Parva.Adhyaya 1.46

मन्त्रिण ऊचुःततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम्मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं पुनराययौ

mantriṇa ūcuḥtataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamammuneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ punarāyayau

ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गवि जातो महायशाःशृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः

ṛṣestasya tu putro'bhūdgavi jāto mahāyaśāḥśṛṅgī nāma mahātejāstigmavīryo'tikopanaḥ

ब्रह्माणं सोऽभ्युपागम्य मुनिः पूजां चकार हअनुज्ञातो गतस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदासख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं तथा

brahmāṇaṃ so'bhyupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra haanujñāto gatastatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadāsakhyuḥ sakāśātpitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ tathā

मृतं सर्पं समासक्तं पित्रा ते जनमेजयवहन्तं कुरुशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम्

mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ pitrā te janamejayavahantaṃ kuruśārdūla skandhenānapakāriṇam

तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृपजितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुते

tapasvinamatīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpajitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇyathādbhute

तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तथाशुभाचारं शुभकथं सुस्थिरं तमलोलुपम्

tapasā dyotitātmānaṃ sveṣvaṅgeṣu yataṃ tathāśubhācāraṃ śubhakathaṃ susthiraṃ tamalolupam

अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम्शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विप्रकृतं तव

akṣudramanasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitamśaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā viprakṛtaṃ tava

शशापाथ स तच्छ्रुत्वा पितरं ते रुषान्वितःऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरैर्वरः

śaśāpātha sa tacchrutvā pitaraṃ te ruṣānvitaḥṛṣeḥ putro mahātejā bālo'pi sthavirairvaraḥ

स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच हपितरं तेऽभिसंधाय तेजसा प्रज्वलन्निव

sa kṣipramudakaṃ spṛṣṭvā roṣādidamuvāca hapitaraṃ te'bhisaṃdhāya tejasā prajvalanniva

अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पमवासृजत्तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा सादयिष्यतिसप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम्

anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpamavāsṛjattaṃ nāgastakṣakaḥ kruddhastejasā sādayiṣyatisaptarātrāditaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam

इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्रास्य सोऽभवत्दृष्ट्वा च पितरं तस्मै शापं तं प्रत्यवेदयत्

ityuktvā prayayau tatra pitā yatrāsya so'bhavatdṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai śāpaṃ taṃ pratyavedayat

स चापि मुनिशार्दूलः प्रेषयामास ते पितुःशप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपतेतक्षकस्त्वां महाराज तेजसा सादयिष्यति

sa cāpi muniśārdūlaḥ preṣayāmāsa te pituḥśapto'si mama putreṇa yatto bhava mahīpatetakṣakastvāṃ mahārāja tejasā sādayiṣyati

श्रुत्वा तु तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजययत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात्

śrutvā tu tadvaco ghoraṃ pitā te janamejayayatto'bhavatparitrastastakṣakātpannagottamāt

ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थितेराज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत

tatastasmiṃstu divase saptame samupasthiterājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantumaicchata

तं ददर्शाथ नागेन्द्रः काश्यपं तक्षकस्तदातमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं व्रजन्क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति

taṃ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṃ takṣakastadātamabravītpannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ vrajankva bhavāṃstvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati

काश्यप उवाच · kāśyapa uvāca

यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विजतक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल तत्र वै

yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣinnāma vai dvijatakṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila tatra vai

गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम्मयाभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति

gacchāmyahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartumapajvarammayābhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati

तक्षक उवाच · takṣaka uvāca

किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसिब्रूहि काममहं तेऽद्य दद्मि स्वं वेश्म गम्यताम्

kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitumicchasibrūhi kāmamahaṃ te'dya dadmi svaṃ veśma gamyatām

मन्त्रिण ऊचुःधनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सःतमुवाच महात्मानं मानयञ्श्लक्ष्णया गिरा

mantriṇa ūcuḥdhanalipsurahaṃ tatra yāmītyuktaśca tena saḥtamuvāca mahātmānaṃ mānayañślakṣṇayā girā

यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम्गृहाण मत्त एव त्वं संनिवर्तस्व चानघ

yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato'dhikamgṛhāṇa matta eva tvaṃ saṃnivartasva cānagha

स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरःलब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम्

sa evamukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥlabdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakādyāvadīpsitam

तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकःतं नृपं नृपतिश्रेष्ठ पितरं धार्मिकं तव

tasminpratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥtaṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭha pitaraṃ dhārmikaṃ tava

