaktukāmo bhujaṃgamām

न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमेसमयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः

na me vāganṛtaṃ prāha gamiṣye'haṃ bhujaṃgamesamayo hyeṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ

सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभेइतो मयि गते भीरु गतः स भगवानितित्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि

sukhamasmyuṣito bhadre brūyāstvaṃ bhrātaraṃ śubheito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavānititvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartumarhasi

इत्युक्ता सानवद्याङ्गी प्रत्युवाच पतिं तदाजरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा

ityuktā sānavadyāṅgī pratyuvāca patiṃ tadājaratkāruṃ jaratkāruścintāśokaparāyaṇā

बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यताकृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततःधैर्यमालम्ब्य वामोरूर्हृदयेन प्रवेपता

bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatākṛtāñjalirvarārohā paryaśrunayanā tataḥdhairyamālambya vāmorūrhṛdayena pravepatā

न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम्

na māmarhasi dharmajña parityaktumanāgasamdharme sthitāṃ sthito dharme sadā priyahite ratām

प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तमतदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः

pradāne kāraṇaṃ yacca mama tubhyaṃ dvijottamatadalabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukiḥ

मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तमअपत्यमीप्षितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते

mātṛśāpābhibhūtānāṃ jñātīnāṃ mama sattamaapatyamīpṣitaṃ tvattastacca tāvanna dṛśyate

त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत्संप्रयोगो भवेन्नायं मम मोघस्त्वया द्विज

tvatto hyapatyalābhena jñātīnāṃ me śivaṃ bhavetsaṃprayogo bhavennāyaṃ mama moghastvayā dvija

ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादयेइममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तमकथं त्यक्त्वा महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्यनागसम्

jñātīnāṃ hitamicchantī bhagavaṃstvāṃ prasādayeimamavyaktarūpaṃ me garbhamādhāya sattamakathaṃ tyaktvā mahātmā sangantumicchasyanāgasam

एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यां वचनमब्रवीत्यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुस्तपोधनः

evamuktastu sa munirbhāryāṃ vacanamabravītyadyuktamanurūpaṃ ca jaratkārustapodhanaḥ

अस्त्येष गर्भः सुभगे तव वैश्वानरोपमःऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः

astyeṣa garbhaḥ subhage tava vaiśvānaropamaḥṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिःउग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः

evamuktvā sa dharmātmā jaratkārurmahānṛṣiḥugrāya tapase bhūyo jagāma kṛtaniścayaḥ