प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निनाततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः

prāsādasthaṃ yattamapi dagdhavānviṣavahninātatastvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ

एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तमअस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं ते सुदारुणम्

etaddṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvannṛpasattamaasmābhirnikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te sudāruṇam

श्रुत्वा चैतं नृपश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम्अस्य चर्षेरुत्तङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम्

śrutvā caitaṃ nṛpaśreṣṭha pārthivasya parābhavamasya carṣeruttaṅkasya vidhatsva yadanantaram

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

एतत्तु श्रोतुमिच्छामि अटव्यां निर्जने वनेसंवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च यत्तदा

etattu śrotumicchāmi aṭavyāṃ nirjane vanesaṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca yattadā

केन दृष्टं श्रुतं चापि भवतां श्रोत्रमागतम्श्रुत्वा चाथ विधास्यामि पन्नगान्तकरीं मतिम्

kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi bhavatāṃ śrotramāgatamśrutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṃ matim

मन्त्रिण ऊचुःशृणु राजन्यथास्माकं येनैतत्कथितं पुरासमागमं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि

mantriṇa ūcuḥśṛṇu rājanyathāsmākaṃ yenaitatkathitaṃ purāsamāgamaṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani

तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिवविचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखं वनस्पतिम्अबुध्यमानौ तं तत्र वृक्षस्थं पन्नगद्विजौ

tasminvṛkṣe naraḥ kaścidindhanārthāya pārthivavicinvanpūrvamārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṃ vanaspatimabudhyamānau taṃ tatra vṛkṣasthaṃ pannagadvijau

स तु तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवत्तदाद्विजप्रभावाद्राजेन्द्र जीवितः सवनस्पतिः

sa tu tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto'bhavattadādvijaprabhāvādrājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ

तेन गत्वा नृपश्रेष्ठ नगरेऽस्मिन्निवेदितम्यथावृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च

tena gatvā nṛpaśreṣṭha nagare'sminniveditamyathāvṛttaṃ tu tatsarvaṃ takṣakasya dvijasya ca

एतत्ते कथितं राजन्यथावृत्तं यथाश्रुतम्श्रुत्वा तु नृपशार्दूल प्रकुरुष्व यथेप्सितम्

etatte kathitaṃ rājanyathāvṛttaṃ yathāśrutamśrutvā tu nṛpaśārdūla prakuruṣva yathepsitam

सूत उवाच · sūta uvāca

मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयःपर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करे करम्

mantriṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥparyatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṃṣatkare karam

निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनःमुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्रततं नृपःउवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः

niḥśvāsamuṣṇamasakṛddīrghaṃ rājīvalocanaḥmumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ pratataṃ nṛpaḥuvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ

श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रतिनिश्चितेयं मम मतिर्या वै तां मे निबोधत

śrutvaitadbhavatāṃ vākyaṃ piturme svargatiṃ pratiniściteyaṃ mama matiryā vai tāṃ me nibodhata

अनन्तरमहं मन्ये तक्षकाय दुरात्मनेप्रतिकर्तव्यमित्येव येन मे हिंसितः पिता

anantaramahaṃ manye takṣakāya durātmanepratikartavyamityeva yena me hiṃsitaḥ pitā

ऋषेर्हि शृङ्गेर्वचनं कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम्यदि गच्छेदसौ पापो ननु जीवेत्पिता मम

ṛṣerhi śṛṅgervacanaṃ kṛtvā dagdhvā ca pārthivamyadi gacchedasau pāpo nanu jīvetpitā mama

परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवःकाश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां सुनयेन च

parihīyeta kiṃ tasya yadi jīvetsa pārthivaḥkāśyapasya prasādena mantriṇāṃ sunayena ca

स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम्संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम्

sa tu vāritavānmohātkāśyapaṃ dvijasattamamsaṃjijīvayiṣuṃ prāptaṃ rājānamaparājitam

महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनःद्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति

mahānatikramo hyeṣa takṣakasya durātmanaḥdvijasya yo'dadaddravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayediti

उत्तङ्कस्य प्रियं कुर्वन्नात्मनश्च महत्प्रियम्भवतां चैव सर्वेषां यास्याम्यपचितिं पितुः

uttaṅkasya priyaṃ kurvannātmanaśca mahatpriyambhavatāṃ caiva sarveṣāṃ yāsyāmyapacitiṃ pituḥ